Адамның оқуын ғылыми тұрғыдан зерттеу психологиясы

Кіріспе

Психологияның адамның оқуын ғылыми тұрғыдан зерттеумен айналысатын саласы.

Білім беру психологиясы – адамның оқуын ғылыми тұрғыдан зерттеумен айналысатын психология саласы. Оқу процестерін танымдық және мінез-құлықтық көзқарастардан зерттеу, зерттеушілерге интеллект, танымдық даму, эмоционалдық әсер, мотивация, өзін-өзі реттеу және өзіндік санадағы жеке айырмашылықтарды, сондай-ақ олардың оқудағы рөлін түсінуге мүмкіндік береді. Білім беру психологиясы оқу-тәрбиелік жобалау, сыныпты басқару және бағалауға қатысты білім беру қызметтерін жақсарту үшін, соның ішінде тестілеу мен өлшеуді қамтитын сандық әдістерге көп сүйенеді, бұл әртүрлі білім беру орталарында өмір бойы оқу процестерін жеңілдетуге қызмет етеді. Білім беру психологиясын басқа ғылымдармен арақатынасы арқылы түсінуге болады. Ол негізінен психологиядан хабар алады, бұл пәнге медицина мен биология арасындағы қатынасқа ұқсас қатынас жасайды. Сондай-ақ, ол нейроғылымнан да хабар алады. Білім беру психологиясы, өз кезегінде, білім беру саласындағы көптеген мамандықтарға әсер етеді, оның ішінде оқу бағдарламасын жобалау, білім беру технологиясы, оқу жоспарын жасау, ұйымдық оқыту, арнайы білім беру, сыныпты басқару және оқушылардың мотивациясы. Білім беру психологиясы танымдық ғылым мен оқу ғылымдарынан пайдаланады және оларға үлес қосады. Университеттерде білім беру психологиясы кафедралары көбінесе білім беру факультеттерінде орналасады, бұл психологияның кіріспе оқулықтарында білім беру психологиясы мазмұнының жеткіліксіз болуына себеп болуы мүмкін. Білім беру психологиясының саласы есте сақтау, түсінік процестері және жеке айырмашылықтарды (когнитивтік психология арқылы) зерттеуді қамтиды, бұл адамдарда оқу процестері үшін жаңа стратегияларды жасауға мүмкіндік береді. Білім беру психологиясы оперативтік шарттау, функционализм, структурализм, конструктивізм, гуманистік психология, гештальт психологиясы және ақпаратты өңдеу теориялары негізінде құрылған. Мектеп психологиясы 20 ғасырдың басында интеллектті тестілеу тұжырымдамасынан бастау алды, бұл қалыпты сынып оқу бағдарламасын орындай алмайтын арнайы білім беруді қажет ететін студенттерге ережелер енгізуге әкелді.

Educational psychology is the branch of psychology concerned with the scientific study of human learning. The study of learning processes, from both cognitive and behavioral perspectives, allows researchers to understand individual differences in intelligence, cognitive development, affect, motivation, self regulation, and self concept, as well as their role in learning. The field of educational psychology relies heavily on quantitative methods, including testing and measurement, to enhance educational activities related to instructional design, classroom management, and assessment, which serve to facilitate learning processes in various educational settings across the lifespan. Educational psychology can in part be understood through its relationship with other disciplines. It is informed primarily by psychology, bearing a relationship to that discipline analogous to the relationship between medicine and biology. It is also informed by neuroscience. Educational psychology in turn informs a wide range of specialties within educational studies, including instructional design, educational technology, curriculum development, organizational learning, special education, classroom management, and student motivation. Educational psychology both draws from and contributes to cognitive science and the learning sciences. In universities, departments of educational psychology are usually housed within faculties of education, possibly accounting for the lack of representation of educational psychology content in introductory psychology textbooks. The field of educational psychology involves the study of memory, conceptual processes, and individual differences (via cognitive psychology) in conceptualizing new strategies for learning processes in humans. Educational psychology has been built upon theories of operant conditioning, functionalism, structuralism, constructivism, humanistic psychology, Gestalt psychology, and information processing. School psychology began with the concept of intelligence testing leading to provisions for special education students, who could not follow the regular classroom curriculum in the early part of the 20th century.

Ежелгі дәуір

Білім беру психологиясына қатысты кейбір идеялар мен мәселелер Платон мен Аристотельдің заманына дейін жетеді. Философтар мен софистер білім берудің мақсатын, дене шынықтыруды және психомоторлық дағдыларды қалыптастыруды, жақсы мінезді дамытуды, моральдық тәрбиенің мүмкіндіктері мен шектерін талқылады. Олар жеке тұлғаның дамуына музыканың, поэзияның және басқа да өнер түрлерінің әсері, мұғалімнің рөлі, мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас сияқты білім беру тақырыптарын да сөз етті.

Ерте заманауи дәуір

Джон Локк Еуропаның Ренессанстан кейінгі дәуірінде, шамамен 1600 жылдардың ортасында басталган, ең ықпалды философтардың бірі саналады. Локк "Англия психологиясының әкесі" деп есептеледі. Локктың ең маңызды еңбектерінің бірі 1690 жылы жазылған "Адам санасы туралы эссе" атты еңбегі болды. Осы эсседе ол "tabula rasa" терминін енгізді, яғни "бос парақ" деген мағынаны білдіреді. Локк білім тек тәжірибе арқылы қол жеткізілетінін және баршамыз білімсіз туатынымызды түсіндірді. Ол Платонның туа біткен оқу процесі туралы теориясына қарсылық көрсету арқылы осы пікірін жалғастырды. Локк сананың туа біткен идеялар емес, тәжірибе арқылы қалыптасатынына сенді. Локк осы идеяны "эмпиризм" деп атады, яғни білімнің тек білім мен тәжірибеге негізделетінін түсіндірді. 1600 жылдардың соңында Джон Локк адамдардың негізінен сыртқы күштерден үйренетінін болжады. Ол сананы бос параққа (tabula rasa) теңеді, ал қарапайым сезімдердің тізбегі ассоциация және ойлану арқылы күрделі идеяларды тудырады деп сенді. Локк "эмпиризмді" білімнің дұрыстығын тексеру критериі ретінде орнықтырды, осылайша табиғи және әлеуметтік ғылымдардағы тәжірибелік әдістемелердің кейінгі дамуы үшін тұжырымдамалық негіз құрды. 18 ғасырда философ Жан Жак Руссо білім беру саласында, әсіресе оның философиялық романы "Эмиль, немесе Білім беру туралы" арқылы үлкен әсер ететін теориялар жиынтығын жақтады. Кітап балаларды тәрбиелеуге арналған практикалық нұсқаулық ретінде пайдаланылмауы керек екенін айтса да, онда баяндалған педагогикалық тәсіл Иммануил Кант және Иоганн Вольфганг фон Гёте сияқты Ағарту дәуірінің өкілдерімен жоғары бағаланды. Руссо балаға бағытталған білім беруді жақтады және баланы не және қалай оқыту керектігін таңдағанда баланың жасын ескеру қажеттігін айтты. Ол баланың дербес ойлау қабілетін дамыту үшін тәжірибелік білім берудің маңыздылығын атап өтті. Руссоның философиясы Иоганн Бернхард Базедоу сияқты білім беру реформаторларына әсер етті, оның үлгі мектебіндегі практикасы Филантропинум оның идеяларына негізделген, сондай-ақ Иоганн Генрих Песталоцциге де әсер етті. Жалпы алғанда, Руссоның ойлары Германия, Швейцария және Нидерландыдағы педагогиканың дамуына тікелей және жанама түрде маңызды әсер етті. Сонымен қатар, Жан Пиажедің бала дамуына қатысты кезеңдік тәсілі Руссоның теорияларымен салыстырылады.

John Locke is considered one of the most influential philosophers in post renaissance Europe, a time period that began around the mid 1600s. Locke is considered the "Father of English Psychology". One of Locke's most important works was written in 1690, named An Essay Concerning Human Understanding. In this essay, he introduced the term "tabula rasa" meaning "blank slate." Locke explained that learning was attained through experience only and that we are all born without knowledge. He followed by contrasting Plato's theory of innate learning processes. Locke believed the mind was formed by experiences, not innate ideas. Locke introduced this idea as "empiricism", or the understanding that knowledge is only built on knowledge and experience. In the late 1600s, John Locke advanced the hypothesis that people learn primarily from external forces. He believed that the mind was like a blank tablet (tabula rasa), and that successions of simple impressions give rise to complex ideas through association and reflection. Locke is credited with establishing "empiricism" as a criterion for testing the validity of knowledge, thus providing a conceptual framework for later development of experimental methodology in the natural and social sciences. In the 18th century the philosopher Jean Jacques Rousseau espoused a set of theories which would become highly influential in the field of education, particularly through his philosophical novel Emile, or On Education. Despite stating that the book should not be used as a practical guide to nurturing children, the pedagogical approach outlined in it was lauded by Enlightenment contemporaries including Immanuel Kant and Johann Wolfgang von Goethe. Rousseau advocated a child centered approach to education, and that the age of the child should be accounted for in choosing what and how to teach them. In particular he insisted on the primacy of experiential education, in order to develop the child's ability to reason autonomously. Rousseau's philosophy influenced educational reformers including Johann Bernhard Basedow, whose practice in his model school the Philanthropinum drew upon his ideas, as well as Johann Heinrich Pestalozzi. More generally Rousseau's thinking had significant direct and indirect influence on the development of pedagogy in Germany, Switzerland and the Netherlands. In addition, Jean Piaget's stage based approach to child development has been observed to have parallels to Rousseau's theories.

1890 жылға дейін

Хуан Вивес, Иоганн Песталоцци, Фридрих Фрёбель және Иоганн Гербарт сияқты білім беру саласындағы философтар 1800 жылдардың соңында психологияның пайда болуынан бұрын білім беру әдістерін зерттеп, жіктеп, бағалаған.

Хуан Вивес

Хуан Вивес (1493–1540) индукцияны зерттеу әдісі ретінде ұсынды және табиғатты зерттеуде тікелей бақылау мен зерттеудің маңызды екеніне сенді. Оның зерттеулері гуманистік білімге қатысты болды, ол схоластикаға қарсы тұрып, философия, психология, саясат, дін және тарих сияқты түрлі көздердің ықпалында болды. Ол білім беру үшін мектеп орналасқан жердің маңызды екенін алғашқылардың бірі болып айтты. Ол мектептің ыңғайсыз дыбыстардан алыс болуын, ауа сапасының жақсы болуын және оқушылар мен ұстаздарға жеткілікті тамақ болуын ұсынды.

Иоганн Песталоцци

Швейцариялық білім беру реформаторы Иоганн Песталоцци (1746-1827) мектеп бағдарламасынан гөрі балаға көбірек мән берді. Песталоцци балалардың ерте білім алуының маңыздылығын және аналардың онымен айналысу мүмкіндігін қолдайтын білім беру реформасын қадағалады. Осы тәжірибе нәтижесінде бала ақырында "жоғары моральдық қасиеттері бар жан" болады. Песталоцци білім беру ошақтарын ашқаны, аналарға арналған үй оқыту оқулықтарын және оқушыларға арналған бастауыш кітаптарды жазғаны үшін танымал, олардың көпшілігі балабақша деңгейіне бағытталған. Өмірінің соңғы жылдарында ол оқулықтар мен оқыту әдістемелерін жариялады. Оның пікірінше, оқуға деген қызығушылық, сондай-ақ мұғалімнің рөлі маңызды. Джеймс Америкадағы психологияның негізін қалаушы, сонымен қатар білім беру психологиясына да үлес қосты. 1899 жылы жарық көрген "Психология бойынша мұғалімдермен әңгімелер" атты атақты лекциялар сериясында Джеймс білім беруді "қалыптасқан мінез-құлық дағдыларын және әрекеттерге бейімділікті ұйымдастыру" деп түсіндіреді.

Джон Дьюи

Джон Дьюи (1859–1952) АҚШ-та прогрессивті білім берудің дамуына зор әсер етті. Ол сыныптың балаларды жақсы азаматтарға дайындап, шығармашылық интеллектіні дамытуға көмектесуі керек деп сенді. Сондай-ақ, материал оқушының жеке тәжірибесімен байланысты болуы тиіс екенін айтты. Ол оңайдан күрделіге қарай үздіксіз жалғасатын санаттарға бөлінеді. Мысалы, мұғалімдер сынып ережелерін сақтайтын оқушыларды мақтау, жұлдызшалар немесе түрлі заттарға айырбастауға болатын белгілермен жүйелі түрде марапаттау арқылы олардың мінез-құлқын өзгерте алады. Сыйлықтардың мінезді өзгертудегі тиімділігі дәлелденгеніне қарамастан, білім беруде оларды қолдану өзін-өзі анықтау теориясының жақтаушылары тарапынан сынға ұшырады, олар мақтау мен басқа да сыйлықтар ішкі мотивацияны төмендетеді деп санайды. Нақты сыйлықтардың кейбір жағдайларда, мысалы, оқушының мақсатқа жетуге қатысты жоғары ішкі мотивациясы болғанда, ішкі мотивацияны азайтуға қабілетті екеніне дәлелдер бар. Бірақ, зиянды әсерлерді көрсететін нәтижелер, басқа жағдайларда, мысалы, біртіндеп артатын үлгерім стандарттарына жеткенде сыйлықтар ішкі мотивацияны арттырады деген деректермен теңдестіріледі. Көптеген тиімді терапиялар қолданбалы мінез-талдау принциптеріне негізделген, оның ішінде аутизм спектрінің бұзылыстарын емдеуге қолданылатын негізгі жауап терапиясы да бар.

Танымдық

Қазіргі білім беру психологтары арасында когнитивтік көзқарас, мінез-құлықтық көзқарасқа қарағанда кеңінен таралған, мүмкін, себебі ол қасиеттер, сенімдер, естеліктер, мотивациялар және эмоциялар сияқты себеп-салдар байланысы бар ақыл-ой құрылымдарын қабылдайды. Когнитивтік теориялар жад құрылымдары ақпаратты қабылдау, өңдеу, сақтау, қайтару және ұмыту процесін анықтайды деп санайды. Когнитивтік психологтар теориялық тұрғыдан бөлек, бірақ байланысты визуалды және вербальді жүйелердің бар екенін айтады, бұл жүйелерді Аллан Пайвионың екі кодтау теориясы сипаттайды. Білім беру психологтары адамдар мультимедиалық презентациялардан қалай оқу екенін түсіндіру үшін екі кодтау теориясы мен когнитивтік жүктеме теориясын пайдаланады. Психологиялық зерттеулермен нығайтылған когнитивтік құбылыс – аралықтағы оқыту эффектісі білім беруде кең қолданысқа ие. Мысалы, студенттер мәтін үзіндісін екінші рет оқығанда дереу емес, кейінге қалдырғанда білімді тексеруде жақсы нәтиже көрсеткені анықталды (суретті қараңыз). Ең белгілі когнитивтік психологтардың пікірінше, проблеманы шешу – оқудың негізгі құралы. Бұл білім беру психологиясындағы маңызды зерттеу тақырыбы болып табылады. Студент мәселені ұзақ мерзімді жадтан алынған схемаға жатқызу арқылы түсінеді деп есептеледі. Студенттер оқу кезінде кездесетін мәселелердің бірі – «активация» деп аталады. Бұл студенттің мәтіндік бейнелері жұмыс жадында болған кезде болады. Бұл студенттің материалды оқып, оны сіңіре алмай, есте сақтауын қиындатады. Егер жұмыс жады оқырманның бейнелеуінен тыс қалса, «деактивация» деп аталатын жағдай туындайды. Деактивация болғанда студент материалды түсінеді және ақпаратты сақтай алады. Егер деактивация бірінші оқылымда болса, екінші оқылымда деактивация қажет емес. Оқырман жадты ояту үшін мәтіннің негізгі мағынасын анықтау үшін ғана қайтадан оқуы керек. Егер мәселе дұрыс емес схемаға жатқызылса, студенттің назары берілген схемаға сәйкес келмейтін мәселенің ерекшеліктерінен ауысады. Мәселе мен бұрыннан бар схема арасындағы байланысты табу қадамы көбінесе проблеманы шешуде аналогтық ойлаудың маңыздылығын көрсетеді.

Among current educational psychologists, the cognitive perspective is more widely held than the behavioral perspective, perhaps because it admits causally related mental constructs such as traits, beliefs, memories, motivations, and emotions. Cognitive theories claim that memory structures determine how information is perceived, processed, stored, retrieved and forgotten. Among the memory structures theorized by cognitive psychologists are separate but linked visual and verbal systems described by Allan Paivio's dual coding theory. Educational psychologists have used dual coding theory and cognitive load theory to explain how people learn from multimedia presentations. The spaced learning effect, a cognitive phenomenon strongly supported by psychological research, has broad applicability within education. For example, students have been found to perform better on a test of knowledge about a text passage when a second reading of the passage is delayed rather than immediate (see figure). Problem solving, according to prominent cognitive psychologists, is fundamental to learning. It resides as an important research topic in educational psychology. A student is thought to interpret a problem by assigning it to a schema retrieved from long term memory. A problem students run into while reading is called "activation." This is when the student's representations of the text are present during working memory. This causes the student to read through the material without absorbing the information and being able to retain it. When working memory is absent from the reader's representations of the working memory, they experience something called "deactivation." When deactivation occurs, the student has an understanding of the material and is able to retain information. If deactivation occurs during the first reading, the reader does not need to undergo deactivation in the second reading. The reader will only need to reread to get a "gist" of the text to spark their memory. When the problem is assigned to the wrong schema, the student's attention is subsequently directed away from features of the problem that are inconsistent with the assigned schema. The critical step of finding a mapping between the problem and a pre existing schema is often cited as supporting the centrality of analogical thinking to problem solving.

Ақыл-ойдың танымдық көрінісі

Әр адамның жеке ерекшеліктері, қабілеттері мен қиындықтары болады, олар шамадан тыс бейімділік, оқу және даму нәтижесінде пайда болады. Бұл интеллект, креативтілік, танымдық стиль, мотивация және ақпаратты өңдеу, коммуникация және басқалармен қарым-қатынас жасау қабілеті бойынша жеке айырмашылықтар ретінде көрінеді. Мектеп жасындағы балалардың арасында ең көп кездесетін кемістіктер – назар жетіспеушілігі және гипербелсенділік синдромы (НЖГБ), оқу қиындықтары, дислексия және сөйлеу кемістігі. Сирек кездесетін кемістіктерге зиякерлік жетілмеушілік, есту қабілетінің бұзылуы, церебральды паралич, эпилепсия және соқырлық жатады. Интеллекттің көп түрлілігін сипаттайтын бірнеше факторлар (мысалы, Гарднердің көп интеллектер теориясы) бар ма, әлде оны өлшеу мүмкін бе деген мәселе де қарастырылады. Іс жүзінде, Стенфорд-Бине IQ тестісі және WISC сияқты стандартталған құралдар экономикалық дамыған елдерде жеке білім беруді қажет ететін балаларды анықтау үшін кеңінен қолданылады. Дарынды балаларға көбінесе үдетілген немесе толықтырылған оқу бағдарламалары ұсынылады. Белгілі кемшіліктері бар балаларға фонемалық әреңділік сияқты нақты дағдыларды дамытуға бағытталған білім беру ұсынылуы мүмкін. Негізгі қабілеттерден өзге, жеке тұлғаның мінез-құлқы да маңызды, өйткені жауапкершілігі жоғары және үміткер адамдар интеллектері мен бұрынғы жетістіктері ескерілген жағдайда да жақсы оқу нәтижелерін көрсетеді.

Даму

Даму психологиясы, әсіресе танымдық даму психологиясы, білім беру психологиясына ерекше перспектива ашады. Бұл себебі білім беру және танымдық даму психологиясы бірқатар маңызды алғышарттарда сәйкес келеді. Біріншіден, танымдық даму психологиясы адамның танымдық қабілетін дамудың кезеңдік сатыларында анықтайды. Білім берудің мақсаты – оқушыларға жас ерекшеліктеріне сәйкес келетін білім алуға және дағдыларды дамытуға көмектесу, олардың түсіну және мәселелерді шешу қабілеттерін ескере отырып. Осылайша, оқушының даму деңгейін білу, олардың қандай білімді қабылдай алатыны және қандай деңгейде меңгере алатыны туралы ақпарат береді, бұл, өз кезегінде, әртүрлі сыныптарда оқытылатын материалды ұйымдастыруға негіз болады. Сондықтан, Пиажедің танымдық даму теориясы білім беру, әсіресе математика және табиғаттану білімі үшін осылайша ықпалды болды. Осы бағытта, нео-Пяжелік танымдық даму теориялары, жоғарыда айтылғандарға қоса, оқытудағы ұғымдар мен дағдылардың ретін анықтауда жас ерекшеліктеріне тән процессинг және оперативтік жадтың мүмкіндіктерін ескеру қажет екенін көрсетеді. Екіншіден, танымдық даму психологиясы танымдық өзгерістердің қалай жүзеге асырылатынын түсінуді және танымдық қабілеттің дамуына жағдай жасайтын факторлар мен процестерді анықтауды қамтиды. Білім беру де танымдық өзгерістерді пайдаланады, себебі білімді құру тиімді оқыту әдістерін талап етеді, олар оқушыны төменгі деңгейден жоғары деңгейге көшіруге мүмкіндік береді. Мәселелерді шешудің баламалы жолдары туралы ойлау, жаңа ұғымдарды есте сақтауға және ақыл-оймен манипуляциялауға көмектесетін символдармен байланыстыру сияқты механизмдер – танымдық даму механизмдерін оқытуды жеңілдету үшін қолдануға болатын мысалдардың бір бөлігі ғана. Соңында, танымдық даму психологиясы танымдық процестер мен қабілеттердің ұйымдастырылуындағы, олардың өзгеру қарқынындағы және олардың өзгеру механизмдеріндегі жеке ерекшеліктермен айналысады. Жеке және топтық айырмашылықтардың негізгі принциптері білім беруде пайдалы болуы мүмкін, өйткені оқушылардың танымдық дамудың әртүрлі өлшемдері бойынша – процессинг және бейнелеу қабілеті, өзін-өзі түсіну және өзін-өзі реттеу, сондай-ақ математикалық, табиғаттану және тілдік қабілеттер сияқты әртүрлі салалардағы түсініктер бойынша қандай ерекшеліктері бар екенін білу, мұғалімге әртүрлі оқушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға және ешкімді назарсыз қалдырмауға мүмкіндік береді.

Developmental psychology, and especially the psychology of cognitive development, opens a special perspective for educational psychology. This is so because education and the psychology of cognitive development converge on a number of crucial assumptions. First, the psychology of cognitive development defines human cognitive competence at successive phases of development. Education aims to help students acquire knowledge and develop skills that are compatible with their understanding and problem solving capabilities at different ages. Thus, knowing the students' level on a developmental sequence provides information on the kind and level of knowledge they can assimilate, which, in turn, can be used as a frame for organizing the subject matter to be taught at different school grades. This is the reason why Piaget's theory of cognitive development was so influential for education, especially mathematics and science education. In the same direction, the neo Piagetian theories of cognitive development suggest that in addition to the concerns above, sequencing of concepts and skills in teaching must take account of the processing and working memory capacities that characterize successive age levels. Second, the psychology of cognitive development involves understanding how cognitive change takes place and recognizing the factors and processes which enable cognitive competence to develop. Education also capitalizes on cognitive change, because the construction of knowledge presupposes effective teaching methods that would move the student from a lower to a higher level of understanding. Mechanisms such as reflection on actual or mental actions vis à vis alternative solutions to problems, tagging new concepts or solutions to symbols that help one recall and mentally manipulate them are just a few examples of how mechanisms of cognitive development may be used to facilitate learning. Finally, the psychology of cognitive development is concerned with individual differences in the organization of cognitive processes and abilities, in their rate of change, and in their mechanisms of change. The principles underlying intra and inter individual differences could be educationally useful, because knowing how students differ in regard to the various dimensions of cognitive development, such as processing and representational capacity, self understanding and self regulation, and the various domains of understanding, such as mathematical, scientific, or verbal abilities, would enable the teacher to cater for the needs of the different students so that no one is left behind.

Конструктивист

Конструктивизм – оқыту теориясының бір саласы, онда оқушының өзіндік белсенділігіне, алдыңғы "біліміне" және тәжірибесіне, сондай-ақ оқу процесінің әлеуметтік және мәдени факторларына ерекше мән беріледі. Білім беру психологтары Пиаже танымдық даму теориясымен байланыстырылған жеке (немесе психологиялық) конструктивизмді әлеуметтік конструктивизмнен ажыратады. Әлеуметтік конструктивизмнің тұжырымдамасы оқу процесінің өзі үшін маңызды болып табылатын оқу ортасын басты назарға алады. Ол оқуды мәдениетке сіңу процесі ретінде қарастырады. Адамдар тәжірибелі мамандардың мәдениетімен қарымдасу арқылы білім алады. Олар тәжірибелі мамандардың мінез-құлқына куә болады, оларды тәжірибелеп, 'қажетті терминологияны меңгереді, мінез-құлқын қайталайды және біртіндеп практиканың нормаларына сәйкес әрекет ете бастайды'. Демек, студент математик болуды математиктермен бірге жұмыс істеу, математикалық есептерді шешу үшін құралдарды қолдану арқылы үйренеді. Білімнің белгілі бір саласын меңгеру үшін студенттерге тек сол саланың ұғымдарын білу жеткіліксіз. Олар сол саланың мамандарының нақты іс-әрекеттерінде осы ұғымдардың қолданылуын көруі керек. Ол өз пікірін дәлелдеу үшін белгілі бір мысал келтірді. Мектептегі екі баланың бастапқыда сегіз жастағы балалардың шеше алатын есептерді шешу қабілеті әртүрлі болуы мүмкін (яғни, сегіз жастағы балаларға тән қабілет). Егер әр балаға ересек адам көмектессе, біреуі тоғыз жастағы деңгейде, ал екіншісі он екі жастағы деңгейде орындай алатын еді. Ол: «Он екі мен сегіз немесе тоғыз мен сегіз арасындағы айырмашылықты біз жақын даму аймағы деп атаймыз» деді. Виготскийдің теориясын дамыта отырып, Жером Брунер және басқа да білім беру психологтары оқытулық сүйенудің (scaffolding) маңызды тұжырымдамасын жасады, онда әлеуметтік немесе ақпараттық орта оқуға қолдау көрсетеді, ал оқушылар оны өзіне сіңірген кезде бұл қолдау біртіндеп алынып тасталады.

Жан Пиажедің танымдық дамуы

Жан Пиаже организмнің қоршаған ортаға қалай бейімделетінімен қызығушылық танытты. Пиаже нәрестелер туған кезде "рефлекстер" деп аталатын схемамен дүниеге келеді деп болжады. Пиаже танымдық дамудың төрт кезеңін анықтады. Бұл төрт кезең – сенсомоторлық, операцияға дейінгі, нақты операциялық және формалды операциялық кезеңдер.

Оқыту және оқыту

Балалық шақта, жасөспірім шақта, ересек жаста және қарттық шақта білім алушылардың ерекшеліктерін түсіну үшін білім беру психологиясы адам дамуының теорияларын жасайды және қолданады. Адамдар жетілген сайын өтетін кезеңдер ретінде көбінесе бейнеленетін даму теориялары, ақыл-ой қабілеттерінің (таным), әлеуметтік рөлдердің, моральдық ойлаудың және білімнің мәні туралы сенімдердің өзгеруін сипаттайды. Мысалы, білім беру психологтары Жан Пиаже даму теориясының оқу процесінде қолданылуы жөнінде зерттеулер жүргізді. Оған сәйкес, балалар танымдық мүмкіндіктердің төрт сатысынан өтеді. Пиаже балалардың шамамен 11 жасқа дейін абстрактілі логикалық ойлауға қабілетсіз екенін болжады, сондықтан кіші балаларды нақты заттар мен мысалдар арқылы оқыту қажет. Зерттеушілер нақты ойлаудан абстрактілі логикалық ойлауға өту сияқты өзгерістердің барлық салаларда бірдей уақытта бола бермейтінін анықтады. Бала математика туралы абстрактілі түрде ойлай білсе де, адамдар арақатынасы туралы ойлағанда нақты ойлаумен шектеледі. Пиажедің ең маңызды үлесі – адамдардың өз түсініктерін өзін-өзі реттеу арқылы белсенді құрастыратыны туралы түсінік бергендігі. Пиаже балалардың моральдық ойлауының даму теориясын ұсынды, онда балалар мінез-құлық пен нәтижелерге негізделген қарапайым моральдық түсініктерден ниеттерге негізделген дамыған түсініктерге қарай дамиды. Пиаже моральдық дамуға қатысты көзқарастарын Лоуренс Колберг моральдық дамудың сатылық теориясына енгізді. Сатылық теорияларда сипатталған моральдық ойлау, моральдық мінез-құлықты түсіндіру үшін жеткіліксіз екенін көрсететін дәлелдер бар. Мысалы, зорлық-зомбылықты түсіндіру үшін үлгілеу (әлеуметтік-танымдық теорияда сипатталғандай) сияқты басқа факторлар да қажет. Рудольф Штайнердің бала дамуы моделі, Пиаже кейіннен сипаттағандарға ұқсас даму кезеңдерінде физикалық, эмоционалдық, танымдық және моральдық дамуды өзара байланыстырады. Даму теориялары кейде сапалық жағынан өзгеше кезеңдер арасындағы ауысу ретінде емес, жеке өлшемдердегі біртіндеп өсу ретінде ұсынылады. Эпистемологиялық сенімдердің (білім туралы сенімдердің) дамуы, адамдардың білімнің анықтығы мен тұрақтылығына, қабілеттің өзгеру мүмкін еместігіне және мұғалімдер мен сарапшылар сияқты биліктің сенімділігіне сенудегі біртіндеп болатын өзгерістер тұрғысынан сипатталған. Адамдар білім мен жетілу деңгейіне қарай білім туралы күрделі сенімдерді дамытады.

To understand the characteristics of learners in childhood, adolescence, adulthood, and old age, educational psychology develops and applies theories of human development. Often represented as stages through which people pass as they mature, developmental theories describe changes in mental abilities (cognition), social roles, moral reasoning, and beliefs about the nature of knowledge. For example, educational psychologists have conducted research on the instructional applicability of Jean Piaget's theory of development, according to which children mature through four stages of cognitive capability. Piaget hypothesized that children are not capable of abstract logical thought until they are older than about 11 years, and therefore younger children need to be taught using concrete objects and examples. Researchers have found that transitions, such as from concrete to abstract logical thought, do not occur at the same time in all domains. A child may be able to think abstractly about mathematics but remain limited to concrete thought when reasoning about human relationships. Perhaps Piaget's most enduring contribution is his insight that people actively construct their understanding through a self regulatory process. Piaget proposed a developmental theory of moral reasoning in which children progress from a naïve understanding of morality based on behavior and outcomes to a more advanced understanding based on intentions. Piaget's views of moral development were elaborated by Lawrence Kohlberg into a stage theory of moral development. There is evidence that the moral reasoning described in stage theories is not sufficient to account for moral behavior. For example, other factors such as modeling (as described by the social cognitive theory of morality) are required to explain bullying. Rudolf Steiner's model of child development interrelates physical, emotional, cognitive, and moral development in developmental stages similar to those later described by Piaget. Developmental theories are sometimes presented not as shifts between qualitatively different stages, but as gradual increments on separate dimensions. Development of epistemological beliefs (beliefs about knowledge) have been described in terms of gradual changes in people's belief in: certainty and permanence of knowledge, fixedness of ability, and credibility of authorities such as teachers and experts. People develop more sophisticated beliefs about knowledge as they gain in education and maturity.

Мотивация

Мотивация – мінез-құлықты белсендіретін, бағыттайтын және сақтайтын ішкі күй. Мотивация студенттердің оқуына және пәнге қатысты мінез-құлқына түрлі әсер етеді:
Мақсаттарға қарай бағыт беру. Когнитивтік қабілеттерді және нәтижелілікті арттыру. Мінез-құлықты нақты мақсаттарға бағыттау. Күш-жігер мен энергияны арттыру. Іс-әрекеттерді бастау және оларды жалғастыруға ынталандыру. Білім беру психологиясы мотивацияны зерткенде студенттердің тапсырмаға дайындығы, олардың қызығушылық деңгейі мен ішкі мотивациясы, мінез-құлқына жетекшілік ететін жеке мақсаттары және сәттілік немесе сәтсіздік себептері туралы сенімдері зерттеледі. Ішкі мотивация өздігінен сыйлық әкелетін іс-әрекеттермен байланысты, ал сыртқы мотивация салдарлары немесе жазалары бар іс-әрекеттерге байланысты. Бернард Вайнердің атрибуция теориясының бір түрі студенттердің академиялық сәттілік немесе сәтсіздік себептері туралы сенімдерінің олардың эмоциялары мен мотивациясына қалай әсер ететінін сипаттайды. Мысалы, студенттер сәтсіздікті қабілетсіздікке байланыстырса және қабілетті өзгерте алмайды деп санаса, ұят сезіміне бөленіп, күш-жігерін азайтып, нәтижесіз болады. Ал егер студенттер сәтсіздікті күш-жігердің жетіспеуіне байланыстырса және күш-жігерді өзгерте алады деп санаса, кінә сезіміне бөленіп, күш-жігерін арттырып, нәтижелерін жақсартады. Мотивациялық теориялар оқушылардың мақсаттарының оқу тапсырмаларымен қарым-қатынасына қалай әсер ететінін түсіндіреді. Оқуға ұмтылатын студенттер өздерінің білімдерін және қабілеттерін арттыруға тырысады. Нәтижеге ұмтылатын студенттер жоғары баға алуға және өздерінің қабілеттерін көрсетуге мүмкіндік іздейді. Сәтсіздіктен қашқысы келетін студенттер өздерінің қабілеттері сынаққа түсетін жағдайлардан аулақ болады. Зерттеулер көрсеткендей, оқуға ұмтылу мақсаттарымен көптеген оң нәтижелер байланысты: сәтсіздікке қарамастан табандылық, қиын тапсырмаларды таңдау, шығармашылық және ішкі мотивация. Сәтсіздіктен қашу мақсаттарымен оқу кезінде назардың төмендеуі, оқудың дұрыс ұйымдастырылмауы, өзін-өзі реттеудің жетіспеуі, беткей ақпаратты қабылдау және емтиханға дайындықсыздық сияқты жағымсыз нәтижелер байланысты. Нәтижеге ұмтылу мақсаттарымен оң нәтижелер де, көмек сұрауға дайын болмау және беткей ақпаратты қабылдау сияқты жағымсыз нәтижелер де байланысты. Уайттың хабарлауынша, еңбек еткеннің нәтижесі сәттілікке алып келеді деп сенетін адамдар, жақсылыққа немесе тағдырға сүйенбей, академиялық жетістіктерге жоғары деңгейде жетеді. Сондықтан, осы мәселе бойынша білім беру және кеңес беру маңызды.

Motivation is an internal state that activates, guides and sustains behavior. Motivation can have several impacting effects on how students learn and how they behave towards subject matter:
Provide direction towards goals. Enhance cognitive processing abilities and performance. Direct behavior toward specific goals. Lead to increased effort and energy. Increase initiation of and persistence in activities. Educational psychology research on motivation is concerned with the volition or will that students bring to a task, their level of interest and intrinsic motivation, the personally held goals that guide their behavior, and their belief about the causes of their success or failure. As intrinsic motivation deals with activities that act as their own rewards, extrinsic motivation deals with motivations that are brought on by consequences or punishments. A form of attribution theory developed by Bernard Weiner describes how students' beliefs about the causes of academic success or failure affect their emotions and motivations. For example, when students attribute failure to lack of ability, and ability is perceived as uncontrollable, they experience the emotions of shame and embarrassment and consequently decrease effort and show poorer performance. In contrast, when students attribute failure to lack of effort, and effort is perceived as controllable, they experience the emotion of guilt and consequently increase effort and show improved performance. Motivational theories also explain how learners' goals affect the way they engage with academic tasks. Those who have mastery goals strive to increase their ability and knowledge. Those who have performance approach goals strive for high grades and seek opportunities to demonstrate their abilities. Those who have performance avoidance goals are driven by fear of failure and avoid situations where their abilities are exposed. Research has found that mastery goals are associated with many positive outcomes such as persistence in the face of failure, preference for challenging tasks, creativity, and intrinsic motivation. Performance avoidance goals are associated with negative outcomes such as poor concentration while studying, disorganized studying, less self regulation, shallow information processing, and test anxiety. Performance approach goals are associated with positive outcomes, and some negative outcomes such as an unwillingness to seek help and shallow information processing. Whyte reported that individuals who perceive and believe that their hard work may lead to more successful academic outcomes, instead of depending on luck or fate, persist and achieve academically at a higher level. Therefore, it is important to provide education and counseling in this regard.

Оқыту

Білім беру психологы болу үшін студенттер өздері қалаған бакалавриатты бітіре алады. Содан кейін олар білім беру психологиясы, кеңес беру психологиясы немесе мектептік кеңес беру саласын оқып, жоғары оқу орнына түсуі керек. Бүгінгі таңдағы көптеген студенттер «психолог» атағын алу үшін докторлық дәрежесін алуда. Білім беру психологтары әртүрлі салаларда жұмыс істейді. Олардың кейбіреулері университеттерде адам дамуының, оқыту мен білім алудың танымдық және әлеуметтік процестерін зерттейді. Білім беру психологтары білім беру материалдарын, сынып бағдарламаларын және онлайн курстарды жобалау мен құруда консультанттар ретінде де жұмыс істей алады. K–12 мектептерінде жұмыс істейтін білім беру психологтары (АҚШ және Канададағы мектеп психологтарымен тығыз байланысты) магистрлік және докторлық деңгейде білім алады. Мектеп психологтары бағалау жүргізумен қатар, академиялық және мінез-құлықты түзету, кеңес беру, мұғалімдермен консультация және дағдарыс жағдайларын басқару сияқты қызметтер көрсетеді. Дегенмен, мектеп психологтары көбінесе студенттерге жекелей көңіл бөледі. Көптеген жоғары мектептер мен колледждер білім беру психологиясы курстарын ұсынады, ал кейбір колледждер оны жалпы білім беру талабы ретінде қояды. Сол сияқты, колледждер студенттерге білім беру психологиясы бойынша Ph.D. дәрежесін алуға мүмкіндік береді. Ұлыбританияда студенттер үш жылдық докторантура бағдарламасына түсу үшін Британдық психологиялық қоғам аккредиттеген (бакалавриат немесе магистр деңгейінде) біліміне ие болуы керек, бұл бағдарлама оқуды, тәжірибені және зерттеу жұмысын қамтиды. Соңғы жылдары АҚШ-тағы көптеген университеттердің оқу бағдарламалары нәсіл, гендер, мүгедектік, психикалық жарақат және кедейлік мәселелеріне, сондай-ақ олардың оқу мен академиялық нәтижелерге қалай әсер ететініне назар аударатын материалдарды қосты. Көбірек университеттер осы салаларда жұмыс істеуге және оқуға мүмкіндік беретін мамандандырылған сертификаттарды ұсынады (мысалы, аутизм мамандары, жарақат мамандары).

In order to become an educational psychologist, students can complete an undergraduate degree of their choice. They then must go to graduate school to study education psychology, counseling psychology, or school counseling. Most students today are also receiving their doctoral degrees in order to hold the "psychologist" title. Educational psychologists work in a variety of settings. Some work in university settings where they carry out research on the cognitive and social processes of human development, learning and education. Educational psychologists may also work as consultants in designing and creating educational materials, classroom programs and online courses. Educational psychologists who work in K–12 school settings (closely related are school psychologists in the US and Canada) are trained at the master's and doctoral levels. In addition to conducting assessments, school psychologists provide services such as academic and behavioral intervention, counseling, teacher consultation, and crisis intervention. However, school psychologists are generally more individual oriented towards students. Many high schools and colleges are increasingly offering educational psychology courses, with some colleges offering it as a general education requirement. Similarly, colleges offer students opportunities to obtain a Ph. D. in educational psychology. Within the UK, students must hold a degree that is accredited by the British Psychological Society (either undergraduate or at the master's level) before applying for a three year doctoral course that involves further education, placement, and a research thesis. In recent years, many university training programs in the US have included curriculum that focuses on issues of race, gender, disability, trauma, and poverty, and how those issues affect learning and academic outcomes. A growing number of universities offer specialized certificates that allow professionals to work and study in these fields (i. e. autism specialists, trauma specialists).

Жұмыспен қамту перспективалары

АҚШ-та психологтардың жұмыспен қамтылуы 18–26%-ға өсуі күтілуде, бұл 2014 жылы көптеген мамандықтардан жоғары деңгейде болады. Төрт психологтың бірі білім беру мекемелерінде жұмыс істейді. АҚШ-та 2004 жылдың мамыр айына қарай бастауыш және орта мектептердегі психологтардың орташа жалақысы 58 360 АҚШ долларына тең. Соңғы онжылдықтарда Солтүстік Американың білім беру психологиясында әйелдердің кәсіби зерттеуші ретіндегі қатысуы едәуір артты.

Зерттеу әдістері

Білім беру психологиясының басқа зерттеу салаларынан өзгешелігі, сандық әдістер білім беру психологиясындағы зерттеудің басым түрі болып табылады, алайда сапалық және аралас әдістерді қолданатын зерттеулер де жиі кездеседі. Психологияның басқа салалары сияқты, білім беру психологиясы да бақылау, корреляциялық және тәжірибелік зерттеулердің үйлесімділігіне негізделген. Мектеп ортасында тәуелді деректерді және психологиялық факторларды модельдеудің қиындықтарын ескере отырып, білім беру психологтары психометриялық әдістер, мета-талдау, регрессиялық үзіліс және жасырын айнымалыларды модельдеу сияқты бірнеше кең таралған статистикалық құралдарды әзірлеуде жетекші роль атқарды.