Кіріспе

Американдық фотограф (1917–2014)

Ральф Теодор Морс (23 қазан 1917 – 7 желтоқсан 2014) – «Life» журналының штаттық фотографы. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстың, АҚШ ғарыш бағдарламасының және спорттық іс-шаралардың ең танымал суреттерін түсірді және көп экспозициялы фотосуреттерімен әйгілі болды. Морстың импровизациялаудағы табысы оны «Life» журналының техникалық фотосуретке маманы деп есептеуге алып келді. Бұрынғы бас редактор Джордж П. Хант: «Егер оған қажетті жабдық болмаса, [Морс] оны өзі жасады» деді. «Life» журналындағы отыз жылдық еңбек жолында Морс ғылым, театр, мода және жедел жаңалықтар сияқты тақырыптарды қамтыды. «Life» журналына жұмысқа қабылданып, Екінші дүниежүзілік соғысты суретке түсіруге жіберілгенде, ол соғыс тілшісінің ең жасы болды. Оның суреттері соғыстың Тынық мұхиты және Еуропа театрларын, сондай-ақ соғыстан кейінгі Еуропаның жаңаруын көрсетеді. Морс генерал Дуайт Эйзенхауэрге немістердің капитуляциясына қол қойылған кезде азаматтық фотограф ретінде болды. «Life» журналы апталық басылымды тоқтату кезінде ол аға штаттық фотограф болды. Морс NASA ғарыш бағдарламасын бастапқы кезеңдерінен бастап суретке түсірді, бұл тапсырма «Life» журналының апталық басылымнан асып түсті. 2009 жылдың 15 шілдесінде LIFE.com «Аполлон» миссиясына дейін Морс түсірген Базз Олдрин, Майкл Коллинз және Нил Армстронгтың бұрын жарияланбаған фотосуреттерінен фотогалерея жариялады. Галереяда Морс «Life» журналына «Аполлон-11» және Айға алғаш қонған астронавттар туралы әңгімелейді. Морс фотосуреттердің біз өмір сүретін әлемді ерекше түсінуге көмектесетініне сенді. 1970-ші жылдары «Time» журналының бірнеше тапсырмасында Морспен бірге жұмыс істеген фотограф Джим Макнитт оны көңілді, экстраверт ретінде сипаттады, ол болашақ фотожурналистерге кеңес беруден ләззат алды. «Ральфтің суреттерді қалай жоспарлағанын, редакторларға қалай жауап бергенін және тартыншақ адамдармен қалай әзілдескенін көру мені фотожурналдар мен семинарларда үйренбеген нәрселерге үйретті», – деді Макнитт. Бұрынғы «Life» бас редакторы Джордж П. Хант Морс туралы: «Егер «Life» тек бір фотографты алуға мүмкіндігі болса, ол Ральф Морс болуы керек» деді.

Ерте өмір

Ральф Морс қарапайым отбасыда өскен. Манхэттенде дүниеге келіп, Нью-Йорк қаласының Бронкс ауданында тәрбиеленген ол анасы мен қарындасымен бірге аптасына 25 доллар табыс табатын пәтерде тұрған. Он бес жасында ол дәріханада жұмыс істей бастады, күн сайын түстен кейін тапсырыстарды жеткізіп, кешке дейін сағат 11-ге дейін газдалған сусындар жасап, халыққа сода мен бутербродтар сатты. ДеУит Клинтон орта мектебінде ол мектеп газетіне қатысып, журналистиканы жақсы оқыды. Жаңалықтар операторы болуға ниеттенген, бірақ одаққа қосылу үшін қажетті 1000 доллары болмаған Морс Нью-Йорк қалалық колледжіне тегін оқуға түсіп, фотосуретке қатысты барлық сабақтарды тыңдады. Кейін Морс «Манхэттен Redbook» атты бизнес анықтамалығынан фотосуреттерді іздеді. «А» әріпінен бастап, ол тізімдегі барлық мекемелерге есік қағып, ақыры «П» әріпінен Пол Паркер студиясына жұмысқа орналасты. Жағажайда Морс әкесінің баласын ауаға лақтырып, ұстап алғанын көрді. Әке мен баланың суретін түсірген Морс дереу суреттерді Pix редакторы Леон Дэниелге әкелді. Дэниел сол күні суретті сата алатынын мәлімдеді. Шындығында, бір сағат ішінде Дэниел суретті Хьюстон Chronicle газетіне сатты, ал келесі аптада оны әлемдегі жиырмаға жуық басылымға сатты. Морс қараңғы бөлмеде жұмысын жалғастырды және әр демалыс күндері сурет түсіруді жалғастырды. Морс Леон Дэниелді кәсіби фотограф болуға ынталандырған адам деп санайды, өйткені Дэниел Морске сурет түсіріп, оларды Pix арқылы сатуға кеңес берді, мұндай келісім тәжірибелік және қаржылық тұрғыдан тиімді болады деп атап өтті. Морс өзінің алғашқы камера жабдықтарын сатып алып, суретке түсіруге болатын оқиғаларды таңдау үшін күн сайын The New York Times газетін сатып ала бастады, ал Дэниел сол суреттерді дереу сатты. Pix-тің үш иесінің бірі – Альфред Эйзенштедт, ол Германиядағы Associated Press-тен кетіп, Нью-Йорктегі Life журналының жаңа штатына қосылған фотограф. Эйзенштедт Морстың сурет түсіруін жақыннан бақылап, Life журналының сурет редакторы Уилсон Хиксті Pix-тегі жас фотографпен таныстыруға шақырды. Эйзенштедт апталар бойы көндіргеннен кейін Хикс келісіп, Морспен кездесуге уағдаласты. Алғашқы кездесуде Хикс Морске алғашқы тапсырмасын берді. АҚШ-тың ең маңызды сурет редакторының талаптарына қалай қанағаттандыратынына мүлдем сенімсіз Морс қорқынышын ризашылықпен жасырды. Өзінің және Капаның жабдықтарының көмегімен Морс автор Торнтон Уайлдердің Бродвейдегі «Біздің қаламыз» спектакліндегі актерлік өнерін суретке түсірді. Бұл тапсырманың сәтті аяқталуы оған екінші тапсырманы – Гимбельс универмагының жертөлесінде күйеулеріне шляпа сатып алатын әйелдерді суретке түсіруді әкелді, бұл Морстың Life журналында жарияланған алғашқы фоторепортажы болды. Нәтижесінде Хикс Морспен Pix арқылы Life журналында аптасына бір күн жұмыс істеуге келісімшарт жасады, бұл Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін айына он күндей Life үшін жұмыс істеуге тең болды.

Соғыс тілшісі

24 жасында Морс 1942 жылы "Life" журналы оны толық жұмысқа алғанда және оны Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхит театрына жібергенде ең жас соғыс тілшісі болды. Ол бірден өзінің барлық суреттері басылымға түспейтінін білді, өйткені оның алғашқы әскери тапсырмасы құпия миссия болып шықты. Соғыс туралы хабарлау – жұмыс орындарындағы ең жақсы оқыту болды, ол әскерлерді кемеден жағаға дейін сүйемелдеу үшін шайқас және фотосурет жабдықтарымен ауыр жүктелген арқан баспалдақтары сияқты қиындықтарды орындауды үйренуі керек болды. Гуадалканалға теңіз жауынгерлерімен бірге қонған Морс камералары Тынық мұхитындағы Американың алғашқы десанттық шабуылын тіркеді. Морс келген "Винсенс" әскери кемесінің капитанынан фильмді Вашингтонға жеткізуді сұрады, себебі мұндай суреттер баспаға шығарылғанға дейін қарастырылуы керек еді. Айынышты жағдай, сол түні Саво аралы шайқасында "Винсенс" торпедамен зақымданды. Морс фильмдері мен жабдықтары кемемен бірге суға батып кетті, ол түн бойы суға түсіп, эсминстердің су асты кемелеріне тереңдік зарядтарын тастауына куә болды, бұл сәттілікпен акулалар мен барракудаларды қорқытып жіберді. Камералары мен киімдері болмаған Морс әскери-теңіз командасымен Нью-Йорктегі "Life" журналына қысқа уақытқа қайта оралып, жабдықталуға келісім жасады, бірақ теңіз шайқасы туралы егжей-тегжейлі мәлімет беруге, жабдықтарын қалай жоғалтқаны туралы түсіндірме беруге міндеттелді. Ол сөзінде тұрғанын растау үшін әскери-теңіз барлауы оны іздеп жүрді. Гуадалканалдың ормандық жапырағы соншалықты тығыз болды, әскерлердің түнгі қозғалысы, егер адам соңынан еріп жүрген сарбаздың аяғын көрмей қалса, тастап кету қаупімен толы болды. Күндізгі патруль кезінде Морс жапырақтағы бас сүйегі мен шлем бар жапондық танкын тапты. "Life" журналы мен елдің газеттері Морс суретін жариялады; бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың цензурасы шығарған алғашқы қорқынышты сурет болды. Морс Тынық мұхитынан тек АҚШ Әскери-теңіз күштері министрінен фотосуретке түсіру үшін ғана емес, сонымен қатар безгек ауруымен де кетті. Нью-Йорк қалалық ауруханасында емделгеннен кейін, ол генерал Джордж Паттон армиясын Францияда суретке түсіруге тағайындалды. Ол жарақат алған сарбаз туралы толық баяндама жасап, әскердің бас дәрігеріне оны да жарақат алған деп куәландыру туралы өтінішті қабылдады, осылайша ол барлық көлік құралдарына, алғашқы медициналық көмек көрсету пункттеріне және ауруханаларға өзінің жарақат алған адамы сияқты кіру мүмкіндігіне ие болды. Ол артиллерия оқ-дәрілері арасында майданды аралап жүргенде, екі қолының да зақымдануын байқады. Морс барлық операцияларға куә болды, оны тамақтандырды және уақыт өте келе, оның жараларына пенициллин құйды. Бұл фотожурналистиканың үлгісі деп саналатын, ауырсынумен күресіп жатқан сарбаздың қолы қолына салынған суреттері Екінші дүниежүзілік соғыста жарақат алғандардың жиі қолданылатын суреттері болып табылады. Морс Нормандияға шабуылға, Вердендегі әуе шабуылдарына, генерал Шарль де Голльдің Париждегі бейбітшілік парадына және Нюрнбергтегі Герман Герингтің сотына куә болды. Ол французды ашық рельсте ертіп, оны құлдықта жүрген неміс концлагерінен төрт жыл бойы алыстаған отбасы мүшелерімен бірге тамақтануға дейін жол жүрді. Ол Реймстегі немістердің берілу туралы келісімге қол қою рәсіміне қатысқан фотожурналист. Морздың ғарыш бағдарламасын жариялауының басында әдеттегі фотосурет жеткілікті болды, ол ғарышкерлердің өздері мен олардың отбасыларының өмірлік оқырмандарына кіріспе ретінде басталды; алайда, бағдарлама күрделілігімен Меркурий жобасынан Близнецы мен Аполлонға дейін өскен сайын, Морз бұрын-соңды суретке түсірілмеген тақырыпты түсірудің жаңа тәсілдерін ойлап табуы керек болды. Ол ешкім көрмеген нәрселерді суреттеді. Ол үй тапсырмасын орындап, қажетті сурет салу үшін қажетті білімді жинады. Осыдан бірнеше жыл бұрын Нат Файнның Пулитцер сыйлығын жеңіп алған Бейб Руттың артқы беті Морздың Рутты тізе бүгіп, алдыңғы жағынан суретке түсіргенін көрсетеді. Ол халық алдында сөйлеп тұрғанда, қатерлі ісіктен әлсіреп қалған Рут оның битасына таянып, таяқтай алды. Морс өлтіруші батырдың қоштасуының күңгірт көңіл-күйін түсіндіру үшін жаңа және әлі де баяу көбейгеніне қарамастан, түсті фильмді қолдануды таңдады. Морздың Руттың күйіп тұрған көздерін түсірген суреті, оның артында күйшілердің тұрмысы, өшірілген түстермен ерекше түсірілген. Морзге Ханк Ааронның 715-ші үйін бір суретте көрсету үшін тапсырма берілгенде, ол және "Life" журналының тағы бір фотографы Генри Гроскински питчингтің, Ааронның хомран соққандағы, барлық базаларды басып өткендегі және дуг-ауттағы командаластарымен құттықтасқандағы бірнеше экспозициядан тұратын жоспар жасады. Бұл суретті жасау үшін олар 4 X 5 көлемді камераны қолданды, объективтің алдына орнатылған шыныға қара қағаз жолақтарын бекітті. Аарон суретке түсірілуі керек әрбір орынға жақындағанда, шыныдан қара қағаздың бір бөлігі алынып, экспозиция жасалды. Техникалық тұрғыдан ұқсас, Нью-Йорктегі Мэдисон Сквер Гардендегі жүз метрлік жүгіруді суретке түсіру кезінде Морс жарыстың басталуын, ортасын және аяқталуын бір суретте көрсеткісі келді. Ол трассаның астына сымдарды орната алды, бірақ камераларды орналастыруға орын болмады. Морс балконның астына ілініп тұратын қорап жасады, онда ол жабдықтарын орнатты. Оның ассистенті қажетті интервалдарда шамдарды қосты, ал Морс суретке түсірді.

Медициналық жазба

Морз медицина саласындағы жаңалықтарды да жазды. АҚШ Бас дәрігерінің темекі шегу өкпе қатерлі ісігіне әкеледі деген жарлығына жауап ретінде Морз Американдық қатерлі ісіктер қоғамынан күнделікті қатерлі ісік тудыратын темекінің нақты санын алды. Морз темекі тастықтарын шыны табаққа салып, суретке түсірді. Содан кейін сол фотопластинкаға қара қағаздың үстінен түтін шығарып тұрған модельдің силуэтын қойды. Астронавттармен болғандай, фотоға түсірген медицина қызметкерлерімен достық қарым-қатынас орнату Морс үшін басқаларға жабық есіктерді ашты. Хьюстон қаласының екі кардиохирургі – доктор Майкл ДеБейки мен Дентон Кули арасындағы шиеленістік туралы мақаланы мысалға келтірсек, Морс оларды бір-бірінен хабарсыз, бір қараңғы фонға қарсы, бір кадрға түсірді. Екі дәрігердің бір-біріне қарсы тұрған суреті «Лайф» журналының мұқабасына айналды. Бұрын доктор Кулидің адам жүрегін трансплантациялауын суретке түсіргенде, Морз оның жүрегін көрген адам болған ба деп сұрады. Морз формальдегид құтысында жүзіп жүрген науқастың жақында алынған жүрегін тауып, адамның өз жүрегін алғаш рет көруін суретке түсірді. Оның доктор ДеБейкимен бұрынғы тәжірибесі трансплантацияға қажеттілік қолжетімді мәйіт жүректерiнен асып кеткен кезде болды. ДеБейки өліп бара жатқан адамның көкірек қуысына жасанды сол қарыншаны алғаш рет енгізуге дайындалғанда, Морз сол жерде болуды сұрады. ДеБейки Америка медицина қауымдастығының операция залына сырттан келген адамды кіргізбейтінін түсіндірді. Фотосурет ДеБейки Морзді бір долларға уақытша аурухана қызметкері ретінде жұмысқа алғанда түсірілді. Келісім бойынша ДеБейки суреттердің құқығын алды, ал «Лайф» оларды жариялауға рұқсат алды.

Отбасылық өмір

Морзе мен марқұм Рут Зизмор Морзе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Парижде тұрды, ол кезде ол Еуропаның соғыстан кейінгі қайта құрылуын фотоға түсірді. Кейін олар Нью-Джерсидің солтүстігіне қоныстанды, онда Алан, Боб және Дон атты үш ұлын өсірді, Морзенің жұмысы Нью-Йорктегі Time Life ғимаратында болғандықтан. Уақыты болғанда, отбасы Морземен бірге фото түсіру сапарларына қатысты, соның ішінде Флорида штатының Кейп-Канаверал қаласына зымырандардың ұшырылуын көруге барды. Морзе Флориданың оңтүстігіне зейнетке шықты, онда ол желкендеу және қайықпен жүзуден ләззат алды, Барбара Ольштейнмен бірге, алты немересімен және төрт шөбересімен уақыт өткізді. Ол 2014 жылдың 7 желтоқсанында Флорида штатының Делрей-Бич қаласында қайтыс болды.

Марапаттар

Морс фотосуреттері үшін отыз награда жеңіп алды. Морс 2010 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс суреттері үшін "Британ Хадден" өмір бойы жетістіктері сыйлығының иегері атанды.

Көрмелер

Эдвард Стайхен Морстың екі суретін 1955 жылы MoMA-ның әлемдік турнесіндегі «Адамның отбасы» көрмесіне қосты; паркте кілем үстінде тығыз құшақтасып тұрған ағылшын жұбы және Қытайдағы балалар «Розалар шеңбері» биін биледі.