Кіріспе

Идрими ("Менің көмегім" деген мағынада) шамамен б.з.д. 1490–1465 жылдардағы, немесе шамамен б.з.д. 1450 жылғы Алалах патшасы болған. Ол негізінен 1939 жылы Леонард Вулли Алалахта тапқан мүсініндегі жазу арқылы белгілі. Сол жазуға сәйкес, ол Халаб (қазіргі Алеппо) патшасы Илим Илимма І-нің ұлы, оны Митанни патшасы Бараттарна биліктен қулатқан. Идрими Хабиру деп аталатын топтың көмегімен Алалах тағына ие болып, Митанни мемлекетінің вассалы ретінде Мукиш патшалығын құрды. Ол сонымен қатар солтүстікке қарай хеттердің территориясына жорық жасап, нәтижесінде Кидзуватна елімен шарт жасасты. Якоб Лауингер Идримиді тарихи тұлға ретінде қарастырады, ол Қола дәуірінің соңында шамамен б.з.д. 1450 жылы Алалах патшасы болды, бірақ оның мүсіні мен жазулары шамамен б.з.д. 1400–1350 жылдарға датей алады және Месопотамияның псевдоавтобиографиялық әдебиетімен (нарû әдебиеті деп аталады) байланысты болуы мүмкін, онда патшалар болашақ ұрпақтарға сабақ ретінде өздерінің басынан өткен оқиғаларын жазады. Лауингер сондай-ақ жазулар Митаннидің үстемдігін мойындау арқылы ғана Алалах билігін заңды етуге тырысады және мәтін(дер) сол кездегі саяси жағдайды білетін оқырмандарға арналған болуы мүмкін деп түсіндіреді.

Идримидің көздері

Барлық үш дереккөз британдық археолог Леонард Вуллидің Алалах сарайының IV деңгейінде (б.з.д. 15 ғасырдың ортасы, соңғы қола дәуірі) табылған мұрағаттарынан алынған және олардың бәрі Британ мұражайындағы оның жеке коллекциясында сақтаулы.

Idrimi таблеткасы 2

Бұл тақташа (оң жақта көрсетілген) 1936-1949 жылдар аралығында Солтүстік Сириядағы Tell Achtana қаласынан қазылып алынған және шамамен б.з.б. 1480 жылға дейін сақталып келген. Бұл Идримидің Митанниге бағынышты Кидзуватнаның Пиллиясымен жасасқан келісімі. Келісім Идрими мен Пиллия арасындағы қашқындарды қайтару (немесе алмасу) туралы болды.

Идримидің ерте өмірі

Идримидің мүсініне жазылған автобиографиясының бірінші бөлігінде Халабта бір оқиға болғаны және оның салдарынан ол отбасымен бірге қашуға мәжбүр болғаны айтылады. Солтүстік Каролина университетінің профессоры Джек М. Сассон Идримидің Халаб билеушілерімен туыстық байланысы болмағанын болжады. Ол Идримидің әкесі Ілим Ілимма I-нің тақтан түсірілгені немесе белгісіз патшадан Халаб тағын тартып алуға сәтсіз тырысқанын айтты. Идрими анасының туған тарапынан Емар иелерімен байланысы болғандықтан Емарға келеді. Емарда тұрып, ол өзін құл санаған. Тремпер Лонгманның сөзіне қарағанда, автобиографияның 8b-9-жолдары Идримидің әкесінен жоғалтқан тақты қайтарып алуды ойлаған болуы мүмкін екенін, және ол ісіне ағаларын тартуға тырысқанын көрсетеді. Ағалары қатысудан бас тартқандықтан, Идрими жалғыз Алалахқа барды, бірақ кейін Кәнаан еліндегі Аммияға қашып кетті. Марк Ван де Миэроптың айтуынша, Идрими Емарда "төмен дәрежелі" болғандықтан бақытсыздыққа ұшырады. Егер оқиға тарихи болса, Идримидің Кәнаандағы Хабирулардың арасында өмір сүруін түсіндіруге жеткілікті ғылыми пікірталас жоқ, бірақ Идримидің басқа босқындармен жақсы қарым-қатынаста болғаны психологиялық тұрғыдан анық. Олардың барлығы өздерінің туған жерлерінен айрылып, басқа елге көшіп кеткен тәжірибеден өткендіктен. Тремпер Лонгманның теориясын қарастыратын болсақ, Идрими Алалахты бағындыру үшін әлеуетті одақтастарды іздеген болуы мүмкін. Бірақ, осы түрлі ғалымдық болжамдардан Идримидің Алалахты қайтарып алу ниетінде саяси мақсаттардың болуы анық көрінеді. Бұл мотивті автор Гаррет Галвин Идримидің оқигасын египеттік әйгілі "Синухе хикаясымен" салыстырады. Идрими Синухе сияқты, өзінің түбіне қайта қарап, тағын қайтарып алу мүмкіндігін іздеген, саяси жауларына деген өшпенділік пен ашуға толы жоғары сыныпты босқын еді. Галвин сондай-ақ Идримидің жоғары әлеуметтік статусы оның босқын ретінде бастан өткерген қиындықтарды жеңуіне көмектескенін айтады.

Алакхты қайтарып алу туралы шешім

Ханаандағы хабирулар арасында жеті жыл өмір сүргеннен кейін, Идрими тағын қайтарып алу мүмкіндігін күтті. Эдвард Гринштейн мен Дэвид Маркустың 29–34 жолдардағы жазуды аударуынша, дауыл құдайы Тешубтың түсінде берген кеңесімен Идрими "кемелер жасады, көмекші әскерлерді мінгізіп, теңіз арқылы Мукишеге (Мукиш) бет алды" және былай деді: "Елім мені естіген соң, маған ірі және ұсақ мал әкелді. Бір күні Нии (Ния), Мукише (Мукиш) және менің қалам Алалах (Алалах) елдері бірауыздан маған мойынсұнып, келісім жасады және оларды адал одақтастарым деп бекітті". Жергілікті билеушілермен мал айырбастау арқылы құрылған бұл одақ, Идримидің Алалах патшасы ретіндегі патшалық мәртебесін қайта орнатудың алғашқы қадамы болды. Эдвард Гринштейн мен Дэвид Маркустың 42–51 жолдардағы жазуды аударуынша, Бараттарна Идрими Ханаанда жер аударылғанда оған қарсы болғанымен, шындығында Идримидің коалициясын құрметтеген, тіпті оның әлеуметтік жағдайы нашар әскері оны құлатуынан сескеніп, мойынсұнған болуы мүмкін. Идрими патша Бараттарнаның "жеті жыл бойы маған қарсы болғанын" айтты. Мен Ануанданы Бараттарнаға, құдіретті патшаға, хурит жауынгерлерінің патшасына жібердім және оған ата-бабаларымның келісімдері туралы, сондай-ақ біздің істеріміздің хуриттердің бұрынғы патшаларына ұнайтынын, олардың арасында берік келісім болғанын жеткіздім. Құдіретті патша ата-бабаларымыздың келісімдерін естіп, олардың арасындағы келісім туралы білді. Сондықтан келісім шарттары бойынша ол менің салықтарымды қабылдады. Мен оған жоғалған мүлкін қайтардым және адал қарауылым болып қаламын деп ант бердім".

Шаррууаның мүсініне бата беруі туралы пікірталас

Айкел жазуының соңғы бөліктерінде Идрими жазушы Шаррууаға өз айкелінің жазуын жазуды тапсырды, оның мүсіндерін құрметтейтіндерге зор баталар тілеп, ал мүсінін зақымдайтын әркімге құдайлардың қарғысын тіледі. Солтүстік Каролина университетінің профессоры Джек М. Сассон Шарруаның бұл жазуды өзімшілдікпен, ұлттық мақтанышын арттыру үшін жазғанын айтты. Бұл факті Идримидің айкелі Вулли кезінде 4-ші қабатта емес, 1B қабатында (б.з.д. 1250–1200 жылдар) табылғанымен түсіндіріледі. Доминик Коллон оның бұл аргументтерін жоққа шығарып, Вулли ашқан 4-ші қабаттағы Алалах сарайының мұрағаттарындағы Идримиге қатысты көптеген құжаттар оның б.з.д. 1490–1460 жылдардағы билігімен байланысты екенін, демек Шарруаның сөздеріне қандай да бір сенімділік беретінін мәлімдеді.

Идримидің билігі: Идрими патшасының мөрі

Бұл жазу тақтайшасы немесе "мөр" Британ мұражайындағы Идрими туралы жазылған екі дереккөздің бірі еді. Тақташа Идримидің патшалық мөрі болды, онда оның күміспен жасаған игілік сыйлықтары және Мукиш пен Зелькиден, сондай-ақ басқа жақын қалалардан ірі қара сияқты басқа да түрлі салықтар тіркелген. Бұл оның одақтас қала-мемлекеттері арасындағы салық жүйесін көрсетеді, бұл жүйе оның елшілік кезінде олармен одақтасқан кезде қалыптасқан болуы мүмкін. Мөр Идримидің Шуту халқына және "қонысы жоқ" адамдарға деген құрметін білдірді, ол патша және бұрынғы Хабиру босқыны ретінде қалаларын қайта жарақтандырғанда оның жомарттығын көрсетуге арналған еді. Мөрдегі жазулардан Идрими қола дәуірінің ортасы мен соңында IV деңгейде адалдықпен және дана басқарумен билік еткені, ал оның ұлы және мұрагері Никмепа оның патшалық мөрінің көшірмесін өзінің мөрі ретінде пайдаланғаны анық. Егер Никмепа өзінің әкесінің патша мөрін, онда "Аббабан, Сараран, Нарам" деген алдыңғы билеушілердің есімдері болса, өзінің мөрі үшін қолданған болса, онда Идримидің мөрінде де сол есімдер болуы керек, бұл оның бұрынғы Хури билеушілерінен заңдылықты қажет еткенін көрсетеді. Олар таққа талап ету құқықтарын бекіту үшін анттар берген. Идримидің кезінде патшалық мөрлер Хетті империясы мен Сирияның солтүстігіндегі Хури аймақтарында патшаның билігін көрсету үшін жиі қолданылған. Олар шыны мен кремнийден жасалған, "фаянс" деп аталатын материалдан жасалған. Фаянс төмен температурада қыздырылып, беті жылтыратылып, оңай кесілуі және арзанға түсуіне мүмкіндік берген. Мөрдің болуы Хеттілер Идримидің саяси қарсыласы болғанына қарамастан, ол Паршататар мен Пиллияға берген адалдық анттарымен қатар Хетті стиліндегі патша мөрін қабылдаған деген теорияны ұсынады. Оллер Идримидің патша мөріндегі алдыңғылары Митанни билікке келгенге дейін тәуелсіз Халаб (Алеппо) билеушілері болғанын, яғни б.з.д. 16 ғасырда өмір сүргенін болжады, бірақ олардың Идримимен қарым-қатынасы әлі басқа ғалымдармен анықталған жоқ. Оллер сондай-ақ Идримидің алдыңғылары Аллалах Ямхадтың құрамында болған кезде Ямхадты билеген деген теорияны ұсынды, бірақ бұл теория басқа ғалымдармен расталмады.

Идримидің билігі тақташада No2: Идримидің Кидзуватнаның Пиллиямен жасасқан келісімі

Бұл тақташада бірнеше шарттардың мәтіндері кездеседі. Идримидің басқа құлдар мен қашқындарды Кизуватнаның Пиллиясымен алмастырғаны анықталды, бұл екеуінің де Бараттарнаға бағынышты марионеттік патшалар болғандықтан түсінікті. Дональд Л. Магеттидің пікірінше, шарттың жасалуына Хетт империясындағы ант беру салтының әсері тиген, бірақ бұл тек екі басшының бір-біріне адалдық ант беруімен байланысты болған, 3-5-жолдарда олар «құдайларға ант беріп, осы шартты жасады» делінген. Ол шарттың 40-43-тармақтарында Бараттарнаның, Митаннидің Хетт патшасының, шарт күшіне енуіне бұрын келісімді бекітуі қажет екенін, ал Идрими мен Пиллия арасындағы қашқындар мен құлдарды алмастыру патша мақұлдағаннан кейін ғана мүмкін болатынын айтты. Бұл шарт Идримидің Хетт жеріне жасаған шабуылдарынан кейін Идрими мен Пиллия арасында жасалды. Бұл Гринштейн мен Маркустың Идрими мүсініндегі «Олармен бірге мен олжа алдым» деген 77-жолын қамтамасыз етуі мүмкін, бұл Идримидің Кизуватнаға шабуыл жасағанын және оларды тоқтатып, Хеттер сияқты үлкен жауларына қарсы Пиллияның қолдауын алуды көздегенін көрсетеді, Кизуватна олар үшін буферлік мемлекет болған. Бұл қолдау шарттағы қашқан құлдар туралы ереже арқылы қамтамасыз етілді, ол қарапайым азаматтарға қашқан құлдарды еркек құл үшін бес жүз мыс шекел, әйел құл үшін бір мың шекел сыйақымен қайтаруға мүмкіндік берді. Құл иелері ешқандай сыйақысыз Кизуватна мен Алалахқа кіріп, қашқан құлдарына қол жеткізе алатын болды.

Идрими - Киелі кітап кейіпкерлеріне салыстырмалы кейіпкер

Ассирияны зерттеуші А. Лео Оппенхайм Идрими мен Яһуда патшасы Дәуіттің арасындағы ұқсастықтарды байқаған. Идрими Хапиру жауынгерлерінің арасында жеті жыл тұрды. Жеті жылдан кейін Аду немесе Тешуб құдайы оған көмектесіп, ол кеме жасауды бастады. Бараттарна патшасы оған жеті жыл бойы қарсылық көрсетті. Жетінші жылы Идрими Бараттарнамен келіссөздер жүргізді. Ол сондай-ақ жеті хеттік қаладан олжа жинап, өз сарайын салдырды. Дәуіт те жеті санымен байланысты ұқсас үлгіні көрсетті. Ол Есейдің жеті ұлының ең кішісі еді. Ол Иерусалимнің сыртындағы ебустіктердің бекінісін басып алып, оны "Дәуіттің қаласы" деп атап, бұрын Хеброн қаласында жеті жыл тұрды. Идрими жеті хеттік қалаға шабуыл жасап, олжаны өзінің жақтастарына берді, ал Дәуіт өзінің жеңісінен алынған олжаны Яһуданың ақсақалдарына сыйлады, бұл оның жазбаларында көрсетілген. Оппенхайм сондай-ақ Иосифтің ағаларымен болған оқиғасының Дәуіт туралы оқиғаға ұқсас екенін айтты, бірақ Идримидің баяны Месопотамия әдебиетінің мазмұны мен стилінен өзгеше, ал Якоб Лауингер оны Месопотамияның псевдоавтобиографиялық жанрының (нарû әдебиеті деп аталатын) бір бөлігі деп санайды. Эдвард Гринштейн Идрими туралы оқиғаның Киелі кітаптағы Жақып, Жүсіп, Мұса, Ефта және Нехемия туралы оқиғаларға ұқсас екенін мәлімдеді. Бұл бесеу де жас кезінде жер аударылған, Құдайдың құдіретін білу үшін сапарлар жасаған және өз халқының игілігін қамтамасыз етудегі табыстарын Құдайдың араласуымен байланыстырған. Кристофер Вудс (2020) осы бесеуге қоса, Дәуіт пен египеттік Синухе туралы оқиғаға да ұқсас екенін айтады.