Кіріспе

Жеке құндылық, этикалық іс-қимылдың негізі. Этика және әлеуметтік ғылымдарда құндылық дегеніміз – қандай да бір нәрсе немесе іс-қимылдың маңыздылығының дәрежесін білдіреді, мақсаты – қайсыбір іс-қимылдың ең дұрысы екенін немесе қалай өмір сүрудің ең жақсы екенін анықтау (этикадағы нормативтік этика) немесе түрлі іс-қимылдардың маңыздылығын сипаттау. Құндылық жүйелері – бұл тыйым салатын және талап ететін сенімдер; олар адамның этикалық мінез-құлқына әсер етеді немесе олардың қасақана іс-қимылдарының негізі болып табылады. Көбінесе негізгі құндылықтар берік болады, ал екінші деңгейлі құндылықтар өзгеріске бейім. Іс-қимылдың құндылығы, оның арттыратын, кемітетін немесе өзгертетін объектілердің этикалық құндылықтарына байланысты болуы мүмкін. "Этикалық құндылығы" бар объектіні "этикалық немесе философиялық жақсылық" (атау ретінде) деп атауға болады. Құндылықтар – тиісті іс-қимылдар мен нәтижелерге қатысты кең ауқымды басымдықтар. Осылайша, құндылықтар адамның дұрыс пен бұрыс туралы сезімін немесе ненің болу керектігін көрсетеді. "Баршаға тең құқық", "Кереметтік құрметке лайық", "Адамдарға құрметпен және қадір-қасиетпен қарау керек" – құндылықтардың мысалдары. Құндылықтар көзқарастар мен мінез-құлыққа әсер етеді және олардың түрлеріне этикалық/моральдық құндылықтар, доктриналық/идеологиялық (діни, саяси) құндылықтар, әлеуметтік құндылықтар және эстетикалық құндылықтар кіреді. Физиологиялық тұрғыдан анықталмаған кейбір құндылықтар, мысалы, игіліктілік, ішкі болып табыла ма, ал кейбіреулері, мысалы, меншілқорлық, жамандықтар немесе жақсылықтар деп жіктелуі керек пе, деген мәселе талқыланып жүр.

Зерттеу салалары

Бағалы этикалық мәселелер этиканың зерттелу саласы болып табылады, ал этика философияның бір бөлігі ретінде қарастырылады. Сол сияқты, этикалық құндылықтар кейде аксиология деп аталатын философиялық құндылықтардың кеңірек саласының кіші тобы ретінде қарастырылуы мүмкін. Этикалық құндылық – нәрсенің маңыздылығын көрсетеді, мақсаты – қай әрекет немесе өмір салты ең дұрысы екенін анықтау, не болмаса әртүрлі әрекеттердің құндылығын сипаттауға ұмтылу. Этикалық құндылықты зерттеу құндылықтар теориясының да құрамына кіреді. Құндылықтар антропология, мінез-құлық экономикасы, іскерлік этика, корпоративтік басқару, моральдық философия, саяси ғылымдар, әлеуметтік психология, социология және теология сияқты түрлі ғылымдарда зерттелген.

Ұқсас ұғымдар

Этикалық құндылық кейде жақсылықпен мағынасы бірдей қолданылады. Дегенмен, жақсылықтың көптеген басқа да мағыналары бар және оны шашыраңқы деп санауға болады.

Жеке және мәдени

Жеке құндылықтар мәдени құндылықтармен қарым-қатынаста болады, басым нормалармен сәйкес келіп немесе олардан өзгеше болып тұрады. Мәдениет – ортақ құндылықтар жиынтығын бөлісетін әлеуметтік жүйе, мұндай құндылықтар жақсы, әдемі және құрылысшыл нәрселер туралы әлеуметтік күтулерді және ұжымдық түсініктерді қалыптастырады. Нормативтік жеке құндылықтар болмаса, жеке құндылықтардың қадір-қасиетін бағалауға арналған мәдени өлшем болмайды, демек мәдени бірегейлік жойылады.

Салыстырмалы немесе абсолютті

Салыстырмалы құндылықтар адамдар арасында, ал іріктеліп алғанда, әртүрлі мәдениеттердегі адамдар арасында да өзгеше болады. Екінші жағынан, абсолютті құндылықтардың бар екендігі туралы теориялар бар, оларды ноуменальдық құндылықтар деп те атауға болады (математикалық абсолютті шамамен шатастырмау керек). Абсолютті құндылықты философиялық тұрғыдан абсолютті және жеке, мәдени көзқарастарға тәуелсіз, сондай-ақ оның белгілі немесе түсінілгеніне, немесе танылмағанына қарамастан, өздігінен тұратын деп сипаттауға болады. Людвиг Витгенштейн іс-әрекеттердің немесе заттардың абсолютті құндылықтарын түсіндіруге қатысты ешқандай нәрсе шыға қоймайтынына пессимистікпен қарады; "біз "өмір" және "оның мәні" туралы қалағанымызша сөйлей берсек болады және айтқандарымыз маңызды деп сенсек те болады. Бірақ бұл тек қана ой-пікірлер, шындық емес, олар адам ақылының, жүрегінің немесе еркінің емес, бейімділігінің нәтижесі".

Ішкі немесе сыртқы

Философиялық құндылықты инструменталды құндылыққа және ішкі құндылыққа бөлуге болады. Инструменталды құндылық – жақсы нәрсеге жету үшін құрал ретінде пайдалы болуымен бағалы (мысалы, радио музыка тыңдау үшін инструменталдық тұрғыдан жақсы). Ал ішкі құндылыққа ие нәрсе өзінің өзіндік құндылығымен бағалы, ешқандай нәрсенің құралы ретінде емес. Осылайша, құндылыққа ішкі және сыртқы қасиеттер беріледі. Инструменталды құндылығы бар этикалық жақсылық этикалық құрал деп аталуы мүмкін, ал ішкі құндылығы бар этикалық жақсылық – өзіндік мақсат деп аталуы мүмкін. Бір зат бір мезгілде құрал да, мақсат та болуы мүмкін.

Қорытынды

Ішкі және құралдық жақсылықтар бір-бірін өзара толықтырып жататын санаттар емес. Кейбір нәрселер өздерінің ішінде жақсы болып табылады, сонымен қатар басқа да жақсы нәрселерге қол жеткізу үшін де пайдалы. "Ғылымды түсіну" осындай жақсылық болуы мүмкін, өйткені ол өзінен-өзі құнды және басқа да жақсылықтарға жету құралы ретінде де маңызды. Мұндай жағдайларда, бір нәрсені құндылық жүйесіне енгізер кезде оның құралдық (әсіресе, толық құралдық құндылығы) және ішкі құндылықтарының жиынтығы қолданылуы мүмкін, ал құндылық жүйесі – тұрақты мәндер мен өлшемдер жиынтығы болып табылады.

Жалпыға бірдей мәндер

С.Х. Шварц, психология саласындағы бірқатар әріптестерімен бірге, жалпыға ортақ құндылықтардың бар-жоғын және олардың қандай екенін зерттеу үшін эмпирикалық зерттеулер жүргізді. Шварц «құндылықтарды» «адамдардың іс-әрекет таңдау және оқиғаларды бағалау әдісіне әсер ететін, қалаулы нәрсе туралы түсініктер» деп анықтады. Ол жалпыға ортақ құндылықтардың үш түрлі адам қажеттілігімен байланысты болатынын болжады: биологиялық қажеттіліктер, әлеуметтік үйлестіру қажеттіліктері және топтардың игілігі мен сақталуына қатысты қажеттіліктер.

Интенсивтілігі

Философиялық құндылықтың күші – оның туындауы немесе іске асырылу деңгейімен өлшеніп, оны құндылыққа ие объектінің жақсылығының басымдығы ретінде қарастыруға болады. Егер мұндай таңдау екі қарсы тұратын қорғалған құндылық арасында жасалса, мысалы, адамды өлтіру мен отбасын қорғау сияқты жағдайларда, мұндай жағдайлар трагедиялық таңдау деп аталады. Қорғалған құндылықтар созылған қақтығыстарда (мысалы, Израиль-Палестина қақтығысында) маңызды рөл атқарады, себебі олар пайдалы (''утилитарлық'') келіссөздерге кедергі келтіруі мүмкін. Скотт Атран мен Анхель Гомес басқарған зерттеулер Ирактағы ИХШ майдан шебіндегі жауынгерлер мен Батыс Еуропадағы қарапайым азаматтар арасында көрсеткендей, қасиетті құндылықтарға берілгендік ең "соқпақтың" адамдарын ең қымбат құрбандықтарға баруға, соның ішінде соғысуға және өлуге, тіпті қажет болған жағдайда жақындары мен серіктерін осы құндылықтар үшін құрбан етуге дайындықтарын көрсетеді. Утилитаризм тұрғысынан алғанда, қорғалған құндылықтар – егер олар адамдар арасындағы пайдалылықты максималды деңгейге жеткізуге кедергі келтірсе, бұрмалаушылықтар болып табылады. Джонатан Барон мен Марк Спранканың пікірінше, қорғалған құндылықтар деонтологиялық этика теорияларында сипатталған нормалардан туындайды (соңғысы көбінесе Иммануил Кант есімімен байланысты). Қорғалғандық, адамдардың транзакциялардың нәтижесінен гөрі оған қатысуына көбірек мән беретінін білдіреді.

Экономикалық және философиялық құндылықтар

Философиялық құндылық экономикалық құндылықтан өзгеше, себебі ол қандай да бір қажетті жағдайға немесе тауарға тәуелді емес. Бір заттың экономикалық құны, егер айырбасталатын қажетті жағдай немесе тауар, мысалы, ақша жеткілікті болса, артуы мүмкін, ал ақшаның қоры төмендесе, керісінше, төмендеуі мүмкін. Дегенмен, экономикалық құндылықты философиялық құндылықтың салдары деп қарастыруға болады. Субъективті құндылық теориясында, адамның бір нәрсені иеленуге беретін жеке философиялық құндылығы, сол адамның оған қандай экономикалық құндылық қоятынынан көрінеді. Адамның бір нәрсені сатып алуға дайындығының шегін, бір нәрсені иеленудің жеке философиялық құны, оны алмастыру үшін берілген нәрсенің жеке философиялық құнынан асып түсетін сәт деп қарастыруға болады, мысалы, ақшаны. Осы тұрғыдан алғанда, әрбір нәрсенің "қоғамдық экономикалық құндылығынан" өзгеше "жеке экономикалық құндылығы" бар деуге болады.

Жеке құндылықтар

Жеке құндылықтар жақсылық, пайдалылық, маңыздылық, тиімділік, әдемілік, қалаулылық және құрылысшылдық туралы ішкі бағдарлама береді. Құндылықтар – мінез-құлықты (қажеттіліктер, қызығушылықтар және әдеттерден өзге) тудыратын және жеке тұлғаның таңдауына ықпал ететін факторлардың бірі. Құндылықтар салыстырмалы бағалау арқылы адамзаттың өмір сүруге қатысты мәселелерін шешуге көмектеседі, оның нәтижелері адамдар неге сол сияқты әрекет етеді және оларды қандай ретпен таңдайды деген сұрақтарға жауап береді. Моральдық, діни және жеке құндылықтарға қатаң берілген жағдайда, әртүрлі көзқарастардың қақтығысынан туындайтын жанжалдар пайда болуы мүмкін. Уақыт өте келе, адамдар тобының күнделікті өмірінде маңызды деп санайтын жеке құндылықтардың ашық білдірілуі заң, әдет-ғұрып және дәстүрдің негізін қалайды. Соңғы зерттеулер құндылықтарды жеткізудің жасырын сипатын көрсетіп отыр. Тұтынушылар мінез-құлқына қатысты зерттеулер алты ішкі және үш сыртқы құндылық бар екенін ұсынады. Олар басқару саласындағы зерттеулерде "Құндылықтар тізімі" (LOV) деп аталады. Олар: өзіне құрмет, жылы қарым-қатынас, жетістікке жету сезімі, өзін-өзі қанағаттандыру, қызық пен ләззат, көтеріңкі көңіл, өзіне лайықты орын табу, құрметке ие болу және қауіпсіздік. Функционалдық тұрғыдан алғанда, бұл құндылықтар үш санатқа бөлінеді: тұлғааралық қарым-қатынас, жеке факторлар және жеке емес факторлар. Этноцентрикалық көзқарас бойынша, екі елден келген екі топтың құндылықтары бірдей болмайды деп болжауға болады. Негізгі құндылықтар байланысты болғанымен, құндылықтарды қабылдау адамның мәдени ерекшеліктеріне байланысты өзгеше болуы мүмкін.

Жеке айырмашылықтар

Шварц зерттеу деректеріне негізделген жеке құндылықтар теориясын ұсынды. Оның моделі құндылықтарды өсу мен қорғау, жеке және әлеуметтік бағдарға байланысты топтастырады. Содан кейін құндылықтар өзгеруге ашықтықпен (Шварц оны жеке өсумен байланысты деп санайды), өзін-өзі жақсартумен (Шварц көбінесе өзін-өзі қорғаумен байланысты деп санайды), консервациямен (Шварц көбінесе әлеуметтік қорғаныспен байланысты деп санайды) және өзін-өзі асырып өтумен (Шварц әлеуметтік өсудің бір түрі ретінде қарастырады) байланыстырылады. Осыған орай Шварц 10 әмбебап құндылықты орналастырады: өзін-өзі басқару, ынталандыру және гедонизм (өсуге ашықтықпен байланысты), жетістік пен күш (өзін-өзі жақсартумен байланысты), қауіпсіздік, сәйкестік және дәстүр (консервациямен байланысты), кішіпейілділік, қайырымдылық және әмбебаптық (өзін-өзі асырып өтумен байланысты). Шварцтың құндылық құрылымымен байланысты үлкен 5 өлшемді пайдаланатын тұлғалық қасиеттер. Ашықтық және экстраверсия өзгеруге ашықтықпен байланысты құндылықтармен (ашықтық, әсіресе өзін-өзі басқарумен, экстраверсия, әсіресе ынталандырумен) байланысты; келісімділік өзін-өзі асырып өту құндылықтарымен (әсіресе ізгілікпен) байланысты; экстраверсия өзін-өзі жақсартумен және дәстүрлі құндылықтармен кері байланысты. Жетектілік жетістікке жетумен, сәйкестікпен және қауіпсіздікпен байланысты. Шварцтың қасиеттерінің реті уақыт өте келе ересектер арасында тұрақты болып табылады. Жаңа елге көшіп келгендердің құндылықтары өзгереді, бірақ басымдықтардың реті сақталды. Ана болу әйелдердің құндылықтарын тұрақтылыққа қарай ығыстырып, өзгеруге ашықтықтан алыстатады, бірақ әкелерде мұндай өзгеріс байқалмайды.

Моральдық негіздер теориясы

Моральдық негіздер теориясы моральдық негіздердің бес түрін анықтайды: зиянды қорғау/қамқорлық, әділдік/қарсылық, топтық/адалдық, билік/құрмет және тазалық/қасиеттілік. Зиянды қорғау және әділдік көбінесе жекелендірілген негіздер деп аталады, ал қалған үш фактор – байланыстыратын негіздер. Моральдық негіздер негізгі адам құндылықтары теориясымен байланысты екені анықталды. Консервативтік құндылықтар мен байланыстыратын негіздер арасындағы байланыс өте тығыз.

Даму және тарату

Бағалар көбінесе мәдени жолдар арқылы, әсіресе тарату және беру немесе ата-анадан балаға әлеуметтендіру арқылы қабылданады. Әртүрлі мәдениеттердегі ата-аналардың құндылықтары әртүрлі болады. Мысалы, аңшы-жинаушы қоғамда немесе көшпенді шаруашылықпен айналысатын ата-аналар ерте жастан бастап өмір тіршілігіне қажетті дағдыларды бағалайды. Мұндай мәдениеттерде сәбилерді өткір құралдарды, оның ішінде пышақтарды, бірінші туған күндерінен бұрын қолдануға үйрету жиі кездеседі. Итальяндық ата-аналар әлеуметтік және эмоционалдық қабілеттерді, сондай-ақ сабырлы мінезді бағалайды. Мәдениеттерді әлеуметтік нормаларды қаншалықты қатаң сақтайтыны және ауытқушылыққа қаншалықты төзімділікпен қарайтынына қарай, тығыз және еркін деп ажыратуға болады. Тығыз мәдениеттерде нормаларды бұзу үшін қатаң жазалау шаралары қолданылады, ал еркін мәдениеттерде әлеуметтік нормалар нашар және бұрыс мінез-құлыққа төзімділік жоғары. Табиғи апаттар, жоғары халық тығыздығы немесе жұқпалы ауруларға осалдық сияқты қауіп-қатерлердің тарихы, тығыздықпен байланысты. Тығыздық мәдениеттерге қауіп-қатерлерден аман қалу үшін тиімді үйлестіруге мүмкіндік береді деп есептеледі. Эволюциялық психология саласындағы зерттеулер де ұқсас нәтижелерге келді. Сонымен қатар, «патшалық теориясы» соғыс және басқа да ұжымдық қауіп-қатерлердің жеке адамдардың психологиясына, әлеуметтік құрылым мен мәдени құндылықтарға зор әсер ететінін көрсетеді. Қауіпті орта иерархиялық, авторитарлық және соғысқа бейім мәдениетке алып келеді, ал қауіпсіз және бейбіт орта теңдік пен төзімділікті дамытады.

Құндық жүйесі

Құндылықтар жүйесі – этикалық немесе идеологиялық қадір-қасиеттілікті қамтамасыз ету үшін қолданылатын үйлесімді құндылықтардың жиынтығы.

Құндық ерекшеліктер

Абстрактілі ерекшеліктер мәндердің реттілігін нығайтуға қызмет етеді. Олардың анықтамасы кез келген жағдайға қатысты болуы үшін жеткілікті түрде жалпыланған. Ал жағдайлық ерекшеліктер, керісінше, тек қана белгілі бір жағдайларға ғана қатысты, бір реттік болады. Ерекшеліктің болуы құндылық жүйелерінің тағы екі түрін анықтайды: Идеалданған құндылық жүйесі – ерекшеліктері жоқ мәндердің тізімі. Сондықтан ол абсолютті және мінез-құлық бойынша қатаң тыйымдар жиынтығы ретінде кодталуы мүмкін. Өз идеалданған құндылық жүйесіне берік тұрып, ешқандай ерекшеліктерді (бастапқыдан басқа) мойындамайтындар абсолютистер деп аталады. Практикалық жағдайларда мәндер арасындағы қайшылықтарды шешу үшін ерекшеліктерді қамтитын құндылық жүйесі – «реализацияланған құндылық жүйесі» деп аталады. Адамдар күнделікті өмірде осы түрді жиі қолданады. Бұл екі жүйенің арасындағы айырмашылықты адамдар бір құндылық жүйесін ұстанатындарын айтса да, іс жүзінде одан ауытқып, басқа құндылық жүйесін ұстанатынында көруге болады. Мысалы, дін абсолютті мәндер жиынтығын ұсынады, бірақ сол діннің практикасында ерекшеліктер болуы мүмкін. Жасырын ерекшеліктер үшінші типтегі құндылық жүйесін – формальды құндылық жүйесін тудырады. Идеалданған немесе реализацияланған болсын, бұл типте әр мәнмен байланысты жасырын ерекшелік бар: «жоғары дәрежелі мән бұзылмаса». Мысалы, адам өтірік айтудың дұрыс емес екенін сезінуі мүмкін. Бірақ адам өмірін сақтау өтірік айту принципіне қанағаттанғаннан гөрі жоғары бағаланатындықтан, біреудің өмірін сақтау үшін өтірік айту қабылданды. Бұл іс жүзінде тым қарапайым болуы мүмкін, сондықтан мұндай иерархиялық құрылым нақты ерекшеліктерді қажет етуі мүмкін.

Қақтығыстар

Бірқатар ортақ құндылықтарды бөліссе де, мысалы, хоккей бейсболдан жақсы немесе балмұздақ жемістен жақсы, екі түрлі тарап осы құндылықтарды бірдей бағаламауы мүмкін. Сондай-ақ, екі тараптың кейбір әрекеттердің дұрыс немесе бұрыс екендігі туралы пікірлері қабыспауы мүмкін, бұл теорияда да, практикада да орын алып, идеологиялық немесе физикалық қақтығысқа әкелуі мүмкін. Этномика – құндылық жүйелерін қатаң зерттеу және салыстыру ғылымы, ол саяси және мотивациялық факторларды толыққанды түсінуге, соның ішінде қақтығыстарды шешуге көмектеседі. Мысал ретінде, жекелеушілікке негізделген құндылық жүйесін ұжымдыққа негізделген құндылық жүйесімен салыстыруға болады. Мұндай екі құндылық жүйесі арасындағы қақтығысты шешуге бағытталған рационалды құндылық жүйесі мынадай болуы мүмкін. Қосымша ерекшеліктер қайталанатын және көбінесе күрделене түсуі мүмкін. Жеке тұлғалар басқаларға зиян келтірмесе немесе басқалардың бостандығына немесе жеке тұлғаларға қажетті қоғамның функцияларына кедергі келтірмесе, еркін әрекет ете алады, егер бұл функциялар осы шектеулі жеке құқықтарға кедергі келтірмейтін болса және жеке тұлғалардың көпшілігімен келісілген болса. Қоғам (немесе нақтырақ айтқанда, қоғамның жұмыс істеуін қамтамасыз ететін тәртіп жүйесі) сол қоғамның мүшелері болып табылатын адамдардың өмірін жақсарту мақсатында құрылған. Қоғамның осындай мүмкіндіктерді ұсынудағы функциялары қоғамдағы адамдардың көпшілігімен келісілген болады. Қоғам өз мүшелерінен қоғам көрсететін қызметтерден пайда алу үшін жарна жинауы мүмкін. Жеке тұлғалардың осындай қажетті жарналарды төлемеуі оларды осы мүмкіндіктерден айыруға негіз болуы мүмкін, бірақ қоғам төлем мөлшерін анықтау кезінде қиын жағдайларды ескеруге құқылы. Қоғам өз мүшелерінің мінез-құлқын тек қоғамның көпшілігімен келісілген белгіленген функцияларын орындау мақсатында ғана, және жоғарыда аталған құндылықтарды бұзған жағдайда ғана шектеуге болады. Бұл қоғамның жоғарыда аталған құндылықтарды сақтамаған кез келген мүшесінің құқықтарын жоюға құқылы екенін білдіреді.