Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ел бойынша алғашқы орбиталық ұшырулар тізімі
List of first orbital launches by country
Бұл – елдер бойынша алғашқы орбиталық ұшырулардың уақыт жобасы. Канада, Австралия, Германия, Бразилия, Алжир, Қазақстан, Түркия, Аргентина, Италия, Малайзия, Польша, Оңтүстік Африка, Филиппин, Египет, Испания, Мексика, Таиланд және Чили сияқты бірқатар елдер спутниктерді жасады немесе ұшырды. 2022 жылға дейін, АҚШ, Жапония, Қытай, Үндістан, Иран, Израиль, Франция, Ұлыбритания және Оңтүстік Корея қоса алғанда, он бір ел өздерінің ұшыру құралдарымен объектілерді орбитаға жіберу қабілетіне ие болды. Ресей және Украина 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін ғарыш ұшыру құралдары мен спутниктерінің мүмкіндіктерін мұра етті. Ресей өз ракеталарын өзінің және шетелдік (Қазақстан) ғарыш айлақтарынан ұшырады. Украина 2015 жылға дейін тек шетелдік (қазақ және ресейлік) ұшыру алаңдарынан ұшырды, содан кейін Ресеймен саяси келіспеушіліктер Украинаның орбиталық зымырандар өндіру қабілетін тоқтатты. Франция көпұлттық Ariane жобасына қосылғанға дейін Алжирден орбитаға жүк жіберу арқылы тәуелсіз ғарыш державасы болды. Ұлыбритания Австралиядан орбитаға бір жүк жібергеннен кейін тәуелсіз ғарыш державасы болды. 2021 жылға қарай он ел және бір үкіметаралық ұйым (ESA) орбиталық ұшыру қабілетіне ие, ал (Ұлыбритания) бұрын мұндай тәуелсіз қабілетке ие болған. Егер ел тәуелсіз адаммен ғарышқа ұшқан жағдайда (2021 жылға дейін үш ел – Қытай, Кеңес Одағы/Ресей және АҚШ), онда мұндай ұшырулардың алдында тәуелсіз адамсыз ұшыру қабілеті болды. Бірінші спутникті ұшыруға жасалған бәсеке Кеңес Одағы мен АҚШ арасында өте қызыл болды және бұл ғарыш жарысының басталуы болды. Спутниктерді ұшыру ұлттық беделге үлес қосатынмен, сонымен қатар маңызды экономикалық қызмет болып табылады, мемлекеттік және жекеменшік ракета жүйелері ұшырулар үшін бәсекелеседі, шығын мен сенімділік сату артықшылықтары ретінде қолданылады.
This is a timeline of first orbital launches by country. While a number of countries, incl. Canada, Australia, Germany, Brazil, Algeria, Kazakhstan, Turkey, Argentina, Italy, Malaysia, Poland, South Africa, the Philippines, Egypt, Spain, Mexico, Thailand and Chile, have built or launched satellites, as of 2022, eleven countries, incl. the United States, Japan, China, India, Iran, Israel, France, the United Kingdom and South Korea, have had the capability to send objects into orbit with their own launch vehicles. Russia and Ukraine inherited the capability of the space launchers and satellites from the Soviet Union, following its dissolution in 1991. Russia launches its rockets from its own and foreign (Kazakh) spaceports. Ukraine launched only from foreign (Kazakh and Russian) launch facilities until 2015, after which political differences with Russia effectively halted Ukraine's ability to produce orbital rockets. France became a space power independently, launching a payload into orbit from Algeria, before joining space launcher facilities in the multi national Ariane project. The United Kingdom became a space power independently following a single payload insertion into orbit from Australia. Ten countries and one inter governmental organisation (ESA) have a proven orbital launch capability, as of 2021. and the United Kingdom) formerly had such an independent capability. In all cases where a country has conducted independent human spaceflights (as of 2021, three — China, the Soviet Union/Russia, and the United States), these launches were preceded by independent uncrewed launch capability. The race to launch the first satellite was closely contested by the Soviet Union and the United States, and was the beginning of the Space Race. The launching of satellites, while still contributing to national prestige, is a significant economic activity as well, with public and private rocket systems competing for launches, using cost and reliability as selling points.
Басқа іске қосылулар мен жобалар
Жоғарыдағы тізімге өзінің зымырандарымен іске қосылған, расталған спутниктер кіреді, мысалы, Алжир, Аргентина, Австралия, Бразилия, Канада, Чили, Қытай, Египет, Франция, Германия, Үндістан, Иран, Израиль, Италия, Жапония, Қазақстан, Оңтүстік Корея, Малайзия, Мексика, Филиппин, Польша, Ресей, Оңтүстік Африка, Испания, Таиланд, Түркия, Украина, Ұлыбритания немесе АҚШ. Басқа критерийлерге сәйкес тізімдерге келесі ұшырулар да кіруі мүмкін:
The above list includes confirmed satellite launches with rockets produced by the launching country, like Algeria, Argentina, Australia, Brazil, Canada, Chile, China, Egypt, France, Germany, India, Iran, Israel, Italy, Japan, Kazakhstan, South Korea, Malaysia, Mexico, the Philippines, Poland, Russia, South Africa, Spain, Thailand, Turkey, Ukraine, the United Kingdom or the United States. Lists with differing criteria might include the following launches:
Жарамсыз ұшырулар
Бразилия әлі өз күшімен жер серігін орбитаға шығара қоймаған еді, ал оның ғарыш бағдарламасы үш спутниктің орбитаға шығаруында сәтсіздікке ұшырады. Соңғы сәтсіздік 2003 жылдың 22 тамызында Алькантара ғарыш айлағында VLS 1 зымырасының жарылуымен аяқталды, оның салдарынан 21 адам қаза тапты.
Brazil had yet to launch a satellite into orbit independently and its space program suffered three satellite launch failures, the latest being the explosion of a VLS 1 rocket on 22 August 2003 at the Alcântara Launch Centre, which resulted in 21 deaths.
Жекеменшік әзірленген ұшыру құралдары
АҚШ Orbital Sciences Corporation (АҚШ) 1990 жылғы 5 сәуірде жекеменшікпен жасалған Pegasus зымыранын орбитаға ұшырған алғашқы компания болды. Кейіннен Orbital компаниясы Minotaur зымыран отбасын жасады. Orbital компаниясы 2013 жылғы 28 қыркүйекте Antares зымыранымен Cygnus Orb D1 миссиясын іске қосқанда Халықаралық ғарыш станциясын жабдықтау үшін екі жеке компанияның бірі ретінде SpaceX компаниясына қосылды. АҚШ SpaceX (АҚШ) мемлекеттік емес, жеке қаржымен жасалған зымыранды орбитаға ұшырған екінші компания болды. Оның алғашқы сәтті ұшырылуы 2008 жылғы 28 қыркүйекте Маршалл аралдарындағы Омелек аралынан Falcon 1 зымыраны арқылы жүзеге асырылды, ал АҚШ ғарыш айлағынан алғашқы ұшырылуы 2010 жылғы 4 маусымда Капе-Канавералдан Falcon 9 Flight 1 болды. Оның Dragon ғарыш кемесі 2012 жылғы 11 қазанда Халықаралық ғарыш станциясына жабдықтар жеткізу үшін қонды. 2020 жылғы 30 мамырда Dragon 2 зымыранын ұшыру арқылы SpaceX адамдарды орбитаға ұшырған алғашқы компания болды. АҚШ Rocket Lab компаниясы 2018 жылғы 21 қаңтарда Жаңа Зеландиядағы Mahia Launch Center-ден үш спутникті Жердің төменгі орбитасына ұшырып, Electron зымыранын сәтті ұшырды. Бұл жеке меншік ғарыш айлағынан ұшырылған зымыранның орбитаға алғаш рет кіргені болды. Қытайдың i Space жеке компаниясы 2019 жылғы 25 шілдеде Жиукуан спутниктік ұшыру орталығында Hyperbola 1 зымыранын сәтті ұшырып, бірнеше шағын жүктерді, соның ішінде CAS 7B әуесқойлық радио спутнигін Жер орбитасына жіберді. China Galactic Energy компаниясы 2020 жылғы 7 қарашада Цзюкуан спутниктік ұшыру орталығында Ceres 1 қатты зымыранын Күнмен синхронды орбитаға сәтті ұшырды. Бұл спутниктерді орбитаға шығаратын екінші қытайлық жеке компания болды. АҚШ Virgin Orbit компаниясы 2021 жылғы 17 қаңтарда NASA үшін Жердің төменгі орбитасына 10 CubeSat спутнигін жіберу үшін LauncherOne құрылғысын пайдаланып, орбитаға сәтті жетті. Бірақ компания 2023 жылы ұшыру сәтсіздігінен кейін банкротқа ұшырады. АҚШ Astra Rocket 3.3 құрылғысы 2021 жылғы 20 қарашада Тынық мұхитындағы Аляска ғарыш айлағының кешенінен (PSCA) ұшырылып, АҚШ ғарыш күштері үшін STP 27AD2 демонстрациялық жүгімен орбитаға сәтті жетті. АҚШ Firefly Aerospace компаниясы Firefly Alpha зымыранын ұшырды, ол 2022 жылғы 1 қазанда күтілгеннен төмен орбитаға сәтті жетті. Қытайдың Space Pioneer компаниясы 2023 жылғы 2 сәуірде орбитаға алғашқы Tianlong 2 зымыранын сәтті ұшырды. Бұл сұйық отынмен жұмыс істейтін ракетамен мақсатқа жеткен алғашқы қытайлық компания болды. Қытайдың LandSpace компаниясы 2023 жылғы 12 шілдеде орбитаға жететін әлемдегі алғашқы метанмен жабдықталған Zhuque 2 зымыранын сәтті ұшырып, орбиталық ұшыру мүмкіндігіне ие жеке компанияға айналды. Қытайдың Orienspace компаниясы 2024 жылғы 11 қаңтарда Gravity 1 зымырасын сәтті ұшыру арқылы Қытайдағы орбитаға жеткен бесінші жеке компания болды.
USA Orbital Sciences Corporation (USA) became the first company to launch a privately developed rocket into orbit, the Pegasus on April 5, 1990. Orbital subsequently developed the Minotaur rocket family. Orbital joined SpaceX as one of only two private entities to supply the International Space Station with its launch of the Cygnus Orb D1 mission on its Antares rocket on September 28, 2013. USA SpaceX (USA) became the second company to launch a rocket into orbit using a rocket developed with private—not government—funds. Its first successful launch was performed on September 28, 2008, by Falcon 1 from the Omelek Island, Marshall Islands and its first launch from a US spaceport was Falcon 9 Flight 1 on June 4, 2010, from Cape Canaveral. Its Dragon spacecraft docked with the International Space Station on October 11, 2012, to deliver supplies. With a launch of Dragon 2 on May 30, 2020 SpaceX became the first company to launch humans to orbit. USA American private company Rocket Lab successfully launched its Electron rocket from Mahia Launch Center in New Zealand on January 21, 2018, carrying three cubesats into low Earth orbit. This was the first time that a rocket entered orbit after launching from a privately owned and operated spaceport. China Chinese private company i Space successfully launched its Hyperbola 1 rocket from Jiuquan Satellite Launch Center and sent several small payloads, including the CAS 7B amateur radio satellite into Earth orbit on July 25, 2019. China Galactic Energy successfully launched its Ceres 1 solid rocket from Jiuquan Satellite Launch Center into Sun synchronous orbit on November 7, 2020, becoming the second Chinese private company capable of launching satellites into orbit. USA Virgin Orbit successfully achieved orbit on January 17, 2021, using their LauncherOne vehicle to deploy 10 CubeSats into Low Earth Orbit for NASA. But the company filed for bankruptcy after a launch failure in 2023. USA Astra Rocket 3.3 vehicle successfully reached orbit on November 20, 2021, after launching from Pacific Spaceport Complex – Alaska (PSCA) carrying the demonstration payload STP 27AD2 for the United States Space Force. USA Firefly Aerospace launched Firefly Alpha rocket, which successfully reached an orbit lower than the expected one, on October 1, 2022. China Space Pioneer successfully launched its first rocket Tianlong 2 into orbit on April 2, 2023. It was the first Chinese company that achieved the goal with the liquid rocket. China LandSpace became a private company with orbital launch capability by successfully launched Zhuque 2, world's first methane fueled rocket to reach orbit, on July 12, 2023. China Orienspace was the fifth private company in China to reach orbit after the successful maiden launch of Gravity 1 on January 11, 2024.
Басқа ұшырулар
Франция 1965 жылдың соңында Алжирден "Астерикс" деп аталған алғашқы спутнигін ұшырды. Жапония 1970 жылдың басында "Оссуми" атты алғашқы жерсерігін ұшырды. Үндістан 1975 жылдың басында алғашқы спутнигін ұшырды.
France launched its first satellite, named Astérix, from Algeria in late 1965. Japan launched its first satellite, named Ohsumi, in early 1970. India launched its first satellite in early 1975.
Қалған жобалар
Германия 1940 жылы "Агрегат" сериясының үлкен үлгілерін жасап шығара бастады. Егер жұмыс жалғасқанда, A9-ден A12-ге дейінгі компоненттердің үйлесімі 1947 жылға қарай орбиталық мүмкіндіктерді қамтамасыз ете алатын еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген ғарыш зымырандары мен қайта пайдалануға болатын ұшыру жүйелерінің (Sänger II және т.б.) алдын ала әзірлеме жұмыстары жүргізілді, бірақ бұл жобалар ешқашан ұлттық немесе еуропалық деңгейде іске аспады. Сонымен қатар, 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында OTRAG жеке неміс компаниясы төмен құнмен коммерциялық ғарыш ұшыру аппараттарын жасауға тырысты. Тек зымырандардың алғашқы прототиптерінің орбиталық сынақтары ғана жүзеге асырылды. Ұлыбритания 1946 жылғы Германияның V 2 технологиясын 1949 жылы ұшырылатын "Мегарок" жүйесіне енгізу туралы ұсынысын іске аспады. Ұлыбритания сондай-ақ "Қара жебе" зымыран жүйесін әзірледі және бағдарлама тоқтатылғаннан кейін көп ұзамай, 1971 жылы спутникті сәтті ұшырды. Канада 1960 жылдары бірлескен HARP жобасы аясында Martlet және GLO атқыштар қаруларын жасады. Зымырандар ешқашан сынақтан өткізілген жоқ. Шын мәнінде, әртүрлі кезеңдерде олар Австралия, Бразилия, Оңтүстік Корея және Ұлыбританиямен ынтымақтастықта жұмыс істеді. RSA 1980 жылдары RSA 3 ғарыш зымыран тасығышын жасады. Бұл зымыран 1989 және 1990 жылдары спутниксіз 3 рет сынақтан өтті. 1994 жылы бағдарлама кейінге шегеріліп, тоқтатылды. 1989 жылдың 5 желтоқсанында Ирак үш сатылы ғарышқа ұшыру құралы "Аль-Абидті" пайдалы жүксіз немесе жоғарғы екі сатысынсыз жасап, сынақтан өткізді. Зымыранның құрылымы бес модификацияланған "Скад" зымыранынан тұратын бірінші сатыдан, екінші саты ретінде бір "Скад" зымыранынан және үшінші саты ретінде сұйық отынмен жұмыс істейтін SA 2 зымыран қозғалтқышынан тұрды. БҰҰ қару-жарақ инспекторлары алған жартылай ұшыру әрекетінің бейнетаспасы зымыран ұшырылғаннан кейін 45 секунд өткен соң жарылғанын көрсетті. Аргентинаның "Кондор" зымыранына негізделген ғарыш ұшыру құрылғысын әзірлеуге жасаған бұрынғы әрекеттері 1993 жылы тоқтатылды. Бразилия VLS 1 жобасы ондаған жылдық дамудан кейін, жоғары шығындарға қарамастан, нашар нәтижелерге жетті және бағдарламаны жылдар бойы баяулатқан Украинамен сәтсіз серіктестікке байланысты тоқтатылды. Мысыр ХХ ғасырдың екінші жартысында өзінің әртүрлі баллистикалық зымыран бағдарламаларының бір бөлігі ретінде ғарыш ұшыру құрылғысын жасауға тырысты. Әртүрлі кезеңдерде олар өздігінен немесе Алжир, Аргентина, Канада, Ирак және Солтүстік Кореямен ынтымақтастықта жұмыс істеді. Испания 1990 жылдары Capricornio (Capricorn) ғарыш зымыран тасығышын жасады. Зымыран Аргентинаның "Кондор" зымыранымен байланысты болды және 1999/2000 жылдарға жоспарланған сынағы жүргізілген жоқ. Нәтижесінде, әртүрлі кезеңдерде олар Жапония мен АҚШ-пен ынтымақтастықта жұмыс істеді. Швейцарияның Swiss Space Systems компаниясы 2018 жылға дейін микроспутниктерді ұшыратын SOAR ғарыш ұшағын жасауды жоспарлаған, бірақ банкротқа ұшырады. Осылайша, әртүрлі кезеңдерде олар Чили, Польша және Украинамен ынтымақтастықта жұмыс істеді.
/Germany was developing larger designs in the Aggregat series as early as 1940. A combination of A9 to A12 components could have produced orbital capability as early as 1947 if work had continued. Further preliminary development of numerous rocket space launchers and re usable launch systems (Sänger II, etc.) took place after WWII, although these were never realized as national or European projects. Also, in the late 1970s and early 1980s, the private German company OTRAG tried to develop low cost commercial space launchers. Only the sub orbital tests of the first prototypes of the rockets were carried out. UK did not proceed with a 1946 proposal to develop German V 2 technology into the "Megaroc" system to be launched in 1949. The UK also developed the Black Arrow rocket system and successfully launched a satellite in 1971, shortly after the program had been cancelled. Canada had developed the gun based space launchers Martlet and GLO as the joint Canadian American Project HARP in the 1960s. The rockets were never tested. In fact, in different periods, they worked in cooperation with Australia, Brazil, South Korea and the United Kingdom. RSA developed the space launcher RSA 3 in the 1980s. This rocket was tested 3 times without a satellite payload in 1989 and 1990. The program was postponed and canceled in 1994. Iraq built and tested the Al Abid, a three stage space launch vehicle without a payload or its upper two stages on 5 December 1989. The rocket's design had a clustered first stage composed of five modified scud rockets strapped together and a single scud rocket as the second stage in addition to a SA 2 liquid fueled rocket engine as the third stage. The video tape of a partial launch attempt which was retrieved by UN weapons inspectors, later surfaced showing that the rocket prematurely exploded 45 seconds after its launch. Argentina previous attempts at developing space launcher based on their Condor missile were scrapped in 1993. Brazil The VLS 1 was cancelled after decades of development and high expenditures with poor results and a failed association with Ukraine that slowed the program for years. Egypt tried to develop space launcher as part of its various ballistic missile programs in the second half of the 20th century. In different periods, they worked either independently or in cooperation with Algeria, Argentina, Canada, Iraq and North Korea. Spain developed the space launcher Capricornio (Capricorn) in the 1990s. The rocket was related to the Condor missile from Argentina and its test, scheduled for 1999/2000, was not conducted. As a result, in different periods, they worked in cooperation with Japan and the United States. Switzerland Swiss Space Systems company planned to develop the micro satellite launcher spaceplane SOAR by 2018 but went bankrupt. Thus, in different periods, they worked in cooperation with Chile, Poland and Ukraine.
Басқа жобалар
Аргентина 2020 жылдың соңында келесі төрт жыл ішінде алғашқы ұшуы күтілетін Tronador II деп аталатын орбиталық зымыранды жасады. Австралияның ATSpace компаниясы Kestrel деп аталатын орбиталық ұшыру құралын жасады, оның 2022 жылы Whalers Way-ден ұшырылуы күтілуде. Австралияның Gilmour Space Technologies компаниясы 2023 жылы ұшырылатын Eris деп аталатын орбиталық ұшыру құралын жасады. Бразилия 2025 жылы VLM зымыранын Алькантара зымыранға шығару орталығынан ұшыруды жоспарлап отыр. Румыния әскери және қауіпсіздік спутниктерін ұшыруды жоспарлады. Бірінші кезең 2022 жылы басталды. Алжир әскери және қауіпсіздік спутниктерін ұшыруды жоспарлады. Бірінші кезең 2024 жылы басталады. Чили 2024 жылы немесе одан кейін кейбір спутниктерді ұшыратындығын мәлімдеді. Ұлыбританияның Orbex компаниясы Prime ұшыру құралын жасады, оның алғашқы ұшырылуы 2023 жылы Сазерленд ғарыш айлағынан жоспарланған. Америка Құрама Штаттарының Blue Origin компаниясы New Glenn ұшыру құралын жасады, оның алғашқы ұшырылуы 2024 жылға жоспарланған. Испанияның PLD Space жеке компаниясы 2024 жылға жоспарланған алғашқы ұшырылатын Miura 5 орбиталық ұшыру құралын жасады. Филиппиннің OrbitX жеке компаниясы биоотынмен жұмыс істейтін Haribon ұшыру құралын жасауды жоспарлады. Малайзияның Independence X Aerospace жеке компаниясы 2023 жылы ұшырылатын DNLV деп аталатын орбиталық ұшыру құралын жасады. Тайландтың Thai Space Consortium компаниясы 2023 жылы ұшырылатын TSC Pathfinder спутнигін жасады. Польшаның Авиация институты ILR 33 Bursztyn (ILR 33 Amber) деп аталатын зымыранды жасады. Мексика 2024 жылы бірнеше спутниктерді ұшыруды жоспарлап отыр. Жапония 2023 жылдан бастап бірнеше зымыран ұшыруды жоспарлады. Оңтүстік Корея 2023 жылдың басында Бразилиядағы ғарыш орталығынан зымыран ұшырды. Түркия 2024 жылдан бастап бірнеше спутниктерді ұшыруды жоспарлады.
Argentina developed an orbital rocket called Tronador II, whose maiden flight is expected to take place in the next four years as of late 2020. Australia's ATSpace developed an orbital launch vehicle called Kestrel, tentatively being launched in 2022 from Whalers Way. Australia's Gilmour Space Technologies developed an orbital launch vehicle called Eris, scheduled to be launched in 2023. Brazil announced that it would launch its VLM rocket from the Alcântara Launch Center in 2025. Romania planned to launch military and security satellites. The first phase began in 2022. Algeria planned to launch military and security satellites. The first phase will begin in 2024. Chile announced that it would launch some satellites in 2024 or any later year. United Kingdom Orbex developed its Prime launch vehicle, whose first launch was planned in 2023 from Sutherland spaceport. United States Blue Origin developed its New Glenn launch vehicle, whose first launch was planned for sometime in 2024. Spain The private company PLD Space developed the Miura 5 orbital launch vehicle, whose first launch is planned for 2024. Philippines OrbitX, a private company of the Philippines, planned to develop Haribon, a biofuel powered launch vehicle. Malaysia The private company of Malaysia Independence X Aerospace developed an orbital launch vehicle called DNLV, being launched in 2023. Thailand Thai Space Consortium developed a satellite called TSC Pathfinder, being launched in 2023. Poland's Institute Of Aviation developed a rocket named ILR 33 Bursztyn (ILR 33 Amber). Mexico announced that it would launch some satellites some time in 2024. Japan planned to launch several rockets starting in 2023. South Korea launched a rocket in early 2023 from the space center in Brazil. Turkey planned to launch some satellites beginning in 2024.
Спутник операторлары
Көптеген басқа елдер, мысалы Мексика, Польша, Чили, Жапония және Үндістан, жоғарыда аталған шетелдік ұшыру құралдарының бірімен өз спутниктерін ұшырды, алғашқысы британдық меншіктегі және басқарылатын спутник болды; 1962 жылдың сәуірінде АҚШ зымыранымен ұшырылған америкалық жасалған Ariel 1 спутнигі. 1962 жылдың қыркүйегінде канадтық Alouette 1 спутнигі АҚШ зымыранымен ұшырылды, бірақ Ariel 1-ден өзгеше, ол Канадада жасалған.
Many other countries, such as Mexico, Poland, Chile, Japan and India, launched their own satellites on one of the foreign launchers listed above, the first being British owned and operated; American built satellite Ariel 1, which was launched by a US rocket in April 1962. In September 1962, the Canadian satellite, Alouette 1, was launched by a US rocket, but unlike Ariel 1, it was constructed by Canada.