Кіріспе

Төменде 2000 жылы Ауғанстанда болған оқиғалар тізімі берілген.

Наурыз

Гераттың бұрынғы әкімі және билеуші Талибан режиміне қарсы белгілі оппозиционер Исмаил Хан Кандагар түрмесінен қашып кетті.

Сәуір

13 сәуір Иран БҰҰ-ның бас қалаушылар кеңесімен келісімге келгеннен кейін, алдағы үш аптада 7700 ауған босқыны өз елдеріне оралуы үшін репатриация бағдарламасын бастады. 15 сәуір Ауғанстанның Ислам Әмірлігі Ауғанстандағы билік екі арабты тыңшылық жасады деген күдікпен тұтқындады. Күдіктілер Кабулдан Қандаһарға ұшып келіп, қатаң күзетпен ұсталды. 17 сәуір Ташкент әлемдік экономика және дипломатия университетінде сөйлеген сөзінде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайт Өзбекстанға Ауғанстанмен шекараны қорғау үшін 10 миллион доллар көмек беруге уәде берді. Ол Ауғанстанмен шекаралас елдерді экстремизм мен терроризмге қарсы қорғаныс ретінде ашық және демократиялық қоғам құруға шақырды. Олбрайт сонымен қатар АҚШ үкіметі Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан шекаралық патрульдерін оқытуға және қиыр жерлерге арналған төрт дөңгелекті көліктерді сатып алуға 3 миллион АҚШ доллары бөлетінін мәлімдеді. 17 сәуір Ауғанстан Ислам Әмірлігінің ұшақтары Ауғанстанның Сарипул провинциясындағы Хасор және Лама аймақтарында бірнеше рет ұшуды жүзеге асырды. 18 сәуір Афған валютасы құнының 25%-дан астамын жоғалтып, Ауғанстанда инфляцияны арттырды. 19 сәуір Ауғанстан Ислам Әмірлігі ауған валютасының еркін құлдырауын тоқтату үшін Ауғанстанның Кабул қаласында ақша нарығын жапты. 31 наурызда АҚШ долларына шаққанда 55 075 теңгеге бағаланған ол 19 сәуірде 75 000 теңгеге сатылды. 19 сәуірде Ауғанстан Ислам Әмірлігі өкіметі Ауғанстандағы байланыс секторын қайта жандандыру үшін БАӘ-ге негізделген SURIA спутниктік компаниясы және Қытайдың EIIC компаниясымен келісімдерге қол қойды. 20 сәуір Ауғанстанның Саманган провинциясының Дара-э-Суф ауданында талибандар мен Хезб-э-Вахдат күштерінің арасындағы қақтығыста үш адам қаза тауып, бірнеше адам жарақат алды. 20 сәуір Ауғанстанның Парван провинциясында талибандар мен Ахмет Шах Масуд күштерінің арасындағы ұрыста үш адам қаза тауып, тағы он адам жарақат алды. 20 сәуір Фатима Ғилани, Ауғанстан әйелдері қауымдастығының басшысы, Пакистанның Исламабад қаласында Халықаралық рақымшылық ұйымының мүшелерімен кездесті. 20 сәуір ЮНИСЕФ соңғы үш аптада қызылша аузынан Ауғанстанның Гор провинциясының Толак ауданында 100-ге жуық бала, Бадахшан провинциясының Яфталафаин ауданында 50-ден астам бала қаза тапқанын хабарлады. Бұл оқиғадан қаза тапқандардың саны 1000-нан асты. Ауру алғаш рет қаңтар айында Саманган провинциясының Дара-э-Суф ауданында пайда болды. ЮНИСЕФ осы аймақтарға вакцина мен басқа да дәрі-дәрмектерді жіберді. 20 сәуір Иран мен БҰҰ-ның бас қашқындылар жөніндегі бас кеңсесі (UNHCR) әзірлеген алты айлық елге қайтару бағдарламасы басталды. Келісім бойынша аптасына 3000 босқын Ауғанстанға қайтарылады. 21 сәуір Ауғанстандағы соғысып жатқан топтар БҰҰ-ға полиомиелитке қарсы вакцинация науқанын жүргізуге мүмкіндік беру үшін үш күндік атысты тоқтатуға (1 мамырдан бастап) келісті. 21 сәуірде Тәжікстанның Душанбе қаласында БҰҰ-ның Ауғанстан жөніндегі арнайы елшісі Франсеск Вендрелл Солтүстік Альянс қолбасшысы Ахмед Шах Масуд, Нангархар провинциясының бұрынғы губернаторы Хажи Абдул Кадир және құлатылған Раббани үкіметінің бұрынғы мүшесі Сайед Хусейн Анваримен бейбітшілік келіссөздерін өткізді. 21 сәуірде Ауғанстан Ислам Әмірлігінің басшылығы Пакистанда таралған, Осама бен Ладеннің АҚШ-қа қарсы қасиетті соғысқа шақырған плакаттарынан аулақ болды. 22 сәуір Солтүстік Альянс Талибанды Гусфанди ауданында 26 адамды өлтірген деп айыптады. 22 сәуір Ауғанстанның Бағлан провинциясындағы бидай дақылдары мен жеміс бақшаларына құрғақшылық кезінде құрттар ұшырады. 22 сәуір Ауғанстан әйелдерінің революциялық қауымдастығы Пәкістанға Талибанға қатысты саясатын өзгертуге және Талибанның ауған әйелдеріне қарсы зұлымдықтарын айыптауға шақырды. 22 сәуір Талуқанда, Тахар провинциясында, Ауғанстанда, Ахмет Шах Масуд, Абдул Рашид Достум, Абдулла, Вахидулла Сабауун және Хисамуддин талибандарға қарсы шабуыл стратегиясын талқылау үшін кездесті. 23 сәуір Қабулда БҰҰ қонақ үйінде халықаралық көмек көрсетушілерге арналған Пасхалық қызмет өтті. 23 сәуір Пакистанның Пешавар қаласында үш қарулы адам Хезби Исламидің бұрынғы қолбасшысы Маульви Мохаммад Сиддикулланы өлтірді. 24 сәуір Ауғанстанның Нангархар провинциясындағы Дара И Нур ауданында Талибан күштері мен Шығыс Шураның қолбасшысы Хазрат Алидің жақтастары арасындағы қақтығыста ондаған адам қаза тапты. Талибан күштері аймақта екі шақырымға алға жылжыды. 24 сәуір Солтүстік Альянс күштері Парван провинциясында үш Талибан әскери бекетін басып алды. Шабуылда бес Талибан милицияшысы қаза тапты. Талибан бұл шабуылдар БҰҰ-ның полиомиелитке қарсы вакцинация науқанын жүргізуге мүмкіндік беру үшін келісілген атысты тоқтату кезінде болғандықтан халықаралық ережелерге қайшы екенін мәлімдеді. Талибан Солтүстік Альянстың бұл бұзушылығына БҰҰ наразылық білдірмегеніне алаңдады. 25 сәуір Афған валютасын қолдау мақсатында Ауғанстан Ислам Әмірлігі тауарларды сатып алу және сату үшін шетел валютасын пайдалануға тыйым салды. 25 сәуір Ауғанстан Ислам Әмірлігінің сыртқы істер министрлігі Біріккен Ұлттар Ұйымын исламның жауы деп айыптап, Солтүстік Альянсты жақтасады деді. 25 сәуір Ауғанстан Ислам Әмірлігі мен Иран өзара шекараларындағы есірткі тасымалын тоқтату үшін ынтымақтастық келісіміне қол қойды. 26 сәуір Жоғарғы басшы Мулла Мохаммад Омардың жарлығымен Ауғанстан Ислам Әмірлігі Кабулдың орталық бөлігіндегі Пули-э-Чархи түрмесінен шамамен 300 оппозиция тұтқындарын босатыды. Босатылғандардың көпшілігі қарт адамдар еді. Жарлық Ауғанстанның коммунистік үкіметінің жеңіліске ұшыраған күнінің құрметіне жасалған жақсы ниеттің белгісі ретінде сипатталды. Түрмеде шамамен 1500 тұтқын қалды. 27 сәуір Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы Қандаһар және Забул провинцияларындағы құрғақшылық жағдайының өте қиын екенін хабарлады. Кучи халқы малдарының 80%-ын жоғалтқан, жаңбыр суын жинауға арналған суару жүйелері құрғап қалған. Шабдалы және бадам ағаштары қурап, жеміссіз қалған. Түйелер өліп жатыр. Ақпан айынан бері Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы аймақтағы 30 000 отбасыға тамақтандырып келеді және мамыр айында тағы 10 000 отбасын қосуды жоспарлап отыр. Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы ауғандарға ауылдарында қалу үшін қосымша ұн ұсынуда. 27 сәуір Ауғанстанда Талибан күштері Баграм әуе базасы, Кала Масрур және Горбанд майданындағы Солтүстік Альянстың шабуылдарын тойтарды, алты адамды өлтіріп, 18 адамды ұстады. 27 сәуір Кабул қаласында Ауғанстанның сыртқы істер министрі Маульви Вакил Ахмед Мутавакелмен Финляндия парламентінің 6 мүшеден тұратын делегациясы кездесті. 27 сәуір Ауғанстан Ислам Әмірлігі Исламабадтағы Экономикалық ынтымақтастық ұйымының (ЭКО) екі күндік саммитіне шақырылмады. Министрлер көлік және байланыс мәселелерін талқылады. 27 сәуір Стокгольмде, Швецияда, баспана сұрауларының шешімін күтіп отырған ондаған ауғандар парламент үйінің алдында демонстрация өткізді. Олар шенеуніктерден иммиграциялық өтініштерін жылдамдатуға және оларға жағымды жауап беруге шақырды. 28 сәуір Франсеск Вендрелл, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының Ауғанстан жөніндегі арнайы елшісі, бейбітшілікті ынталандыру үшін Кабулға сапар жасады. Вендрелл Ауғанстанның сыртқы істер министрі Вакил Ахмед Муттавакилмен кездесті. 28 сәуір Біріккен Ұлттар Ұйымының Ауғанстан мүгедектеріне арналған кеңешті бағдарламасы Ауғанстандағы 10 000-нан астам миналардан зардап шеккендердің оңалтуы үшін қосымша 1 миллион АҚШ долларына апелляция жасады. 30 сәуір Қазақстан Премьер-министрімен болған келіссөздерде Иран вице-президенті Хабиби Ауғанстандағы жағдай көрші елдердің қауіпсіздігіне қауіп төндіретінін айтты. 30 сәуір Пәкістандық күштер Оң Вазиристан маңында Оңтүстік Вазиристанға қару-жарақтарды әкелуге тырысқан контрабандистерді ұстады.

Мамыр

1 мамыр АҚШ-тың халықаралық терроризм туралы жылдық баяндамасы жарияланды және Ауғанстанды үлкен террористік қауіп ретінде атады, өйткені ол Усама бен Ладенге пана берген. Баяндамада сондай-ақ, Пакистан Ауғанстан мен Пакистанның өзінде террористерді оқытатын топтарға қолдау көрсетуден бас тартқаны және Пакистан терроризмге жол ашатын мектептерді жаппағаны айтылды. 1 мамыр Ауғанстанның Мазари-Шариф қаласындағы спорт стадионында, мыңдаған көрерменнің алдында, зына жасады деген айыппен сотталған әйел таспен ұрып өлтірді. 1 мамыр Ауғанстанның Кунар провинциясында Баджаур агенттігінің екі пакистандық қызметкері тонауға қарсылық көрсеткенде қаза тауып, үшіншісі жарақат алды. 1 мамыр Ауғанстан әйелдерінің революциялық қауымдастығының 100-ден астам мүшесі Вашингтонда Талибанды айыптайтын демонстрация өткізді. 2 мамыр Ауғанстан бойынша БҰҰ-ның гуманитарлық координаторы Эрик де Мул, қатты құрғақшылықтан зардап шеккен ауған халқына 1,8 миллион АҚШ долларын шұғыл түрде сұрады. 2 мамыр Ауғанстан мен Тәжікстанның таулы шекарасында, Душанбеден 338 шақырым оңтүстік-шығысқа қарай 5,6 магнитудалы жер сілкінісі болды. 2 мамыр Ауғанстанның Кабул қаласында Ауғанстанның сыртқы істер министрі Маулви Вакил Ахмет Мутавакел есірткі, терроризм және адам құқықтары мәселелерін талқылау үшін канадалық делегациямен кездесті. 3 мамыр Солтүстік Альянс басшысы Хажи Абдул Кадир олардың маңызды қолбасшыларының бірі Абдулла Ян Вахидидің Талибанға өткенін мойындады. Мамыр айының басында Сауд Арабиясының Джидда қаласында соғысып жатқан тараптардың өкілдері арасында бейбіт келіссөздер өтті. Наурызда өткен бұрынғы келіссөздер нәтижесіз аяқталды. Мамырдың ортасында Иран үкіметі Иран-Ауғанстан шекарасын, шамамен 1000 шақырымдық шөл бойында қабырғалар мен жоғары қауіпсіздік қоршауларын салу арқылы қамтамасыз етуге шешім қабылдады. 23 мамыр Ресей "террористік оқу лагерьлеріне" қарсы әуе шабуылы жасаумен қорқытты, жауабында Талибан билігі көрші елдерді егер олар ресейлік күштердің мұндай шабуылдар жасауына рұқсат берсе, кек алу туралы ескертті. Олар сондай-ақ Исламабадтың әскери билігімен пакистандықтарды оқытатын лагерьдерді жабу туралы келісімге келді және Қытай Халық Республикасының Сыртқы істер министрі Тан Цзясуанға шілде айының соңында қытай мұсылман экстремистері Ауғанстан аумағын әскери жаттығулар үшін пайдаланбауына кепілдік берді.

Маусым

Маусымның басында БҰҰ Ауғанстан бойынша қатты құрғақшылықтан зардап шеккен 10 миллионнан астам адамға көмек көрсету үшін шамамен 67 миллион АҚШ доллары көлемінде жедел халықаралық құрғақшылықтан көмек сұрайды.

Шілде

1 шілдеде Кабулдың солтүстігіндегі Баграм әуе базасы маңында үкіметтік күштер мен солтүстік моджахеддер қолбасшысы Ахмад Шах Масудқа адал әскерлер арасында қақтығыс болды. Екі тарап та қарсы тарапқа ауыр зиян келтіргенін мәлімдеді. 9 шілдеде 70 жастағы американдық гуманитарлық көмекші Мэри МакМэкин, соңғы 30 жылды Ауғанстанда өткізген, Кабулда тыңшылық күдігімен тұтқындалды. АҚШ үкіметі бұл айыптауларды "абсурдты" деп бағалады. Шілде айының ортасында Талибан билігі БҰҰ және шетелдік гуманитарлық ұйымдарға өздері үшін жұмыс істейтін барлық ауған әйелдерін жұмыстан босатуды бұйырды. 2000 жылдың шілде айының ортасынан соңына дейін Кабулда екі апта ішінде бес бомбалық шабуыл болды. Талибан билігі елдегі ахуалды тұрақсыздандыруға тырысқан саботажшыларды айыптады. Шілде айының соңында билік өкілдері Талибанның солтүстік аймақтарындағы маңызды қолбасшысы Башир Бағланидің үкіметке қарсы күштермен байланыс жасады деген күдікпен тұтқындалғанын хабарлады. 27 шілдеде Талибан апиын егісіне тыйым салатын жарлық шығарды. 31 шілдеде Талибан билігі елдің көп бөлігін қампқан құрғақшылықтың халықтың діни міндеттерін орындамауының нәтижесінде Құдайдың жазасы екенін мәлімдеді.

Қыркүйек

Қыркүйек айының басында. Түрікменстанның араласуымен жүргізілген бейбітшілік бастамаларына үміттенгенімен, талибтер Солтүстік Альянстың солтүстік-шығыс жақтағы көмектесу жолдарына шабуылдарын жалғастырып, ауыр шайқастардан кейін маңызды Талокан қаласын басып алды. Қыркүйек. Талибтер режимі елдегі бақылауын күшейткендіктен, дипломатиялық және БҰҰ тарапынан мойындалуға ұмтылысын арттырды. АҚШ есірткі саудасы, терроризмді қолдау және "қабылдауға келмейтін адам құқықтары жағдайы" сынды мәселелер бойынша сындарлы пікір білдірді, алайда Мемлекеттік департаменттің өкілдері 29 қыркүйекте Вашингтон қаласында Талибтер өкілдерімен осы мәселелерді талқылауға келді. Қыркүйек айының ортасында елдің солтүстігінде талибтер күштерінің сәтті шабуылынан кейін шамамен 150 000 адам Тажикстанмен шекараға қарай бет алды. Бұл қашқындардың арасында Талоканның дерлік барлық халқы бар. Қыркүйек айының ортасында Ауғанстан әлемдегі ең ірі опиум өндіруші ел болып қала берсе де, БҰҰ-ның есірткіге қарсы күрес агенттігі 2000 жылғы егін 1999 жылғы егінге қарағанда 30%-ға аз екенін хабарлады. Агенттік жергілікті шаруаларды басқа дақылдар өсіруге көндіруге тырысқанымен, бұл төмендеудің себебі аймақтағы құрғақшылық болуы мүмкін. Қыркүйек айының ортасында Талибтер билігі Пакистаннан келген саудагерлерге тауарларын кедендік бажсыз Ауғанстан арқылы тасымалдауға рұқсат беретінін мәлімдеді. Талибтердің сауда вице-министрі Фаиз Фазан, сондай-ақ, кез келген шетелдіктердің елге салықсыз инвестиция салуға құмар екенін айтты.

Қазан

10 қазан. Соғыс салдарынан қоныс аударған балаларға полиомиелитке қарсы вакцина салуды БҰҰ медициналық қызметкерлеріне жалғастыруға мүмкіндік беру үшін үш күндік атысты тоқтату жарияланды. Ауғанстанда, бұл ауру әлі де қалған 30 елдің бірінде, шамамен 4,5 миллион балаға иммундау жөніндегі кең ауқымды науқан маусым айының басында басталды. Қазан айының соңында Талибан билігі героиннің бастапқы шикізаты болып табылатын апиын мак өсіруге тыйым салуды іске қоса бастады. Апиын мак өсіруге қарсы фетва 2000 жылдың шілдесінде жарияланған еді, одан кейін жергілікті шуралар ақпаратты халық арасында тарату жұмысын жүргізді. Соңында, 2000 жылдың қазан айында шуралар апиын өсіруге тыйым салуды күшіне енгізуге кірісті.

Қараша

Қарашаның ортасында Солтүстік Альянстың қолбасшысы Махмуд Сурха қарсылық қозғалысына Ресейдің араласуына наразы екенін мәлімдеп, Талибанға кетті. Солтүстік Альянс бұл айыптаманы жоққа шығарды, бірақ Ауғанстанның мойындалған үкіметі ретінде халықаралық көмек сұрауға құқығы бар екенін айтты. Қараша айының соңында Қазақстан Талибан режиміне қатыстығындағы қатаң ұстанымын жұмсартып, Орталық Азия елдерінің арасында соңғысы болды. Түркіменстан мен Өзбекстан бұрыннан-ақ осы режиммен келіссөздер жүргізуге дайын екендерін білдірген.

Желтоқсан

Желтоқсанның ортасы. БҰҰ-ның Талибан режиміне қарсы халықаралық санкцияларды күшейтуге қатысты қарарына зорлықпен жауап қайтарылуы мүмкін деген қорқынышпен, БҰҰ-ның Ауғанстан емес қызметкерлері елден біртіндеп шығарыла бастады, нәтижесінде 19 желтоқсаннан бастап Ауғанстанда толығымен жоқ болды. 19 желтоқсан. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 1999 жылғы 1267 қаулысымен енгізілген Талибанға қарсы санкциялар режимін кеңейтетін 1333 қаулысын қабылдады. Жаңа қаулыстың негізгі қозғаушы күштері Ресей мен АҚШ болды. БҰҰ Бас хатшысы, БҰҰ гуманитарлық көмек жөніндегі өкілдері және Барнетт Рубин сияқты бірқатар сарапшылар енгізілген санкциялардың қатыгездігіне наразылық білдірді. 2000 жылдың желтоқсанының соңы. Көшпенді оппозиция жетекшісі Карим Халилидің Ираннан оралуы Ауғанстанның солтүстік-орталық аймағында Солтүстік Альянстың жаңа шабуылына себеп болды. Биліктегі Талибан режимі Бамиянға жақын Якаванг қаласын уақытша бақылаудан шығарғанын мойындады, бірақ көршілес Гор провинциясында оппозицияның одан әрі табысқа жеткені туралы мәлімдемелерді жоққа шығарды. 30 желтоқсан. Талибанға қарсы шииттік исламдық топтар – Вахдат-и Ислами және Харакат-и Ислами Ауғанстанның Бамиян провинциясындағы Якалонг ауданын басып алды.