Кіріспе

Измир облысындағы қала және аудан.

Этимология

"Менмен" (Μενεμένη немесе Μαινεμένη) атауының грек тіліндегі тарихи шығу тегіне қатысты әртүрлі мәліметтер бар. Ең көп кездесетін түсіндірме – ежелгі грек сөзі маиноменос (μαινόμενος "ашулы, құмарлы, ақылдан безген"), ол грек мифологиясындағы Гераклдың ақылдан адасқан оқиғасына сілтеме жасайды. Эвріпид осы оқиға бойынша "Геракл Маиноменос" (Ἡρακλῆς μαινόμενος) пьесасын жазған. Сонымен қатар, "менменос" (μενεμένος) сөзі "тасқын" немесе "артылу" мағынасын білдірген. Ежелгі заманда қазіргі заманғы бөгеттер мен су ағынын бақылау құралдары болмағандықтан, Гермос өзені (қазіргі Гедиз өзені) соңғы уақыттарға дейін аңғарда үлкен және жиі зардаптар тудырған. Түрік тілінде бұл өзен "Соқпақ Гедиз" (Cadı Gediz) деп аталған. Басқа жағынан, зерттеушілердің аз бөлігі лувиялық тегінің мүмкіндігін талқылайды. Дегенмен, Еге тыңайтқыш зауытында (Ege Gübre; әдебиетте өнеркәсіптік құрылыстар деп аталатын орын), Араптепеде, әсіресе Паназтепеде және Менменнің Ларисасындағы жаңа жаңалықтарды ескере отырып, аймақтағы қоныстанудың тарихқа дейінгі кезеңдерге, кем дегенде соңғы неолит және ерте халколит дәуіріне дейін жететіні анық.

Елді мекендер мен халық саны

136 000-ға жуық халқы бар Менмен – Измир провинциясының халық саны бойынша бесінші ауданы. Бұл рейтингке Измирдің қалалық муниципалитеттері де кіреді, бұл Менменнің провинция ішіндегі маңыздылығын көрсетеді. 2000 жылы аудан халқының саны жүз мыңнан сәл жоғары болғанын ескерсек, Менменде, әсіресе орталық қалада халық санының өсуі жоғары екенін айтуға болады. Бұл өсімнің басты себебі – 2000-шы жылдары Түркияның Шығыс Анатолия аймағынан, атап айтқанда Буланик, Караязы, Малазгирт, Мидят, Диядин, Патнос және Акияка, Карс сияқты елді мекендерден келген көші-қон болды. Менменде аудан орталығынан басқа, өз муниципалитеттері бар сегіз елді мекен бар. Ауылдардың саны соңғы жылдары өзгеріп отырды, бұл даму мен адамдардың қозғалысының нәтижесінде болды. Көптеген бұрынғы ауылдар аудан орталығына қосылып, оның шағын аудандарына айналды, ал бұрынғы шағын ауылдар орналасқан жерлерде жаңа ауылдар құрылды немесе кейбір шағын аудандар бұрынғы ауыл мәртебесін қайта алды. 2005 жылдың соңында ауылдардың саны жиырмаға жетті. Менмен ауданында барлығы 22 100 тұрғын үй бар. Бір мұғалімге 19 оқушы, ал бір дәрігерге 1241 науқас шаққанда.

Экономика

2006 жылы Меменнің жан басына шаққандағы жылдық табысы 3870 АҚШ доллары деп есептелді, бұл аймақтың құнарлылығына және Измир орталығына жақын орналасуына қарамастан, ұлттық орташа көрсеткіштен сәл төмен. Бұл көрсеткіш, негізінен, соңғы онжылдықтарда, әсіресе Шығыс Анатолиядан Меменге келген көші-қонның жоғары деңгейімен байланысты болуы мүмкін. Аудан сол жылы 10 миллион АҚШ долларына экспортқа жетті. Пластик өнімдері индустриялық аймағының Мемен экономикасына күтілген серпілісі әлі толыққанды жүзеге аспады. Ауданның Түркия ішінде және одан тыс жерлердегі сату көлемі әлі де негізінен бірнеше ауыл шаруашылығы және сүт өнімдеріне – құрғақ томат, құрғақ жүзім, консервіленген өнімдер мен йогурт, сондай-ақ былғары, керамика және басқа да қыш ыдыстар сияқты екі өнеркәсіптік өнімге тәуелді. 2006 жылы Мемендегі кәсіпорындардың жалпы саны 10 723 болды. Жеті банк Мемен ауданында жеті филиал арқылы қызмет көрсетеді. Жер астындағы байлықтарына андезит, базальт және мәрмәр кіреді. Меменнің оңтүстігіндегі Яманлар тауынан алынып, таудың атауымен сатылатын ауыз су бүкіл Измир аймағында кеңінен танымал.

Көлік

Менмен қаласын E87 тас жолы, ал темір жолын TCDD қызмет көрсетеді. Менемен теміржол стансасынан күніне 7 жолаушылар пойзы қатынайды.

Қызықты жерлер

Менменнің тарихи іздері қаланың ескі ауданында шағын ғана аумақты алып жатыр. Оның ішінде жақында қайта жаңартылған Тас керуен (әдеби мағынасында – тас керуенсарай) бар. Оның нақты құрылыс мерзімі белгісіз, бірақ 16 ғасырдың соңында немесе 17 ғасырдың басында салынған деп саналады. Тас керуенге қарап тұрған жабық базар (бедестен) әлі күтіп тұрған күйде, қалпына келтірілуді күтіп жатыр. Тас керуеннің жанында Осман империясының орта ғасырларынан қалған түрік стиліндегі бірнеше мазарлар, екі ескі мешіт, көптеген ескі үйлер, сондай-ақ қаланың синагогасы болған деген болжам бар, оның қираған қалдықтары да осы суретті толықтырады. Жақын орналасқан Хыдыртепеде, Менменнің көпшілікке танымал ауданынан сәл тыс жатқан, жазықтың климатына сай, бақтары бар төменгі, бір қабатты үйлермен ерекшеленетін жерде, тағы бір Осман ғибадатханасы және Мұстафа Фемми Кубилайға арналған мемориалдық аймақ орналасқан. Бұл әскери аймақ, зираттары мен танымал биік мүсінімен бірге, көрермендерге ашық және төбенің ең биік нүктесін алып жатыр.

Тарих

Паназтепедегі бірнеше толос қабірлері бар кеш қола дәуірінің қонысы микендіктердің әсерін көрсетеді. Менменнің алғашқы ядросы Гедиз өзенінің сол жағасында, қазіргі Яшелли ауылының жанында қалыптасты. Бұл елді мекен б.з.д. 1000 жылға дейін соқталады және ежелгі Иони мен Эолия арасындағы табиғи өзендік шекарада орналасқан. Елді мекен бұрынғы орнынан қазіргі Асарлык ауылына 263 және 241 жылдары аралығында, ал кейіннен Анатолиядағы түрік бейліктері дәуірінде (13-14 ғасырлар) нақты орнына көшірілді деп есептеледі. Қала грек қоныс салушылармен негізделген, ал аймақ алдымен грек саяси ықпалында болды, содан кейін Фригия патшалығының билігіне көшті. Аймақты лидиялықтар басып алды және олардың билігі 676 және 546 жылдары аралығында, лидиялықтардың атақты парсы патшасы Кирге жеңілгеннен кейін Батыс Анатолияда парсы билігінің басталуына дейін жалғасты. Парсы империясы македониялықтарға қарсы бірқатар шешуші жеңілістерден кейін құлағаннан кейін, аймақ Александр империясының бір бөлігіне айналды. 323 ж.б.з. Александр қайтыс болғаннан кейін, Менмен және оның төңірегі Пергам патшалығының билігінде болды. 64 ж.б.з. аймақ Рим империясының құрамына кірді. Кейіннен, 395 ж.б.з. Рим территориясы екі тәуелсіз мемлекетке бөлінгеннен кейін, ол шығыс Рим провинцияларының қалған бөлігімен бірге Византия билігіне көшті. Анатолияда түрік билігінің басталуымен (1071 ж.), Манзикерт шайқасынан кейін, аймақ 1084 ж. Селжұқ империясының құрамына кірді. Бірақ Селжұқ билігі жиі крест жорықтарымен үзіліп, Византия және Селжұқ территорияларына зиян келтірді. 13 ғасырдың соңында Селжұқтардың әлсіреуімен, жергілікті феодалдар Анатолия аумағында бірнеше бейліктер құрды. Маниса маңында құрылған Сарухан бейлігі 1313 жылы Фуса және оның төңірегімен бірге Менменді басып алды. Түріктердің жаулап алу кезінде Менмен қала ретінде болған жоқ: ол тек Тараньооттардың аристократиялық византиялық отбасы иеленген аймақтағы домендік кешеннің орталығы болды. Бірақ Саруханоғлдарының тұсында оның жергілікті жер ретінде пайда болуы салыстырмалы түрде жылдам болды. Оның шығу тегін еске сақтау үшін бұл жаңа жер Тарханият деп аталды, және бұл балама атау Османдық құжаттамасында, әсіресе халық санағы тізілімдерінде ұзақ уақыт сақталды. Бірақ Саруханның Менмендегі билігі ұзаққа созылмады, себебі Анатолиядағы жаңа өркендеген билік, Османлылар, 14 ғасырдың соңында Баязид І Найзалының билігі кезінде қаланы басып алды. Тимур 1402 жылы Анкара шайқасынан кейін Анатолияға шабуыл жасағанда, Осман мемлекеті бөлінді және Сарухан бейлігі 1425 жылы Мұрат II билігі кезінде Осман территориясына толық қосылғанға дейін аймақты қайта басып алды. Кем дегенде 18 ғасырдың соңына дейін Менмен Батыс Анатолиядағы мата және киім өндірісінің маңызды дәстүрлі орталықтарының бірі болды, өйткені ол мақтаның көп өсірілген аймақтың ортасында орналасқандығының артықшылығына ие болды. Оның маталары, әсіресе "демит", "демитон" және "эскамит" деп аталатындары, әсіресе шетел нарықтарында экспорттық тауар ретінде сұранысқа ие болды. 1867 жылдан 1922 жылға дейін Менмен Осман империясының Айдын вилайетінің құрамына кірді, оның орталығы Измирде орналасқан.

ХХ ғасырдың басында

1914 жылы аймақтағы жергілікті грек халқы Осман мемлекетінің зорлықпен этникалық тазалау науқанына ұшырады. Османның тәртіпсіз топтары – башибазуктар (олардың кейбіреуі крит мұсылмандары болса, көпшілігі мұсылман босқындары еді) жергілікті гректерді тонап, өлтірді және Менменнің оңтүстігіндегі ауылдарды талқандады. Біріккен және прогрессивті комитет (CUP) мұны Балқан соғыстарынан (1912-1913) бері грек үстемдігінен зардап шеккен мұсылмандарға жасалған кек алу ретінде қарастырды, сол соғыстарда ондаған мың адам үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Серекиеу және Менмен ауданындағы грек шаруалары қарсылық көрсетуге тырысқанда осы тәртіпсіз топтар тарапынан өлтірілді. Аз ғана адам 20 мың халқы бар Менмен қаласына қашып үлкерді. Башибазуктар қаладан шығып кеткендерді атып өлтірді, бірақ қалаға шабуыл жасаған жоқ. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін грек әскері Смирнаға қонды және Грек-түрік соғысы (1919-1922) кезінде ішкі аймаққа ілгеріледі. Бергама шайқасынан кейін, 1919 жылдың 17 маусымында болған қырғын салдарынан 200 түрік азаматы қаза тауып, 200-ге жуық адам грек әскерлерінен жарақат алды. Түрік деректерінде болса 1000-ға жуық адамның қаза тапқаны айтылады. Осы оқиғаға Осман шейхул-исламы наразылық білдірді және қантөгіске гректердің кінәлі екенін мәлімдеді. Бірақ, олар қырғынның грек басшылығымен ұйымдастырылмағанын, керісінше, Бергамадағы оқиғалардан әлі әсерленген және офицерлерінің бақылауын жоғалтқан жас грек әскерлерінің үрейі мен ашуы салдарынан болғанын мойындады. Суфи және өзін пайғамбар деп жариялаған Мехмед алты ізбасарымен бірге Менменге келді, зайырлы үкіметке қарсы көтеріліс ұйымдастырып, ислам шариатын қайта орнатуды көздеді. Мехмед және оның ынталы жақтастары жергілікті әскер гарнизонын басып алып, командир, лейтенант Мустафа Фемхи Кубилайды өлтірді. Кубилайдың кесілген басы тікқабыққа ілініп, қала көшелерімен көрсетілді. Бірақ, әскерлер жақын арада билікті қайта алып, Мехмедті және оның бірнеше ізбасарларын өлтірді. Жаңа Түрік Республикасы бұл оқиғаны зайырлы реформаларға қауіп деп санады. Отыз жеті адам сотта өлім жазасына кесіліп, қала алаңында дарға асылды, ал тағы бірнеше адам түрмеге жіберілді. 1932 жылы Менмен қаласында осы оқиғаны еске алу үшін ескерткіш орнатылды.

21 ғасыр

2015 жылдың мамыр айында "Агиос Константинос" грек шіркеуі қайта ашылып, 93 жылдан бері алғаш рет қасиетті мисса өткізді.