Кіріспе

Коучингтің даму әдістемесі және теориялары

Коучинг – тәжірибелі адам, коуч деп аталатын, оқытылушыға немесе клиентке оқыту және басшылық арқылы нақты жеке немесе кәсіби мақсатқа жетуіне көмектесетін даму нысаны. Оқытылушы кейде коучи деп те аталады. Коучинг кейде екі адам арасындағы бейресми қарым-қатынас болуы мүмкін, мұнда біреуі екіншісінен тәжірибесімен және білігімен артық болып, соңғысы білімін арттырғанда кеңес пен нұсқау береді; алайда, коучинг мен менторлықтың арасындағы айырмашылық – коучинг нақты міндеттерге немесе мақсаттарға баса назар береді, ал менторлық көбінесе жалпы мақсаттарға немесе жалпы дамуға қатысты болады.

Шығу тегі

"Коучинг" сөзі 16 ғасырда пайда болды және бастапқыда көлік құралын, атап айтқанда атпен тартылатын арбаны білдірді. Бұл сөз венгр тіліндегі "kocsi" сөзінен шыққан, ол Kocs ауылынан шыққан, жоғары сапалы арбалармен танымал күйме дегенді білдіреді. Уақыт өте келе "коучинг" термині нақты көлік мағынасынан ауысып, жеке және кәсіби дамуда адамдарды бағыттап, қолдау көрсету процесін метафоралық түрде білдіре бастады. "Coach" термині алғаш рет 1830 жылы Оксфорд университетінің жаргонында студентті емтиханға "үйретуге" көмектесетін оқытушыны білдіру үшін қолданылды. Осылайша "коучинг" сөзі адамдарды қазіргі орналасқан жерінен қалаған жеріне жеткізуге арналған процесті білдірді. Термин алғаш рет спорт саласында 1861 жылы қолданылды. 1960 жылдары Адам әлеуеті қозғалысы, ірі топтық оқыту (LGAT) топтары (мысалы, 1971 жылы құрылған Эрхард семинарлары), лидерлік зерттеулері, жеке даму және психологияның түрлі салалары дамыды. Сидней университеті 2000 жылдың қаңтарында әлемдегі алғашқы коучинг психологиясы курсын ұсынды, ал одан кейін психологиялық коучинг саласындағы әртүрлі академиялық бірлестіктер мен ғылыми журналдар құрылды (қараңыз).

Қолданбалар

Коучинг спорт, өнер (әншілер вокалдық жаттықтырушымен жұмыс істейді), актерлік шеберлік (драмалық және диалект жаттықтырушылары), бизнес, білім беру, денсаулық сақтау және қарым-қатынастар (мысалы, танысуға кеңес берушілер) сияқты салаларда қолданылады. Коучтар клиенттерге көзқарасын өзгертуге және осылайша мақсаттарына жетудің әртүрлі жолдарын табуға көмектесу үшін түрлі коммуникациялық дағдыларды пайдаланады (мысалы, нақты қайталау, тыңдау, сұрақ қою, түсіндіру сияқты). Бұл дағдыларды коучингтің барлық түрлерінде қолдануға болады. Осы тұрғыдан алғанда, коучинг – бұл клиенттерді денсаулық, жеке, кәсіби, спорттық, әлеуметтік, отбасылық, саяси, рухани және басқа да адамның қызметтерінде қолдау көрсетуге арналған «мета-кәсіп» түрі. Коучингтің кейбір түрлерінің арасында белгілі бір дәрежеде үйлесім болуы мүмкін.

Көңіл- жігерінің төмендігімен гиперактивтілік бұзылуы (КЖББ)

ADHD-ге арналған коучинг концепциясы 1994 жылы Эдвард М. Халлоуэлл мен Джон Дж. Ратейдің «Алаңдатуға жетелейтін» атты кітабында енгізілді. ADHD коучингі – бұл өмірлік коучингтің мамандандырылған түрі, ол назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік бұзылысы бар адамдарға атқарушылық функциялардың жетіспеушілігінің әсерін азайту арқылы көмектесуге арналған әдістерді қолданады, бұл ADHD бар адамдарда жиі кездесетін мәселе. Коучтар клиенттермен бірге уақытты тиімді басқару, ұйымдастыру, мақсат қою және жобаларды аяқтау бойынша жұмыс істейді. Клиенттерге ADHD-ның олардың өміріне қандай әсер ететінін түсінуге көмектесуден бөлек, коучтар оларға нақты қиындықтарды жеңу үшін «шешім табу» стратегияларын әзірлеуге, сондай-ақ жеке күшті жақтарын анықтап, пайдалануға көмектеседі. Коучтар клиенттерге өздерінің мүмкіндіктерін ескере отырып, олар үшін қандай үміттердің орынды екенін жақсырақ түсінуге көмектеседі, себебі ADHD-мен «байланысқан» миы бар адамдарға өздерінің кемшіліктеріне қарамастан, өз әлеуетін сезіну үшін сыртқы «көзқарастар» қажет болып көрінеді.

Бизнес және атқарушы

Бизнес-коучинг – басшылар, менеджмент мүшелері, командалар және лидерлер үшін адам ресурстарын дамытудың бір түрі. Ол бизнесте жеке тиімділікті арттыру үшін жеке немесе топтық форматта оң қолдау, кері байланыс және кеңес беруді қамтиды. Көп жағдайда, психометрия немесе 360 градустық кері байланыс сияқты әдістер арқылы мінез-құлық өзгерістеріне назар аударылады. Бизнес-коучинг сондай-ақ атқарушы коучинг, корпоративтік коучинг немесе лидерлік коучинг деп те аталады. Коучтар өз клиенттеріне нақты кәсіби мақсаттарға жетуге көмектеседі. Оларға мансапты өзгерту, жеке және кәсіби қарым-қатынастар, өнімділікті басқару, ұйымдық тиімділікті арттыру, мансапты жоспарлау және жеке өзгерістер, басшылық беделін дамыту, сенімділікті нығайту, стратегиялық ойлау қабілетін жетілдіру, қақтығыстарды тиімді шешу, жұмысқа қатысты қиындықтарды еңсеру және жылдам әрі дұрыс шешімдер қабылдау, өзгерістерді басқару және ұйым ішінде тиімді команда құру кіреді. Кәсіби-ұйымдық психологтар атқарушы коуч ретінде жұмыс істей алады. Бизнес-коучинг сыртқы сарапшылармен немесе қызмет провайдерлерімен ғана шектелмейді. Көптеген ұйымдар өздерінің жоғары деңгейдегі басшылары мен орта буын менеджерлерінен команда мүшелерінің өнімділігін арттыру, жұмыстан қанағаттану, жеке өсу және мансаптық даму үшін оларды коучингке тартуды күтеді. Зерттеулер атқарушы коучингтің жұмыс орындасында да, жеке өмірде де оң әсер ететінін көрсетсе, ішкі және сыртқы коучтардың әсері арасында кейбір айырмашылықтар бар екенін де көрсетеді. Кейбір елдерде бизнес немесе атқарушы коуч болу үшін лицензия талап етілмейді және коучинг ұйымына мүшелік ерікті болып табылады. Сонымен қатар, коучтарды даярлау стандарттары мен әдістері коучинг ұйымдары арасында кең ауқымда өзгеруі мүмкін. Көптеген бизнес-коучтар өздерін кеңесшілер деп атайды, бұл коучингтен асып түсетін, кеңейтілген бизнес қатынас құрайды. Жүйелі түрде жүргізілген зерттеулердің нәтижелері тиімді коучтардың адалдығымен, өздеріне сенгендерге қолдау көрсетуімен, коммуникация дағдыларымен және сенімділігімен ерекшеленетінін көрсетеді. Жүйелі түрде жүргізілген зерттеулер коучингтің жұмыс орындасындағы стрессті азайтуға көмектесетінін дәлелдейді.

Мансап

Карьералық коучинг жұмыс және мансапқа бағытталған, және мансаптық кеңес берумен ұқсас. Карьералық коучингті жеке дамуға шоғырланған өмірлік коучингпен шатастырмау керек. Карьералық коучқа қатысты тағы бір жиі қолданылатын термин – "карьералық жетекші".

Христиандық

Христиан жаттықтырушысы – пастор немесе кеңесші емес (дегенмен жаттықтырушы сол салаларда білікті болуы мүмкін), бірақ христиандық немесе библиялық көзқараспен нақты жаттықтыру мақсаттарын шешу үшін кәсіби білім алған адам.

Коучинг

Коучинг – бұл әріптестер арасында коучингтің жақсартылған техникаларын үйрену мақсатымен жүзеге асырылатын құрылымдалған тәжірибе.

Кездесу

Кездесу коучтары клиенттерінің кездесулерде және қарым-қатынастарда сәтті болуын жақсарту үшін коучинг пен осымен байланысты өнімдер мен қызметтер ұсынады.

Қаржылық

Қаржылық коучинг – клиенттерге өздері белгілеген нақты қаржылық мақсаттар мен ұмтылыстарын іске асырудағы қиындықтарды жеңуге көмектесуге бағытталған коучингтің салыстырмалы түрде жаңа түрі. Қаржылық коучинг – бұл клиенттің экономикалық жоспарларын іске асыруға ынталандыру және қолдау көрсету үшін жұмыс істейтін жеке қарым-қатынас. Қаржылық коуч, сондай-ақ ақша коуч деп те аталады, әдетте клиенттерге қарыздарын қайта құрылымдау және азайту, шығындарды төмендету, үнемдеу дағдыларын қалыптастыру және қаржылық тәртіпті нығайтуға көмектеседі. Ал қаржылық кеңесші термині клиенттерге қаржылық өнімдер мен қызметтер ұсынатын мамандардың кең ауқымын білдіреді. Алғашқы зерттеулер қаржылық коучингті клиенттердің нәтижелерін жақсартумен байланыстырғанымен, себеп-салдар байланысын анықтау үшін одан да қатаң талдау қажет.

Денсаулық және әл-ауқат

Денсаулық сақтау коучингі адамдарға, әсіресе созылмалы аурулары барларға, өз аурулары мен жағдайларын "басқаруға" көмектесетін жаңа тәсіл ретінде мойындалуда. Коуч коучинг алғындарға қажетті мінез-құлқын өзгертуге көмектесу үшін арнайы техникаларды, жеке тәжірибені, біліктілігін және қолдауын пайдаланады, соның ішінде денсаулыққа қауіптің төмендеуіне және денсаулық сақтауға жұмсалатын шығындардың азаюына ұмтылады. Ұлттық денсаулық сақтау коучтары қоғамы (NSHC) денсаулық сақтау коучингін әл-ауқат коучингінен ажыратты.

Білім беру саласында

Коучинг білім беру ұйымдарының студенттерін, оқытушыларын және әкімшілерін қолдау үшін қолданылады. Студенттер үшін коучинг мүмкіндіктеріне академиялық және әлеуметтік үлгерім мен дағдыларды жақсарту мақсатында сыныптастарымен бірлесіп жұмыс істеу кіреді. Оқытушылар мен әкімшілер үшін коучинг жаңа қызметтік міндеттерге бейімделуге көмектеседі. Өмірлік коучинг көбінесе кейкелеу, сәтсіздік қорқынышы, қарым-қатынастардағы мәселелер, өзіне сенімсіздік, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік және мансаптық өзгерістер сияқты мәселелермен айналысады және көбінесе жұмыс ортасынан тыс жерде жүзеге асырылады. Өмірлік коучингпен академиялық психологиялық байланыс 1980 жылдардан бастау алады. Скептиктер өмірлік коучингтің өзін-өзі жетілдіруге бағытталғандығын, оның достық және басқа да адамдық қарым-қатынастарды коммерцияландыруға әкелуі мүмкін екендігі үшін сынап бағалайды.

Қарым-қатынас

Қарым-қатынас коучингі – жеке және кәсіби қарым-қатынастарға коучинг әдістемесін қолдану.

Спорт

Спортта жаттықтырушы – спорт командасына немесе жеке ойыншыларға бағыныштамалықты және жаттығуды қамтамасыз ететін адам. Спорт жаттықтырушылары басқару, атлетикалық жаттығу, жарысқа дайындау және команда мен ойыншыларды ұсынумен айналысады. 2019 жылы спорт жаттықтырушылығы туралы әдебиеттерді зерттеу, жарияланымдар санының өскенін көрсетті, ал көптеген мақалалар сандық зерттеу тәсіліне негізделген. Спорт психологиясы 1890 жылдары пайда болды.

Электрондық спорт

Эспортта жаттықтырушылар көбінесе ойын стратегияларын жоспарлаумен және ойыншылардың дамуына көмектесумен айналысады. Мысалы, «Легендалар лигасы» әлем чемпионатында бас жаттықтырушы ойынның таңдау және тыйым салу кезеңінде дауыс арқылы және матчтар арасындағы үзілісте ойыншыларға кеңес береді.

Вокалдық

Вокалдық жаттықтырушы, сондай-ақ дауыс жаттықтырушысы (бірақ бұл термин көбінесе сөйлеу және коммуникация дағдыларын жетілдіретін мамандарға қатысты қолданылады, ән салуға емес) – әншілердің өнер көрсетуге дайындалуына көмектесетін, әдетте фортепианомен сүйемелдейтін музыка мұғалімі. Олар әншілердің ән айту техникасын жақсартуға, дауысын күтіп-баптауға және дамытуға да көмектеседі, бірақ бұл ән мұғалімінен ("дауыс мұғалімі" деп те аталады) өзгеше. Вокалдық жаттықтырушылар әншілерге жеке музыкалық сабақтарды, топтық семинарларды немесе шеберлік кластарын өткізе алады. Сондай-ақ, олар сахнада репетиция жасап жатқан немесе студияда ән жазып тұрған әншілерге де көмектесе алады.

Жазу

Жазу коучы жазушыларға – мысалы, студенттерге, журналистерге және басқа да мамандық иелеріне – жазу өнерін жетілдіруге және еңбек өнімділігін арттыруға көмектеседі.

Этика және стандарттар

1990 жылдардың ортасынан бері коучингтің кәсіби бірлестіктері оқыту стандарттарын дамытуға жұмыс істеп келеді. 2016 жылы психолог Джонатан Пасмор былай атап өтті: Дегенмен, бұл ұйымдар реттелмегендіктен және коучтар мұндай ұйымға мүше болуға міндетті емес, этика мен стандарттар сала бойынша әртүрлі болып келеді. Көптеген коучтардың білімі басқа көмекші мамандықтардың оқу талаптарымен салыстырғанда төмен: мысалы, Калифорния штатында кеңес беру психологы лицензиясын алу үшін 3000 сағаттық бақыланатын кәсіби тәжірибе қажет. Кейбір коучтар сертификатталған коучтар және лицензияланған кеңес беру психологтары болып табылады, коучинг пен кеңес беруді үйлестіреді. Сынаушылар өмірлік коучингті психотерапияға ұқсас, бірақ психологтарға арналған заңдық шектеулер мен мемлекеттік реттеулерден босатылған деп санайды. Коучтар үшін мемлекеттік ережелер/лицензиялау талаптары жоқ. Реттеудің болмауына байланысты, формальды білімі немесе сертификаты жоқ адамдар өздерін өмірлік немесе әл-ауқат коучтары деп заңды түрде атай алады.