Кіріспе

Оқу процесінде оқытушының студентке көрсеткен қолдауы – оқу процесі бойында оқытушының студентке ұсынатын көмегі. Бұл қолдау әрбір оқушының қажеттілігіне қарай жеке бейімделеді; мұндай оқыту тәсілі студенттерге оқушыға бағытталған оқытуды сезінуге мүмкіндік береді, бұл мұғалімге бағытталған оқытудан гөрі тиімдірек оқытуға көмектеседі. Бұл оқу процесі көптеген басқа оқыту стратегияларымен салыстырғанда тереңдеу түсінуге ықпал етеді. Оқу-әдістемелік қолдау студенттерге ұғымдар мен дағдыларды алғаш таныстырғанда оқуға жеткілікті көмек көрсетеді. Бұл қолдауға ресурстар, қызықты тапсырмалар, үлгілер мен нұсқаулар, сондай-ақ танымдық және әлеуметтік дағдыларды дамыту бойынша кеңестер кіруі мүмкін. Оқу-әдістемелік қолдауды тапсырманы үлгілеу, кеңес беру немесе жетекшілік ету арқылы жүзеге асыруға болады. Студенттер өздік оқу стратегияларын дамытқанда бұл қолдаулар біртіндеп алынып тасталады, осылайша олардың танымдық, эмоционалдық және психомоторлық оқу дағдылары мен білімдерін арттырады. Мұғалімдер студенттерге қолдау көрсету арқылы тапсырманы немесе ұғымды меңгеруге көмектеседі. Бұл қолдау түрлі нысанда болуы мүмкін, мысалы, жоспарлар, ұсынылған құжаттар, сюжеттік кестелер немесе маңызды сұрақтар.

Негізгі ерекшеліктері

Оқуды жеңілдететін іргетастың үш маңызды ерекшелігі бар. Бірінші ерекшелік – оқушы мен сарапшы арасындағы өзара әрекеттесу. Бұл өзара іс-қимыл тиімді болу үшін ынтымақтастықпен жүзеге асуы керек. Екіншісі – оқу оқушының жақын даму аймағында жүруі тиіс. Ол үшін сарапшы білім алушының қазіргі білім деңгейін біліп, содан кейін осы деңгейден сәл асып түсетіндей жұмыс істеуі керек. Іргетастың үшінші ерекшелігі – сарапшының ұсынып отырған қолдауы мен басшылығы, оқушы біліктілігі арта келе біртіндеп алынып тасталады. Оқушыға көрсетілетін қолдау мен басшылықты құрылыстағы іргетастармен салыстыруға болады, себебі іргетастар салынып жатқан ғимаратқа «реттелетін және уақытша» қолдау көрсетеді. Оқушыларға берілетін қолдау мен басшылық, тапсырманы орындау үшін қажетті білімді қалыптастыруға көмектеседі. Бұл қолдау оқушы дербес жұмыс істей алатынша біртіндеп тоқтатылады. Тапсырма оқушының қызығуын оятып, тартымды болуы керек. Бұл тапсырма оқушы үшін тым қиын да, тым оңай да болмауы тиіс. Қателерді болжау: Тапсырманы таңдағаннан кейін мұғалім оқушылардың тапсырманы орындау барысында жіберуі мүмкін қателерді болжауы керек. Қателерді болжау іргетас құрушыға оқушыларды тиімсіз жолдардан дұрыс бағыттауға мүмкіндік береді. Оқу тапсырмасы кезінде іргетастарды қолдану: Іргетастар «қарапайым дағдыларды меңгеру» арқылы ұйымдастырылуы мүмкін, немесе олар динамикалық және жаңаруға қабілетті болуы мүмкін.

Саптау теориясы

Кемел теориясын алғаш рет 1950-ші жылдардың соңында когнитивтік психолог Жером Брунер енгізді. Ол бұл терминді жас балалардың ауызша тілді меңгеруін сипаттау үшін қолданған. Сөйлеуді үйрену барысында ата-аналарының көмегімен, кішкентай балаларға олардың оқуын жеңілдететін бейресми оқыту форматтары ұсынылады. Брунер және оның докторантурадан кейінгі студенті Анат Нинио зерттеген эшафолдинг форматы – сурет кітаптарын бірлесіп оқу, оның эшафолдинг процестері егжей-тегжейлі сипатталған. Ал, ұйықтағанға дейінгі әңгімелер мен дауыстап оқу кітапқа негізделген ата-аналық іс-шаралардың мысалы. Сөйлеу арқылы балалар басқалармен қарым-қатынас жасай алады және диалог арқылы білім алады, бұл ZPD-де маңызды құрал. Диалог барысында баланың жүйелі емес, ұйымдаспаған және спонтандық тұжырымдамалары білікті көмекшінің жүйелі, логикалық және рационалды тұжырымдамаларымен қабысады. Эмпирикалық зерттеулер көрсеткендей, эшафолдингтің пайдасы тек тапсырма орындау кезінде ғана емес, сонымен қатар болашақ танымдық дамуға әсер ету үшін жағдайдан тысқары да кеңейе алады. Мысалы, жақындағы зерттеуде аналар мен 3 және 4 жасар балаларының бірге ойнаған кездегі сөздік алмасуы жазылған. Ал балалар алты жасқа толғанда, олар жұмыс жады және мақсатқа бағытталған ойын сияқты орындаушылық функциялардың бірнеше өлшемдерінен өтті. Зерттеу нәтижесінде алты жастағы балалардың жұмыс жады мен тіл дағдылары аналарының үш жастағы балаларына берген ауызша эшафолдинг мөлшерімен байланысты екені анықталды. Әсіресе, аналар ойын кезінде түсінікті байланыстар жасағанда эшафолдинг тиімдірек болды. Осылайша, осы зерттеудің нәтижелері ауызша эшафолдинг балалардың танымдық дамуына көмектеседі және эшафолдинг сапасы оқыту мен даму үшін де маңызды екенін көрсетеді. Эшафолдингті оқытуда маңызды конструкция – Виготскийдің проксималды даму аймағы (ЗПД) тұжырымдамасы. Проксималды даму аймағы – бұл білім алушы өз бетінше жасай алатыны (сарапкерлік кезең) мен білімді әріптес немесе оқытушының қолдауымен қол жеткізе алатыны (педагогикалық кезең) арасындағы кеңістік. Виготский балаға кез келген пәнды эшафолдинг әдістерін тиімді қолдану арқылы, эшафолдингті проксималды даму аймағы арқылы іске асыру арқылы үйретуге болады деп сендірді. Оқушылар келесі деңгейге өту үшін интерактивті қызмет атқаратын оқу іс-шаралары арқылы сүйемелденіп, бақыланады. Осылайша, білім алушы бұрынғы білімін дамытып, қабілетті адамдардың қолдауымен жаңа түсініктерге ие болады. Бірнеше сарапты зерттеулер көрсеткендей, үйрену мен дамудың бағытталған оқу тәжірибесінің және әлеуметтік қарым-қатынастың жетіспеушілігі кезінде оқу мен даму кедергіге ұшырайды. Сонымен қатар, студенттердің ЗПД-сіне әсер ететін бірнеше факторлар бар, олар курстастардың ынтымақтастығынан бастап сыныпта қол жетімді технологияға дейін. Жазбаша нұсқаулықта қолдау әдетте ауызша түрде (сөйлеу) ұсынылады. Жазу мұғалімі оқушының назарын аударады, тапсырманы калибрлейді, оқушыны ынталандырады, тапсырманың тиісті ерекшеліктерін анықтайды, көңіл көтеруді бақылайды және қажет болған жағдайда үлгі көрсетеді. Бірлескен іс-шаралар арқылы мұғалім баланың интрапсихологиялық жұмысын барынша дамыту үшін әңгімелесуді қалыптастырады. Бұл процесте ересектер баланың қабілетінен тыс тапсырманың элементтерін бақылайды, сонымен бірге баланың не істей алатынына күтімін арттырады. Сөйлеу, ойлау мен жауап берудің негізін құрайтын маңызды құрал, жоғары психологиялық процестердің дамуында маңызды рөл атқарады, өйткені ол ойлауды абстрактілірек, икемді және тәуелсіз болуға мүмкіндік береді. Виготскийдің көзқарасы бойынша, сөйлеу мен іс-әрекет жазу оқиғасының әлеуметтік-мәдени торымен бірге баланың санасы мен іс-әрекетін қалыптастыру үшін жұмыс істейді. Диалог кездейсоқ әңгімеден бастап, жазбаша тілдің ерекшеліктерін әдейі түсіндіруге дейін жетуі мүмкін. Оқу-әдістемелік іс-шаралардың іс-әрекеттеріне енген сөйлеу баланың білім алуын қалыптастырады, өйткені мұғалім баланың түсіну деңгейіне сәйкес өзінің тілін реттейді. Бұл сабақта ұстаз бен оқушы арасындағы әңгімелесудің өзі білімді дамыту, тіл үйрену, жазу үшін әңгімелер құрастыру және оқуды түсіну үшін көптеген мүмкіндіктер береді. Әңгімелесу жаңа идеяларды дамытуда сөз сөйлеу мен жазуды генеративті, конструктивті, тәжірибелік және дамуды жеңілдетеді. Виготскийдің сөзімен айтқанда, "бала бүгін бірлесіп жасай алатынын ертең өздігінен жасай алады". Эшафолдингтің кейбір құрамдас бөліктері – болжамдылық, ойыншылдық, мағынаға назар аудару, рөл алмастыру, үлгі көрсету және номенклатура.

Білім беру ортасындағы деңгейлер мен түрлері

Саи мен Бруштің айтуынша, эшафолдтың екі деңгейі бар: жұмсақ және қатты. Сабақта жұмсақ эшафолдтың мысалы – мұғалім сыныпта аралап, оқушылармен әңгімелесуі. Мұғалім олардың қиын мәселеге қатысты тәсілдерін сұрап білуі және оқушыларға конструктивті кері байланыс беруі мүмкін. Ван Лиердің сөзіне қарағанда, мұндай эшафолдты «контингенттік эшафолд» деп те атауға болады. Қолдаудың түрі мен көлемі оқушылардың оқу кезіндегі қажеттіліктеріне байланысты. Эшафолдты көптеген оқушыларға қолдануға болады, бірақ қосымша эшафолд қажеттігін анықтау жауапкершілігі мұғалімде болады. Контингенттік немесе жұмсақ эшафолдтан өзгеше, кіріктірілген немесе қатты эшафолд қиын екені алдын ала белгілі оқу тапсырмасына көмектесу үшін алдын ала жоспарланады. Сыныптағы мұғалім – сарапшы саналады және оқушыларға эшафолд ұсынуға жауапты. Холтон мен Томас бірінші болып ұсынған өзара эшафолдинг – екі немесе одан көп адамның бірлесіп жұмыс істеу әдісі. Мұндай жағдайда топ бір-бірінің тәжірибесінен және білімінен үйрене алады. Эшафолдтың бөлігін әр мүше өздігінен жасайды және топ тапсырмамен жұмыс істегенде ол үнемі өзгеріп отырады. Керісінше, Пиаже оқушылардың идеяларын ересектермен немесе тәжірибелі оқушылармен жұптасқанда тастайды деп санайды. Оның орнына, оқушыларды әртүрлі көзқарастарға ие адамдармен жұптастыру керек. Содан кейін оқушылар арасында қақтығыстар туындап, олардың жоғары деңгейдегі конструктивті ойлауына мүмкіндік береді. Техникалық эшафолдинг – компьютерлердің мұғалімдерді сарапшылар немесе жетекшілер ретінде алмастыратын жаңа тәсіл, ал оқушылар веб-сілтемелер, онлайн-оқулықтар немесе көмек беттері арқылы жетекшілік ала алады. Оқу бағдарламалары оқушыларға нақты құрылымды ұстануға көмектеседі және дұрыс жоспарлауға мүмкіндік береді.

Директивті және тірек эшафлоттар

Силлиман мен Уилкинсон екі типті эскафолдтарды ажыратады: IRF (Initiation Response Follow-up) үлгісін сипаттайтын «қолдау эскафолды» және IRE (Initiation Response Evaluation) үлгісін сипаттайтын «директивті эскафолды». Saxena (2010) Бхактиннің (1981) және ван Лиердің (1996) еңбектерін қосу арқылы бұл екі ұғымды теориялық тұрғыдан дамытады. IRE үлгісінде мұғалімдер білімді беруді және оқушылардың оны игеруін бағалауды өздерінің міндеті деп есептейді. Сұрақ-жауап-бағалау тізбегі қабылданатын қатысу үшін алдын ала белгіленген стандартты құрады және пассивті оқытуға әкеледі. Мұндай өзара әрекеттесуде мұғалім бағалау құқығын өзінде сақтайды және ақпаратты қайталауға баса назар аударатын «белгілі ақпарат» туралы сұрақтар қояды. Үшжақты диалогтың мәні мен рөлі тым қарапайымдастырылған, ал мұғалімдер мен оқушылардың осындағы рөлінің әлеуеті төмендетілген. Егер мұғалімдер сабақты басқару кезінде «құрылымдық күшті» қолданып, оқушылардың жауаптарын жай ғана бағалаудың орнына, оларды бірлесіп зерттеуге мүмкіндік ретінде пайдаланса, сабақ диалогтық болады. Бұл баяндаманың педагогикалық бағыты «қатысуға бағдарланғандық» болып табылады, бұл IRE-нің «көрсету/бағалау бағдарланғандығынан» өзгеше. Бұл кең анықтама болғанымен, нұсқаушының рөлі мен көлемі оның тәсілімен жақсы анықталады. Инструкционистер мен конструкционистер өздерінің оқу аясында басшылық беруді қолдайды. Эскафолдтау – оқушыларға олардың оқу мақсаттарына жете алуы үшін тиісті басшылық беруді білдіреді. Басшылық беру – оқушының танымдық жүктемесін азайтудың бір жолы. Эскафолдтауда оқушылар танымдық жүктеме дұрыс басқарылған қолдау арқылы тежеліп қалған жағдайда ғана оқу мақсаттарына жете алады. Дәстүрлі мұғалімдер күрделі тапсырманың әр бөлігін бөліп көрсету арқылы дедуктивті, диадактикалық оқытудың жоғары деңгейін беруге бейім. Оқытушыға басымдық берілген бұл тәсіл оқушылардың танымдық жүктемесін арттырады. Конструктивист мұғалімдер, керісінше, оқытуға басшылықпен зерттеу арқылы көтеріледі, әсіресе білімді қолдануға баса назар аударады. Білімді қолдану ұғымы оқушының алған білімін басқа жағдайда қолдану қабілетіне қатысты. Жеке түсіндірмелердің оқушылардың оқу нәтижелеріне қалай әсер ететінін көрсетуге болады. Мысалы, Хейктің (1998) ауқымды зерттеуі орта білімнен кейінгі физика студенттері дәстүрлі лекциялық сабақта өткен материалдың 30% -дан азын еске түсіретінін көрсетті. Сол сияқты, басқа зерттеулер студенттердің материалмен алғашқы тәжірибе алғандағы және жеке түсіндірме алғандағы түсініктердің өзгешелігін көрсетеді. Материалмен алғашқы тәжірибе студенттерге «білуге қажеттілік» сезімін тудырады.

Нұсқаудың уақыты

Конструктивизм мен «инструктивизм» екеуінде де басшылықтың маңызды рөлі бар. Инструктивистер үшін басшылық уақыты дереу, яғни оқушы білім алғанда немесе қате жібергенде беріледі, ал конструктивизмде оны кейінге қалдыруға болады, бұл басшылықтың мөлшерімен де байланысты. Ақылды оқыту жүйелері туралы зерттеулер қателерге дереу жауап берудің оқуды ынталандырудың тиімді стратегиясы екенін көрсетеді. Оқушы қысқа мерзімді жадқа түсірген кері байланысты жалпы оқу және мәселе шешу процесіне енгізе алатындықтан, кері байланыс күткенге қарай ұзарса, оқушы үшін осы интеграцияны жасау қиындай түседі. Уайз бен О’Нилл осы екі көріне берілген нәтижелерді келтіріп, кері байланыстың маңыздылығын дәлелдеп қана қоймай, кері байланыстың уақытының ерекшелігін көрсетеді: дереу кері байланыс қысқа мерзімде мәселені жылдам шешуге көмектеседі, бірақ кері байланысты кейінге қалдыру ұзақ мерзімде жақсырақ есте сақтауға және білімді қолдануға әкелуі мүмкін. Конструктивистер оқуды оқушылар маңызды ақпаратты өздері құрастыратын, минималды басшылықпен қамтамасыз етілген ортада жақсырақ жүзеге асыруға болатынын жақтады. Конструктивизмге сәйкес, оқушыларға қажет болған жағдайда процеске немесе тапсырмаға қатысты ақпарат түрінде минималды басшылық көрсетілуі керек, ал оқу стратегияларын тікелей үйретуден аулақ болу керек, себебі ол оқушылардың бұрынғы тәжірибесін еске түсіруге қатысты табиғи процестеріне кедергі келтіреді. Осы көзқарас бойынша, оқушылар білімді құрастыру үшін мақсаттармен және минималды ақпарат пен қолдаумен қамтамасыз етілуі керек. Конструктивистік оқуды қолдайтын қолданбалар оқушылардан нақты проблемаларды шешуді немесе «ақпаратқа толық ортада білім алуды» талап етеді. Конструктивистік оқуды қолданудың мысалы – ғылымды оқыту, онда студенттерден зерттеушілердің қадамдарын және әрекеттерін еліктеп, ғылымның қағидаларын табу сұралады.