Кіріспе

ауыл Қала, бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ майданындағы маңызды шайқастардың бірі – Сарықамыс шайқасы болған жерімен ең жақсы танымал.

Тарих

XIX ғасырдың көп бөлігінде Сарықамыш екі бөлікке бөлінген маңызсыз елді мекен болды: Жоғарғы Сарықамыш және Төменгі Сарықамыш. Сарықамыштан алынған обсидиан Оңтүстік Кавказдың бірнеше неолиттік ескерткіштерінде табылды, мысалы, Араташенде және б.з.д. VI мыңжылдыққа жататын Храмис Диди-Горада. Мейдан Дағ (Сарықамыштың оңтүстігінде) обсидианы да Оңтүстік Кавказда кездеседі. Кейінгі тарихтан жақын жердегі археологиялық орындар Ұрарт кезеңімен байланысты: Жоғарғы Сарықамыш маңындағы төбеде Ұрарт бекінісі, тағы бірі, алыс, Чатак ауылының жанында, үшіншісі, тағы алыс, Едикиле деп аталатын жерде орналасқан. 1878 жылы археолог Александр Ерициан Сарықамыш маңында Ұрарт патшасы Аргишти I тұсында жасалған клинопись жазуын тапты. Қаланың шығысы мен оңтүстігінде, Соғанлы орманды аймағында көптеген ортағасырлық армян монастырлары болған, бірақ олардың көпшілігі 1878 жылға қарай қирап кеткен. Селжұқ сұлтаны Алп Арслан 1064 жылы Сарықамыш аймағына, соның ішінде Аллауекбер және Соғанлы тауларына шабуыл жасады, бұл Алп Арслан мен Византия армиясы арасындағы Манзикерт шайқасынан бірнеше жыл бұрын болды. 1514 жылы бұл аймақ Селим I тарапынан басып алынып, Осман империясының Карс саңжағының ливасына айналды. XIX ғасырда Сарықамыш маңы аймақ Осман және Ресей империялары арасындағы қақтығыс ошағына айналды. Жақын маңдағы Зивинде 1829, 1855 және 1877 жылдары шайқастар болды. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Сарықамыш Ресей империясының құрамына кіріп, әскери басқарудағы Карс облысына қосылды, ол халқының этникалық әртүрлілігімен ерекшеленді. Төменгі Сарықамыш шағын, қазіргі заманғы қалаға айналды. Осман шекарасына жақын болғандықтан, ол екі полкке арналған казармалары бар әскери бекет болып табылды. Онда Карс пен Александропольден өтетін теміржол желісінің соңғы стансасы болған теміржол вокзалы бар еді.

Сарықамыс шайқасы

1914 жылдың желтоқсанының соңында және 1915 жылдың қаңтарында Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ науқаны аясында Осман және Ресей империяларының әскерлері арасында қала маңында маңызды шайқас болды. Стамбулдағы «Иттихат ве Теракки» партиясының жетекшісі Энвер Паша, өзінің құдайы Хафиз Хаки Пашамен бірге әскерді жеке басқарып, Аллаху Акбер тауына көтеріліп, содан кейін Сарықамыштағы ресейлік әскерге шабуыл жасады. Энвер Паша 1878 жылы түріктерден орыстарға өткен және қайта басып алуды жоспарлаған Карс қаласына логистикалық көмек беруді тоқтату үшін оны жаулап алуды көздеді. Желтоқсанның ортасында Энвер Паша Армения арқылы Кавказ аймағына енді. Энвер өз күштеріне Сарықамышқа бірден, күтпеген жерден жетіп, шабуыл жасауға бұйрық берді. Бас неміс әскери кеңесшісі Лиман фон Сандерс бұл жоспарға қарсы болды, бірақ оған құлақ қойылмады. Генерал-губернатор Воронцов әскерін Карс қаласына қайтаруды жоспарлады. Алайда, аймақтың қорғаушысы генерал Юденич Воронцовтың әскерді кері шегіндіру тілегін елемей, Сарықамышты қорғауға шешім қабылдады. Энвердің әскерлері байланысты жойып, 29 желтоқсан мен 3 қаңтар аралығында әртүрлі уақытта Сарықамышқа келді. Бірінші келген бөлімдер қаланың батыс жағындағы казармаларды қысқа мерзімге басып алды, бірақ олар лезде шығарылды. Келесі күндері Осман әскері шайқасқа келген сайын, үйлесімсіз шабуылдар жасады, ал Юденичтің шебер басшылығымен ресейлік әскерлер шабуылдарды бірінен соң бірі тойтарды. 4 қаңтарда шайқас аяқталып, Осман әскері қыс ортасында толығымен дезорганизациямен таулар арқылы кері шегінді. Түріктердің жоғалғандары 90 мыңдық әскердің 60 мыңынан 80 мыңына жетеді деп есептеледі. Түрік сарбаздарының көп бөлігі шабуыл мен шегіну кезінде жеткіліксіз қыс киімдері мен далалық жағдайлардың нашарлығынан қаза тапқан болуы мүмкін. Қай жағдайда болсын, бұл түріктер үшін өте ауыр жеңіліс болды; жоғалтулар бойынша бүкіл соғыс барысында олар тапқан ең ірі жеңіліс осы болды. Түрік сарбаздары мақсаттарына жетті, бірақ жеңіске жеткізе алмайтын тым әлсіз болды. Ресейліктердің жоғалғандары 35 мыңға жуық деп бағаланды. Армияға тіркелген бір неміс офицері кейіннен жазғандай, Османның 3-армиясы «әскери тарихында мұндай жылдамдықпен және толыққанды апатқа ұшыраған оқиға теңдессіз».

Климат

Сарықамыс ылғалды континенталды климатқа ие (Köppen: Dfb), жаздағы температуралар салқын, ал қыста суық болады.