Кіріспе

Бағдарламалық оқыту (немесе бағдарламалық оқу) – білім алушыларға сәтті оқуға көмектесетін, зерттеулерге негізделген жүйе. Бұл әдіс түрлі қолданбалы психологтар мен педагогтар жүргізген зерттеулермен басшылыққа алынады. Оқу материалы оқулық, оқу машинасы немесе компьютер түрінде ұсынылады. Бұл орта материалды логикалық және тексерілген реттілікпен көрсетеді. Мәтін кішкентай қадамдармен немесе ірі бөліктермен беріледі. Әр қадамнан кейін білім алушылардың түсінігін тексеру үшін сұрақтар қойылады. Содан кейін дереу дұрыс жауап көрсетіледі. Бұл білім алушының барлық кезеңдерде жауап беруін және нәтижелерді дереу білуін қамтамасыз етеді. Дегенмен, Торндайк өзінің бұл идеясын іске асырмады. Мұндай жүйені алғаш рет 1926 жылы Сидни Л. Пресси жасады. "Алғашқы [оқыту машинасы] Сидни Л. Прессимен әзірленді. Бастапқыда өзін-өзі бағалау машинасы ретінде құрастырылған, бірақ ол іс жүзінде оқытуға қабілетті екенін көрсетті."

Бағдарламаланған оқытудың кейінгі дамуы

Екінші дүниежүзілік соғыста, негізінен қарулы күштерге шақырылған армиялармен, оқытуға ерекше мән берілді. Алынған тәжірибе соғыстан кейінгі білім беру мен оқытуға әсер етті. Басты әдістердің бірі – фильмдерді топтық оқыту құралы ретінде пайдалану болды. Оқыту фильмдерінің тиімділігін зерттеу жөнінде кең ауқымды зерттеулер жүргізілді. Бір мәліметте Ламсдейн фильмдер туралы зерттеулер "шамамен 1918 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін" (яғни 1962 жылға дейін) жалғасқанын айтады. Зерттеулерден бірнеше маңызды қорытынды шықты. Біріншіден, фильмдер жағдайды немесе операцияны жалпы көрініспен беруге өте қолайлы болды. Дегенмен, егжей-тегжейлі мәліметтерді жеткізуде олар сәл кем жеткізіп берді. Фильмнің (кейіннен теледидардың) бірнеше жалпы ерекшеліктері бар. Бірі – фильм өзінің қарқынымен жүреді. Екіншісі – көрерменнен нақты жауап немесе белсенділік талап етілмейді. Үшіншісі – аудитория әртүрлі, кейде өте әртүрлі болады. Бұл оқу фильмдерін жақсарту жолдарына нұсқау береді. 1946 жылы Йель университетінде жүргізілген тәжірибеде студенттерге жүрек және қан айналымы туралы фильмнің бөлімдері арасында сұрақтар қойылды, ал студенттер жауап бергеннен кейін дұрыс жауаптар берілді (нәтижелерді білу). Бұл фильмнен алынған білімді айтарлықтай арттырды. Ламсдейн сұрақтар мен жауаптар қосылған нұсқаны көрсету, фильмді екі рет көрсетумен бірдей тиімді және жылдам екенін атап өтті. Бұл тәжірибе мен Прессидің жұмысы арасындағы байланыс анық байқалды. Оқушылардың белсенді жауап беруі және олардың іс-әрекеттеріне конструктивті пікір беру, кез келген табысты оқыту жүйесінің маңызды элементтері саналды. Прессидің еңбегі ұмытылып, жартылай қалып қойған, бірақ қазір оның маңыздылығы мойындалды.

Бағдарламаланған оқыту дегеніміз не?

Егер фильмдерден білім алу туралы осы деңгейде зерттеулер жасалған болса, бағдарламаланған оқыту қандай үлес қосты? Қысқа жауап – «стимулдарды басқару», яғни, кең мағынада, оқыту материалының өзі. Сонымен қатар, бағдарламаланған оқытуда келесі кезеңдерді қамтитын толық жүйе ұсынылды: Курстың мақсаттары объективті және өлшенетін түсініктермен белгіленеді. Курстың басында алдын ала тест өткізіледі немесе бастапқы білім деңгейі анықталады. Курстың соңында қорытынды тест жүргізіледі. Оқу материалдары сынақтан өтіп, нәтижелеріне сәйкес қайта қаралады (дамыту сынағы). Материалдар белгілі бір схема бойынша құрастырылады (стимулдарды басқару). Материал тиісті кезеңдерге бөлініп ұйымдастырылады. Оқушы белсенді түрде жауап беруге тиіс (қажетті жағдайда, жазбаша емес). Жауаптардың дұрыстығы тексеріледі (нәтижелер туралы хабарлау). Оқыту құралы пәннің мазмұнына және оқушыларға сәйкес келеді. Материалдар оқушының жеке қарқынында немесе оған ыңғайлы форматта ұсынылады. Бағдарламалау техникалары туралы құнды пікірлерді Клаус айтты.

Бағдарламаланған оқытудың екі негізгі жүйесі

Үш-төрт басқа да жүйе ұсынылған болса да, біз мұнда ең белгілі екі әдісті талқылаймыз. Бірі – АҚШ Әуе күштерінің психологы Норман Краудерге тиесілі. Оған ұшақтарды техникалық қызмет көрсетушілерді оқытуды зерттеу тапсырылған еді. Краудердің жүйесі мәтінде көптеген таңдаулы сұрақтар қою және әр баламаға кері байланыс беруден тұрды. Осы әдістің мысалдары сұрақтарда ұсынылған баламалар студенттердің жиі жасайтын қателіктерін болдырмау үшін таңдалған екенін көрсетеді. Оның бағдарламаланған оқыту схемасы материалды мінез-құлықтық тәсілмен типік "жайғастыру кестесі" ретінде ұсынудан тұрды. Скиннердің мінез-құлық теориясының бағдарламаланған мәтіні – оның идеяларының іс жүзіндегі ең толық мысалы. Скиннердің жүйесі көбінесе "сызықтық бағдарламалау" деп аталды, себебі оның іс-әрекеттері үздіріссіз мәтінге енгізілген. Скиннер өзінің идеяларын жақсы насихаттады, бұл мына үзіндіден көрінеді: "Атқаруға жеңіл жұмыс бар. Міндет нақты айқындалған. Қажетті техникалар белгілі. Жабдықтарды оңай ұйымдастыруға болады. Мәдени инерциядан басқа ештеңе кедергі келтірмейді. Біз адам туралы ғылыми зерттеулердің адамның ең жақсы мүддесі үшін қолданылатын қызықты және революциялық кезеңіне ендік. Білім беру өз үлесін қосуы керек. Ол білім беру тәжірибесіндегі кең ауқымды өзгерістердің мүмкін және қажетті екенін қабылдауы керек". Екі әдіс те бастапқыда машиналарда ұсынылған, ал кейіннен кітаптар түрінде жарық көрді. Екі жүйе де белгілі бір дәрежеде оқушыға бағытталған. Олар – оқушылар өз темпімен жұмыс істейтін жеке тұлғаларды оқытудың жолдары еді. Екі жүйе де (әр түрлі жолдармен) білімді дамыту үшін нәтижелер туралы білімді пайдаланды. Екі жүйеде де мазмұн алдын ала тексеріліп, проблемаларды анықтау және жою жұмыстары жүргізілді. Екі жүйе де оқытудың нақты мақсаттарына ерекше мән берді. Оқудағы прогресс алдын ала және кейіннен жасалған, бірдей қиындық деңгейіндегі сынақтар арқылы өлшенді. Көптеген тәжірибелік сынақтар осы әдістердің тиімділігін көрсетті.

Кейінгі әсерлері

Осы идеялардың көбісі басқа білім беру салаларында, мысалы, ашық оқытуда (Ашық университетке қараңыз) және компьютерлік көмекпен оқытуда қолданылды. Бағдарламаланған оқыту идеялары Балалар теледидар шеберханасына әсер етті, ол «Сезам көшесі» үшін ҒЗТ-ны (ғылыми-зерттеу жұмыстарын) жүргізді. Даму тестілеуін пайдалану бағдарламаланған оқытудың ерекше белгісі болды. Жеке бағдарламаларды шағын бөліктерге бөлу де бағдарламаланған оқытудың бір ерекшелігі. Бұл «Көктің іздері» туралы да дұрыс. «Сезам көшесі» эпизодтарының үштен бірін сынағаннан өзгеше, «Көктің іздері» зерттеу тобы әр эпизодты екі және алты жас аралығындағы балалармен мектепке дейінгі ортада – «Head Start» бағдарламаларында, мемлекеттік мектептерде және жеке балалар бақшаларында үш рет сынады. Сынақ үш кезеңнен тұрды: мазмұнды бағалау, бейнелерді бағалау және мазмұнды талдау. Егер мақсатты аудитория өнеркәсіптік немесе әскери болса, зерттеушілер «бағдарламаланған оқыту» терминін қолданды, себебі оқу бюджеті осы жұмысты қаржылады. Ал мектептер мен колледждерде бұл жұмыс көбінесе «бағдарламаланған оқыту» деп сипатталды. Көптеген есептерде жұмысты кім қаржыландырғанына қарай, екі терминнің бірі немесе екеуі де қолданылды. Кейде зерттеушілер екі терминді де нақты балама ретінде пайдаланды. Ал кейбір сауалнамалар тек бір терминді пайдалануды қалыптастырды. Мүмкін, жалғыз айырмашылық – «қорытынды мінез-құлық» (оқушының алғанын көрсету үшін жасалған соңғы тест) қалай анықталды. Оқытуда мақсаттар «тапсырманы талдау» немесе «критикалық жағдайлар әдісі» деп аталатын әдіс арқылы белгіленді. Бұл оқытылған адамның орындауы тиіс негізгі іс-әрекеттерге негізделді. Білім беру саласында соңғы тестті анықтау соншалықты сенімді негіздемеге ие болған жоқ. Бір ойлау мектебі, көптегендерінің пікірінше, білім беру мақсаттарының бұрыс түсіндірілетін мәлімдемелерін «Бұл бағдарламаның соңында студенттер мыналарды істей білуі керек» сияқты нақты мінез-құлық мәлімдемелеріне айналдыруды жөн санады. Роберт Магердің бір нұсқаулығы ықпалды болды, өйткені ол мұны қалай жасау керектігін көрсетті. Бұл кейбір пәндер үшін жақсы жұмыс істеді, бірақ шектеулері де болды. Жалпы, педагогтар мінез-құлықтар тізімінің олар үйретуге тырысатын нәрсені қаншалықты қамтитынына қатысты күмәндарын білдіреді. Пәндер негізгі мақсаттары бойынша өте әртүрлі, бірақ бағдарламаланған оқыту тақырыпқа сәйкес келген жағдайларда, көптеген тәжірибелер оң нәтижелер көрсетті.

Мысалдар

Күнделікті ауызша тіл және Саксон әдісі, математика бағдарламасы – қайталауға ерекше назар аударатын бағдарламаланған оқытудың нақты мысалдары. Бағдарламаланған оқытуды пайдаланатын танымал кітаптарға «The Little Schemer», Бобби Фишердің «Шахматты үйретуі», Кен Страудтың «Инженерлік математикасы» және Роберт Д. Стром мен Джон Р. Уордтың (Теңізшілер академиясы) «Дифференциалдық теңдеулерді Лаплас түрлендіру арқылы шешу: Бағдарламаланған мәтін» кіретін кітаптар жатады. Шетел тілдерін оқытуға арналған бірнеше оқулықтар да бағдарламаланған оқытуды қолданады. Жақында бағдарламалық нұсқау принциптері компьютерлік бағдарламаларды оқытуда қолданыла бастады.