Кіріспе
Стайп Шувар (17 ақпан 1936 – 29 маусым 2004) – хорватиялық саясаткер және социолог. 1980 жылдары Югославия кезінде Хорватия Коммунистер лигасының (SKH) ең ықпалды коммунистік саясаткерлерінің бірі саналды. 1972 жылы СХК Орталық Комитетіне мүше болып, жоғары саясатқа қатысты. Екі жыл өткен соң SR Хорватияның білім министрі болып тағайындалды және Хорватияда даулы білім беру реформасын жүзеге асырды. 1980 жылдары СХК Орталық Комитетінің төрағалық мүшесі, содан кейін Югославия Коммунистер лигасының (SKJ) Орталық Комитетінің мүшесі және төрағасы болды. 1989 жылы Хорватия Парламенті Шуварды Югославияның сегіз мүшелі Президенттігінде SR Хорватияны ұсынуға тағайындады, бірақ бір жылдан кейін, Хорватиядағы алғашқы көппартиялық сайлаулардан кейін, Франьо Туджманның Хорватия Демократиялық Одағы (HDZ) басымдыққа ие болғандықтан, оны қызметтен босатылды. Коммунизмнің құлауы мен Югославияның тарауынан кейін Шувар құрылған, қазір тоқтатылған «Hrvatska ljevica» журналын (1994–2005) және Хорватияның Социалистік Еңбек партиясын (SRP) құрды. Шувар өмір бойы марксистік идеолог және ұлтшылдыққа қарсы күрескен адам ретінде танылды.
Stipe Šuvar (17 February 1936 – 29 June 2004) was a Croatian politician and sociologist who was regarded to have been one of the most influential communist politicians in the League of Communists of Croatia (SKH) in SR Croatia in the 1980s during Yugoslavia. He entered top politics in 1972 being co opted to the Central Committee of SKH. Two years later he became SR Croatia's minister of education and performed a controversial educational reform in Croatia. In 1980s he was a member of the Presidency of SKH central committee, then a member and President of the Presidency of the Central Committee of the League of Communists of Yugoslavia (SKJ). In 1989 Croatian Parliament appointed Šuvar to represent SR Croatia in the eight member Presidency of Yugoslavia but dismissed him one year later when, after the first multi party elections in Croatia, it was already dominated by the Croatian Democratic Union (HDZ) of Franjo Tuđman. After the collapse of communism and the breakup of Yugoslavia, Šuvar founded the now defunct magazine Hrvatska ljevica (1994–2005) and a minor leftist party, the Socialist Labour Party of Croatia (SRP). Šuvar was known as a lifelong Marxist ideologue and opponent of nationalism.
Академиялық жұмысы және саяси мансабының алғашқы жылдары
Шувар 1936 жылы Далмациядағы Загвозд ауылында дүниеге келген. 19 жасында Югославия Коммунистер Одағына (СКЖ) қосылды. Ол Загреб университетінің құқық факультетінде оқыды, 1965 жылы социология ғылымының докторы дәрежесін алды. 1960 жылдан 1980 жылдарға дейін Загреб университетінде және Югославияның басқа да университеттерінде әлеуметтану пәнін оқытты, сондай-ақ әлеуметтану және саяси тақырыптар бойынша бірнеше кітап жариялады. 1963 жылдан 1972 жылға дейін Загребтегі «Naše teme» айлық журналының бас редакторы болды. 1969 жылы Шувар «Матика хрватская» ұйымының ресми өкілі Шиме Дьоданмен пікірсайыс кезінде Хорватияны басқа Югославия республикалары пайдаланып отыр деген «Маспок» идеологтарының талаптарын жоққа шығарды. Осы кезеңде Шувар басқа да бірнеше мерзімді басылымдарда, соңғысы 1980 жылдары СКЖ-ның «Социализм» (Socijalizam) журналында белсенділік танытты. 1972 жылы «Маспок» жеңілгеннен кейін және Мика Трипало бастаған жетекшілік «SKH»-ның жоғарғы эшелонынан тазартылғаннан кейін Шувар «SKH» Орталық Комитетіне қосылды. Екі жыл өткен соң ол Хорватияның мәдениет және білім министрі болды және 1982 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті.
Ақ кітап
1982 жылдан 1986 жылға дейін Шувар СКХ Президиумының мүшесі болды. 1983 жылдан бастап ол партияның идеологиялық бөліміне жауапты болды және осы қызметінде 1984 жылы "мәдени фронттағы идеологиялық күрес" тақырыбында пікірталас ұйымдастырды. Пікірсайысқа қатысушыларға 1982-1984 жылдар аралығында Югославия БАҚ-тарында жарияланған 186 автордың (көбінесе серб және словен) мәтіндерінен алынған үзінділер жинақталған материалдар таратылды. Бұл мәтіндер қабылдауға келмейтін, антисоциалистік және одан да артық "ашық ұлтшылдық" сипаттамаларымен белгіленді. "Ақ кітап" (Bijela knjiga) немесе "Зұлымдық гүлдері" (Cvijeće zla) деп аталған бұл құжат, әсіресе серб зиялылары тарапынан ой еркіндігіне жасалған сталиндік шабуыл деп айыпталды.
SKJ басшылығы
1986 жылы Шувар Ивица Рачанмен бірге Хорватия СХХ өкілі ретінде СХЖ Президиумына сайланды. 1988 жылдың маусым айында Президиум Шувар мен Рачанның арасынан жаңа төрағаны таңдауға дайын болғанда, Шувар басымдық танытты. Дауыс беру кезінде оны, басқалармен қатар, Сербияның Президиум мүшелері, соның ішінде Слободан Милошевич қолдады. Бірақ бір ай өткен соң, Сербия жетекшісі ұйымдастырған антибюрократиялық революцияға Шувардың қарсылығынан туындаған даулар ортаға шықты. 1988 жылдың қазан айында Президиум отырысының бірінде Шувар мен Милошевич арасындағы пікір келіспеушілік жария болғаннан кейін Сербияда Шуварды қызметтен босату науқаны басталды. 1988 жылдың қазан айының басында Милошевич қолдауымен Нови-Садта өткен митингтер жергілікті Воеводина партиясы жетекшісін қызметтен кетіруге мәжбүр етті, ал Черногория билігі СКЖ Президиумы мен федералды Президенттіктің қолдауымен Титоградтағы митингтерге қарсы тұрды. 17 қазанда, саяси жағдайдың шиеленіскен кезде, Югославия Орталық Комитеті Белградта "жалпы саяси ахуалды" талқылау үшін 17-ші пленумдық отырысын өткізді. Югославия БАҚ елдің болашағы үшін бұл отырыстың шешуші болады деп күтті, сондай-ақ 200-ден астам шетелдік журналист пленумға қатысуға дайындалып жатты. Сөз сөйлеген Шувар "социализм шеңберінде" экономикалық және саяси реформалар жасауға, сондай-ақ бүкіл елде ұлтшылдыққа қарсы күресуге шақырды. Ол ұлтшылдық Югославияны жоюға немесе оны орталықтандырылған мемлекетке айналдыруға ешқандай мүмкіндік бермейтініне сенімді екенін білдірді. Югославия коммунистік лауазымды тұлғаларының көпшілігі реформалар мен біртүлік қажеттігі туралы келісімге келді, сондықтан Югославия БАҚ пленумды табысты деп бағалады. Алайда, сессиядан кейін республика жетекшілерінің бір-біріне шабуылдары қайта басталды және саяси жағдай одан әрі нашарлады. 1989 жылдың қаңтарында Титоградтағы жаңа митингтер нәтижесінде Черногория жетекшілігі құлатылғаннан кейін және СКЖ Орталық Комитетінің 20-шы сессиясы өтуге бірнеше күн қалғанда, Воеводина коммунистерінің (СКВ) конференциясы Шуварды сынап, СКЖ Президиумынан оны қызметтен босатуды сұрады. Бұл ұсыныс Сербия жетекшілігімен қолдау тапты, содан кейін Сербия БАҚ және партия ұйымдарында Шуварға қарсы жаңа қаралау науқаны басталды. Югославия Федералды Президенттігі Воеводина мен Черногориядағы жергілікті партия жетекшілерінің құлатылғандығы сияқты СКЖ жетекшілігінің де құлатылуынан қорқып, елдің полиция күштерін күшті дайындыққа келтірді және Сербия жетекшілігін егер Белградта сессия кезінде тағы митингтер өтсе, төтенше жағдай жариялануы мүмкін екені туралы ескертті. Сессияның өзі ешқандай оқиғасыз өтті, бірақ ешқандай оң нәтиже бермеді. Сессия алдында Шувар "әңгімелерге дұрыс атау беруге" уәде берген, яғни Милошевичтің саясатын тікелей айыптауға ниеттенген, бірақ соңында есеңгіреген баяндамасын алып тастап, оның орнына азырақ айқын нұсқасын ұсынды. 1989 жылдың наурыз айында партия Президиумы Шуварды СКЖ жетекшісінің лауазымынан босату туралы ұсынысты қабылдамады. Президиумның 20 мүшесінің арасында тек алтауы ғана, соның ішінде Милошевич және басқа серб өкілдері, босатуға қолдау көрсетті. Сонымен қатар, Шувар өзінің Хорватия және Словениядағы сепаратистік тенденцияларға үнемі қарсы тұрды. Ол хорват ұлтшылдығының күшеюіне жиі ескертті, оның пікірінше, бұл тіл саясаты туралы пікірталас кезінде ең анық көрінеді. Шувар сондай-ақ словендердің өз республикасының кеңейтілген автономиясын талап етуіне қарсы болды және словен БАҚ-та Югослав Халық Армиясына жасалған ашық шабуылдарды сынады. 1988 жылдың маусым айында СКЖ Президиумының Янез Янша ісін талқылаған отырысында Шувар былай деді: "Словениядағы социалистік күштер жаппай қозғалысқа қарсы қорғаныста. Словениядағы бұл қозғалысқа тек элиталық шағын буржуазиялық топтар ғана емес, жастар да кіреді. Олар армияны басқыншы, ал Югославияны жүк және қанаушы деп санайды. Олардың арасында елдің оңтүстігінен келген адамдарға деген қорқыныш басым. Кіші буржуазиялық мақтан тұру нәсілшілдік сипатқа ие". Шувардың өзінің айтуынша, 1988 жылдың маусым айында Президиумның үш словен мүшесі Рачанды Президиум төрағасы етіп сайлауға дауыс берді.
"Socialist forces in Slovenia are in defense in the face of a mass movement. This movement in Slovenia includes not only elitist petty bourgeois circles but also the youth. They view the army as an occupier, and Yugoslavia as a burden and an exploiter. A phobia against people from the south of the country prevails there. Petty bourgeois arrogance has assumed a racist dimension." According to Šuvar himself, in June 1988 the three Slovenian members of the Presidium voted for Račan to become Presidium chairman.
Югославия төрағалығының мүшесі
1989 жылдың көктемінде Хорватия Парламенті Шуварды Югославия президенттігінде, Югославияның мемлекет басшысы болып табылатын ұжымдық органда СР Хорватияның өкілі етіп тағайындады. 1990 жылдың сәуір айында Хорватияда көппартиялық парламенттік сайлау өтті, онда Франьо Туджманның жақында құрылған HDZ тәуелсіздік платформасы бойынша жеңіске жетті. Туджман Шуварды отставкаға кетуге шақырды, бірақ ол бас тартты; 1990 жылдың 24 тамызында Хорватия Парламенті Шуварды Югославия президенттігінен босатып, оның орнына HDZ-дің Стипе Месичті таңдады. Осы оқиғада Парламентте Шувар саяси лауазымда болғандағы соңғы сөзін айтты. Ол Югославия мен Хорватиядағы жаушылыққа және мүмкін болатын этникалық қақтығыстарға қарсы ескертті, Югославия бойынша жаңа келісімге келуді немесе оның бейбіт таратылуын, сондай-ақ Хорватияда тұратын этникалық сербтердің құқықтарын құрметтеуді талап етті. Ол социализм үшін күресте солшылдардың жаңадан өркендеуіне үміт білдірді және ирониямен HDZ-ді сербтер бастаған антибюрократиялық революцияны оны саясаттан шеттету арқылы аяқтағаны үшін құттықтады. Сөйлеу екі рет HDZ депутаттарының наразылығымен тоқтатылды, содан кейін олардың бірнешеуінен қатал сын жауабы келді, ал Шувардың өзінің SKH партиясынан ешкім оны қорғауға сөз сөйлемеді.
Кейінгі жылдар
1990 жылы 1 қарашада ол СКХ-дан партияның социал-демократиялық партия ретінде қайта құрылған съезіне екі күн қалғанда кетіп қалды. Жаңа СДП СКХ енді "солшыл немесе революциялық партия" емес, саяси спектрдегідей "қалыпты азаматтық партия" екенін түсіндіре отырып, себептерін хатта жазды. Саясаттан кеткен соң Шувар Загреб университетіне әлеуметтану профессоры болып оралды. 1994 жылы ол «Hrvatska ljevica» («Хорват солшылы») журналын құрды, ал 1997 жылы Хорватияның Социалистік Еңбек партиясын (СРП) құру арқылы саясатқа қайта оралды. Шувар бірқатар беделді тұлғаларды партияға тартуға қол жеткізді, бірақ СРП парламенттік сайлауда 1%-дан астам дауыс жинай алмады. Ол 2004 жылға дейін СРП төрағасы болды, содан кейін, қайтыс болғанға аздан кейін отставкаға кетті. Шувар 1990-шы жылдары Франьо Туджман режимінің Хорватия сербтерін бағыттап, әсіресе 1995 жылғы «Шторм» операциясынан кейін ұлтшыл саясатын қатаң сынады. 1990 жылдан кейін Шувар кітап жазуын жалғастырды және бұрынғы Югославия саясатындағы рөлі мен елдің тарап кеткеннен кейінгі оқиғалар туралы ойларын бөліскен бірнеше сұхбат берді. Шувар, көптеген бұрынғы коммунистік әріптестерінен өзгеше, коммунизм құлағаннан кейін де социалистік идеалдарынан бас тартпады және өзінің халқының ұлтшылдығын қоса, барлық түрдегі ұлтшылдыққа қатысты қатал сыншы болды.