Кіріспе

Гүлді өсімдіктер отбасы

Velloziaceae – бір жапырақты гүлді өсімдіктер отбасы. 2003 жылғы APG II жүйесі (1998 жылғы APG жүйесінен өзгеріссіз), бұл отбасын да мойындайды және оны Pandanales ретіне жатқызады.

Қарым-қатынас және эволюция

Панданал тәртібінің басқа мүшелерімен салыстырғанда, бұл тұқымдас гүлдердің морфологиясы қатаңрақ. Оған қарамастан, гүл құрылымы әлі де өте өзгермелі және көптеген ерекшеліктері бар. Сондықтан морфологиялық талдаулар нақты филогенетикалық байланыстарды немесе тиісті таксономияны анықтауға қабілетсіз. Эмбриологиялық даму осы тұқымдасты амариллидтерге жатқызады, ал жұмыртқалықтың құрамы оны ерекше Hypoxidaceae тұқымдасына жақын қылады. Дегенмен, Velloziaceae тұқымдасының екі туының тозаң құрылысын зерттеу маңызды белгі болып табылып, белгілі бір байланысты көрсетеді, бірақ бұл әлі де өзгермелі қасиет. Молекулалық талдаулар бес анық туысты мойындайды (Talbotia-ны Xerophyta-ға, ал Nanuza-ны Vellozia-ға қосу арқылы екі жақын топты құрайды) және Acanthochlamys монотиптік туысының қалған мүшелеріне жақын екенін көрсетеді. Бұл тұқымдас Гондванада пайда болған. Тәж тобының жасы шамамен 14 млн жыл (Неогеннің ортасы), ал дің тобының жасы 108 млн жылға (Криттің ортасы) дейін жетеді. Velloziaceae тұқымдасына барлығы 306 белгілі түр жатады.

Тарату және экология

Velloziaceae тұқымдасының өкілдері Ескі және Жаңа әлемде тараған. Vellozia, Nanuza және Barbacenia сияқты туыстар Оңтүстік Америкада (Бразилия, Серрадо) кездеседі. Xerophyta және Talbotia Африкада өседі. Осы тұқымдасқа жататын өсімдіктер Мадагаскар мен Арабия түбегінің оңтүстік бөлігінде де табылған. Бір ерекше түр (Acanthochlamys bracteata) Азиядағы жалғыз өкіл ретінде Қытаймен шектеледі. Velloziaceae тұқымдасы ашық және құрғақ ортада өсетін түрлі ксерофиттерді қамтиды. Бұл өсімдіктер құрғақшылыққа қарсы әртүрлі бейімделулерге ие, мысалы, сирек орналасқан саңылаулар, дамыған жорықтардың көмегімен беттік ауданының азаюы (көптеген кактустардағыдай) және сабақты немесе ауа тамырларын жерге жеткенше жабатын кең жапырақтар. Кейбір түрлерінде бұл қабықшалар тамырларды ылғалды ұстап, микроклимат құру арқылы қолдай алады.

Гүлдер

Velloziaceae тұқымдастарының көпшілігінде гүлдері жалғыз немесе кейде гүл жапырақтарында жиналады. Белгілі бір гүлдеу мерзімі жоқ. Олар гипантий құрайды, кейде олардың түбінде дөңгелек өскіндер болады немесе тегіс, көбінесе ақ, крем түсті немесе түрлі күлгін түстерде, бірақ сары, қызғылт немесе қызыл гүлдері бар түрлері де кездеседі. Қатаң талаптар болғанына қарамастан, олардың құрылымы кейбір жағынан өте өзгергіш (стамендердің саны мен құрылымы өте жоғары деңгейде өзгереді), Pandanales тұқымдастарының басқа өкілдеріндегідей. Гүл жапырақтары – алты. Жұмыртқалық үш камераға бөлінген, олардың ішінде көптеген жұмыртқалар жетіледі. Аналық және мойынша да үш бөлікке бөлінген.

Аңғал және тозаңдау

Сканды электронды микроскоппен қарау нәтижесінде, осы тұқымдастың ерекше белгілерінің бірі – тозаңның құрылымы екені анықталды. Оның пішіні мен құрамы ерекше. Мысалы, *Barbacenia* тозаң түйіршіктері жеке болып келеді және эллипсоид пішіндес, бір апертурасы бар қарапайым монодаларды құрайды. *Vellozia* түйіршіктері тетрагональды (тетрадаларға жинақталған) және апертурасы жоқ. *Barbacenia* тозаңының мөлшері *Vellozia* тозаңының шамамен жартысына тең. Дегенмен, экзиннің (тозаңның қабығының) құрылымы – *Velloziaceae* тұқымдастарының ортақ белгісі. Ол көптеген торлы құрылымдардан тұрады, олардың көп жағдайда құрт тәрізді деп сипаттауға болады. Кейбір түрлерде, мысалы *Vellozia abietina*, тозаң қабырғасы осы сипаттамаға сай келмейді, себебі оның бетінде ешқандай торлы құрылымдар жоқ. Тұқымдастың ішінде өзара тозаңдану және өздігінен тозаңдану процестері байқалады, және бұл процестер әртүрлі жолдармен жүзеге асырылады. *Vellozia* тозаңдаушыларына қарапайым бал арасы (*Apis mellifera*) және *Megachile curvipes*, *Psaenythia sp.* және *Augochlora metallica* сияқты жалғыз аралардың түрлері жатады. Тозаң, нектардан гөрі әлдеқайда көп мөлшерде сыйлық ретінде табылады. Нектардағы қанттың концентрациясы өте төмен. Аралар үш бөлікті стигманы қону алаңы ретінде пайдаланады және оған визуалды бағдарланады. Тепалдар алынғанда, аралар гүлдерге келеді, бірақ стигма алынғанда, тозаңдаушылар тіркелмейді. Нектардың азырақ болуына қарамастан, құсқоңыраулар осы өсімдіктерге келіп тұратыны анықталды. *Barbacenia* нөкенің тозаңнан көп болуымен ерекшеленеді. Тозаңды аңшылық құмырсқалар таратады, бірақ құмырсқалардың тозаңдаушы ретінде табысқа жететіні белгісіз. *Barbacenia* тозаң түйіршіктері кішкентай, сондықтан бұл жәндіктер оларды тасымалдай алады және нектар іздеу кезінде стигмаға біраз мөлшерде қалдырады.

Жемістер мен тұқымдар

Бұл өсімдіктердің жемістері мен тұқымдары кең ауқымды пішін мен мөлшерде кездеседі, олар шашырауды жақсартатын бейімделулерді көрсетеді. Мұндай бейімделулердің қатарында тұқым қапшығын жабатын қылшықтар немесе ілгектер (Talbotia elegans) дамуы бар. Бұл жануарларға жабысуға және тұқымдардың қашыққа таралуына мүмкіндік береді. Тағы бір ерекшелік – қапшықтың жабысқақтығы, ол да жабысуға көмектеседі.