Кіріспе
Адам дене мүшелерін алу мақсатында жасалған қылмыстың түрі. Дене мүшелері үшін жасалған кісі өлтіру, сондай-ақ "дәрілік кісі өлтіру" деп те аталады (оны "медициналық кісі өлтіруден" ажырату керек). Дәрілік кісі өлтіру – дәстүрлі медицинада қолдану үшін мәйіттен мүшелерді немесе дене бөліктерін алу. Бұл құбылыс негізінен Африканың суэкваторлық аймақтарында кездеседі. Органдардың заңсыз саудасы адам дене мүшелері үшін кісі өлтіруге әкеліп соқты, себебі бүкіл әлемде трансплантацияға және донорлық органдарға сұраныс жоғары. Мысалы, қылмыстық ұйымдар заңсыз сауда үшін органдарын алу мақсатында адамдарды ұрлап, өлтіруге қатысады. Бұл құбылыстың көлемі белгісіз, органдарды өлтірмей ұрлау және алу туралы хабарлар кісі өлтіруден гөрі жиірек кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, анатомиялық кісі өлтірулер қазіргі заманғы Батыс медицинасының бастапқы кезеңдерінде болған. 19 ғасырда адам денесі туралы білім жеткіліксіз болды және диссекциялау мен анатомиялық зерттеулер үшін жаңа мәйіттерді табу қиын болды. Мәйітханалар ең көп таралған көз болып қала берді, бірақ кейбір жағдайларда, мысалы, әйгілі ирландтық кісі өлтірушілер Берк пен Хейр сияқты, құрбандар өлтіріліп, зерттеу және ғылыми мақсаттар үшін сатылды.
Murder for body parts also known as medicine murder (not to be confused with "medical murder") refers to the killing of a human being in order to excise body parts to use as medicine or purposes in witchcraft. Medicine murder is viewed as the obtaining of an item or items from a corpse to be used in traditional medicine. The practice occurs primarily in sub equatorial Africa. The illegal organ trade has led to murder for body parts, because of a worldwide demand of organs for transplant and organ donors. For example, criminal organizations have engaged in kidnapping and killing people for the purpose of harvesting their organs for illegal organ trade. The extent is unknown, and non fatal organ theft and removal is more widely reported than murder. Historically, anatomy murders took place during the earlier parts of modern Western medicine. In the 19th century, the human body was still poorly understood, and fresh cadavers for dissection and anatomical study were sometimes difficult to obtain. Mortuaries remained the most common source, but in some cases, such as the notorious Irish murderers Burke and Hare, victims were killed then sold for study and research purposes.
Мақсаты мен жиілігі
Медициналық өлтірудің мақсаты – адам етінің бір бөлігіне негізделген дәстүрлі медицина жасау. Медициналық өлтіру жиі ритуалдық өлтіру немесе мути/мути өлтіруі деп аталады, бірақ дәрі жасаумен байланысты ритуалдардың дәрежесі жалпы практиканың шағын бөлігі ғана екенін көрсететін дәлелдер бар. Әлеуметтік-антропологиялық этнографиялық зерттеулер 1800 жылдан бері Оңтүстік Африкада медициналық өлтірудің мысалдары туралы мәліметтерді жинақтады, ал зерттеулер саяси және экономикалық қиындықтар кезінде медициналық өлтірудің көбейетінін көрсетті. Бұл практика көбінесе жын-сынымен байланысты, бірақ этнографиялық мәліметтер мұның әрқашан осылай болмайтынын және оған жергілікті деңгейде саяси қолдау көрсетілген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Медициналық өлтіруді қысқаша сипаттау қиын, себебі ол уақыт өте келе өзгеріп, қылмыскердің, құрбаның, әдістің және себебінің әртүрлілігін қамтиды. Медициналық өлтірудің ең ұсақ бөлшектері туралы толық ақпарат сот процестеріндегі мемлекеттік куәгерлердің көрсетулерінен, сот жазбаларынан және үшінші тараптардың әңгімелерінен алынған. Бұл құбылыстың Оңтүстік Африкада болатыны кеңінен мойындалған, бірақ ешбір ел оның қанша рет орын алатыны туралы нақты және жаңартылған мәліметтерді жарияламаған. Бұл практиканың құпиялылығымен және оның даулы мәртебесімен байланысты, сондай-ақ кісі өлтірудің түрлерін жіктеудегі қиындықтармен байланысты. Медициналық өлтіру Оңтүстік Африкадағы қалалық аңыздардың тақырыбы болған, бірақ бұл оның заңды сот процестеріне және қылмыскерлердің айыпталуына әкелген практика ретіндегі мәртебесін кемсітпейді. Оңтүстік Африкадағы медициналық өлтіру Оңтүстік Африка, Лесото және Свазилендте біршама егжей-тегжейлі құжатталған, бірақ оны зерттеу қиын, себебі ол дәстүрлі тәжірибелер мен заңдарда даулы мәселе болып табылады. Бұл тақырыпқа арналған зерттеулер мен талқылаулар өте аз. Лесотоға қатысты үш материал 1951, 2000 және 2005 жылдары 1940 және 1950 жылдардағы оқиғалар туралы жарияланды; Свазилендке қатысты бір материал 1993 жылы 1970 және 1980 жылдардағы оқиғалар туралы жарияланды; ал 1995 жылы Оңтүстік Африкада 1980 және 1990 жылдардағы медициналық өлтіру және жын-сыны туралы тергеу комиссиясы өткізілді.
Әдістеме
Қылмыскерлер көбінесе ер адамдар болады, бірақ әйелдер де сотталған, әсіресе Свазилендте Филиппа Мдлули 1983 жылы дәрілік кісі өлтіруді тапсырғаны үшін асылған. Құрбандықтың жасы мен әлеуметтік жағдайы әртүрлі келеді. Бір немесе бірнеше адам иньянгаға (дәстүрлі медицинада шеберлік танытқан шөп дәрігеріне) мути деп аталатын дәрі жасауды тапсырып, оларға көмектесуді сұрайды. Дәрі-дәрмек тапсырған адамның «тұлғасын» немесе жеке күшін арттыру үшін жасалады. Бұл күштің артуы адамға бизнес, саясат немесе басқа да ықпалды салаларда табысқа жетуге көмектеседі. Дәрі жасау үшін адам өлтіруге келіседі. Құрбандықтың жасы мен әлеуметтік жағдайы да әртүрлі. Көбінесе жас балалар немесе қарт адамдар болады, сондай-ақ ер және әйел адамдар да құрбандыққа алынуы мүмкін. Кейде құрбандықты анықтап, көбінесе шамалы сомадағы ақшамен «сатып алады». Содан кейін құрбандықты көбінесе түнде ұрлап, оқшау жерге, егер қылмыс ауылдық жерде болса, ашық далаға алып кетеді. Әдетте, құрбандықты есінен танып жатқанда мүшелеп кесуді жоспарлайды, осылайша құрбанның азабынан туған дыбыстар дәрінің күшін арттырады деп санайды. Мүшелеп кесу құрбандықты өлтіру үшін жасалмайды, бірақ жарақатынан өледі деп күтіледі. Көбінесе кесілген дене мүшелері жұмсақ тіндер мен ішкі органдар – қабақтар, еріндер, мүжік, кіндік және жатыр – болады, бірақ кейде бүкіл аяқ-қолдар да кесілген жағдайлар кездеседі. Бұл дене мүшелері дәрілік өсімдіктермен араластырылып, қайнату арқылы дәрі жасау үшін алынады. Дайын дәрі кейде ішіліп-желінеді, бірақ көбінесе денемен бірге жүретін немесе жарақатар жерге жағылатын пастаға айналдырылады.
Түрлілігі
1970 жылдан бері дәрілік өлтіру амалдары жоғарыда сипатталған тәсілдерге өзгерді, бірақ дәрілік өлтірудің жалғасуы кейбір қауымдастықтарда адам етінің қуатты емдік құрауына сенімнің мықты екенін көрсетеді. 18-19 ғасырларда дәрілік өлтіру дәстүрлі басшылар мен көшбасшылардың заңды құзыретінде болған болуы мүмкін, ауыл шаруашылығын жақсарту және соғыстан қорғану үшін (Адам құрбандығын қараңыз). Өнеркәсіптік даму мен сауданың өсуінен кейін, ықпалды күшейту үшін дәрі қолданылатын мақсаттардың ауқымы едәуір кеңейді. 1990 жылдардың басында Оңтүстік Африка бірнеше саяси топтар арасындағы ішкі саяси шиеленістерді бастан өткерген кезде, дәрі үшін жасалған кейбір мүшекеюлер мүмкіндікті пайдаланушылықпен және саяси қарсыластарды өлтірумен байланысты екені анық болды. Сонымен қатар, медициналық мекемелерде де дене мүшелерін кесіп алу жағдайлары тіркелді. Барлық жағдайларда дәстүрлі емшінің қатысуы міндетті болып көрінбеді.
1994 жылғы Сегаметси Могомоци ісі
1994 жылы Ботсвананың Мочуди қаласында 14 жасар Сегамеци Могомоци атты бала өлтіріліп, дене мүшелері алынып тасталды. Бұл қылмыс көпшілік пікірінше, мути үшін жасалған, тіпті полиция да алынған кейбір мүшелерді тапқан. Бірақ, олар адам екені анықталу үшін сараптамадан өткізілмей, жойылды, бұл полицияның осы кісі өлтіруге қатысы бар деген күдік тудырды. Осы оқиға Мочудидегі студенттердің полицияның әрекетсіздігіне қарсы наразылық көтерілуіне себеп болды, соңында Британиядан Шотландия Ярды тергеуге шақырды, олар бейтарап сарапшылар ретінде қарастырылды. Олардың есебі Ботсвана үкіметіне тапсырылды, бірақ ол есепті жұртшылыққа жарияламады. Осы оқиғалар Александр Макколл Смиттың "Бірінші әйелдер детектив агенттігі" кітабындағы кейбір эпизодтарға шабыт берді.
2001 жылғы "Темза" торсосы ісі
2001 жылы Темза өзенінде бассыз және мүшесіз денесі табылған кішкентай ұл 2011 жылдың наурыз айында ұсталған күдіктінің көрсетуімен анықталды. Бес жасар баланың кім екені, оның Ұлыбританияға заңсыз әкелініп, вуду ритуалымен өлтірілгенінен кейін құпия болып қалды. Ол «қара сиқыр» деп аталатын уытты ішкізіп, 2001 жылдың қыркүйегінде Глобус театрының жанында денесі суға шығып жатқан Темзаға лақтырылды. Тергеушілер оның сүйектеріндегі радиоактивті изотоптарды зерттеп, оның туған Нигериясына жете алды. Олар тіпті ақпарат беру үшін Нельсон Манделадан да көмек сұрады. Балаға Адам деген есім берілді, бірақ оның отбасын табу үшін Батыс Африкаға барғандарына қарамастан, оны ресми түрде анықтау қиын болды. Нигериялық Джойс Осиагеде, бұл іс бойынша Ұлыбританияда ұсталған жалғыз адам, құрбанның нағыз аты Икпомуоса екенін мәлімдеді. ITV-ның «London Tonight» бағдарламасына берген сұхбатында Осиагеде 2001 жылы Ұлыбританияға келгенге дейін Германияда бір жылға жуық осы баланы қарап қалғанын айтты. Ол баланы Бава есімді адамға тапсырғанын, ал ол кейін баланың қайтыс болғанын айтып, үнсіздік сақтаса өліміне жеткізіп қоятынымен қорқытқан. Полиция бұл іс бойынша көптеген материалдарды Бас прокуратураға жіберді, бірақ іс сотқа жеткен жоқ. 2003 жылы Дублинде тағы бір нигериялық күдікті ұсталды, бірақ оған айып тағылмады. Осиагеде 2002 жылы Гласгоудағы үйінен «Адам» кигенге ұқсас киімдер табылғаннан кейін полициямен алғаш рет сұраққа алынды. Баланың денесінде тек Германия мен Австриядағы Woolworth дүкендерінде ғана сатылатын қызыл-апельсин түсті шорт болды. Алтын және жасыл дәстүрлі киім киген Осиагеде жас баланың өліміне қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Оны кім өлтірді деген сұраққа «адамдар тобы» деп жауап берді. Ол: «Олар оны су ритуалы үшін пайдаланды», - деп қосты. Баланың алты жаста екенін айтып: «Ол өте жанданулы, жақсы және ақылды бала еді», - деді. Баланың асқазанындағы затты тексеру нәтижесінде ол «қара сиқыр» құрамынан тұратыны анықталды. Оның құрамында кішкентай алтын бөлшектері бар кішкентай саз бөлшектері де болды, бұл Адамның Мути ритуалының құрбаны болғанын көрсетеді, онда балалардың дене мүшелері қасиетті саналады. Денелер көбінесе ағын суға тасталады.
2009 жылғы Masego Kgomo ісі
Масего Кгомо - Оңтүстік Африкалық 10 жасар қыз. Оның дене мүшелері алынып, Оңтүстік Африканың Сошангуве қаласындағы сангомаға сатылды. Кішкентай қыздың денесі Преторияның солтүстік-батысында, Мабопан теміржол станциясының жанындағы бұталардың ішінде табылған. Отыз жасар Браян Мангуэлл осы қызды өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, өмір бойына түрмеге жабылды.
Заңсыз мүше саудасы (Қызыл сауда)
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметінше, заңсыз ағза саудасы – бұл ағзаларды коммерциялық мақсатта денеден алып тастау. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының халықаралық ағза саудасының жай-күйі туралы соңғы бюллетенінде 2005 жылы әлемде 66 000 бүйрек, 21 000 бауыр және 6000 жүрек трансплантациясы жасалды. Ал тағы бір мақалада 2008 жылы АҚШ-тағы трансплантация тізімінде күтудің орташа мерзімі 3 жылдан асып, одан әрі ұзартуы күтілгендігі, ал Ұлыбританияда 8000 науқасқа мүше жетіспейтіні және бұл көрсеткіш 8%-ға өскені хабарланды. Барлық трансплантациялардың шамамен 10%-ы заңсыз жолмен жасалады, ал Интернет осы саудаға көмектеседі деп есептеледі. Трансплантация туризмі алаңдау тудырады, себебі ол дені сау ағзаларды бір бағытта тасымалдауға алып келеді, соның салдарынан ағзалар сатып алынатын аймақтар қырып тасталады. Мұндай тасымалдау көбінесе Оңтүстіктен Солтүстікке, дамымай келген елдерден дамыған елдерге, әйелдерден еркектерге, түрлі нәсілділерден ақ нәсілділерге жүзеге асырылады, бұл кейбір сарапшылардың пікірінше "ескі белімдерді күшейтеді". Бүйрек сияқты кейбір ағзаларды жиі трансплантациялау мүмкін, ал қалған бір бүйрек адамның қалыпты қажеттіліктерін қамтамасыз етеді, бірақ басқа ағзаларды табу қиын. Әсіресе бауыр трансплантациясы жиі кездеседі, бірақ одан кейінгі қалпына келу процесі өте қиын болғандықтан донорлардың қатысуын азайтады. Көптеген елдерде ағзаларды сатып алу-сату немесе заңсыз ағза саудасы үшін медициналық процедуралар жасау қылмыстық құқық бұзушылық болып есептеледі.
Қытайдағы өлім жазасы мен ағзаларды алу
2006 жылдың наурыз айында үш адам Қытайдың орган трансплантациялау индустриясын қамтамасыз ету үшін Суцзятун тромбоз ауруханасында мыңдаған Фалуньгун жақтастарын өлтірді деп мәлімдеді. Үшінші адам, дәрігер, Суцзятундағы ауруханалар деп аталатын орындар Қытай бойынша 36 ұқсас тұтқын лагерінің бірі ғана екенін айтты. Бұл мәлімдемелерге Еуропалық Парламент вице-президенті Эдвард Макмиллан Скотт, Канаданың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Дэвид Килгур және адам құқықтары жөніндегі заңгер Дэвид Матастың жеке тергеулері арналды. Олар «2000-2005 жылдар аралығында 41 500 трансплантация жасалған мүшелердің қайдан алынғаны түсініксіз» екенін айтты және «Фалуньгун жақтастарынан ерікті емес түрде мүшелер алынып, қазір де алынуда» деген қорытындыға келді. Олардың есебінің жаңартылған нұсқасы 2009 жылы кітап ретінде жарық көрді. 2014 жылы журналист Итан Гутман өз зерттеуін жариялады. Ол Қытайдың еңбек лагерьлері мен түрмелерінің бұрынғы тұтқындарымен, сондай-ақ Қытайдың трансплантация тәжірибесі туралы білетін бұрынғы қауіпсіздік қызметкерлері мен медицина мамандарымен кеңінен сұхбаттасты. Ол саяси тұтқындардан мүшелер алудың 1990 жылдары Синьцзян провинциясында басталғанын, кейін бүкіл елге тарағанын хабарлады. Гутманның бағалауынша, 2000 жылдан 2008 жылға дейін Фалуньгуннан 65 мың тұтқын мүшелері үшін өлтірілген. Қытайдағы трансплантацияның қолжетімділігі мен жылдамдығы (кейбір жағдайларда басқа елдердегі жылдарға қарағанда 2-3 аптадан кем) бірнеше танымал дәрігерлерді жүректер мен басқа мүшелерге қатысты үлкен донорлар қоры болмаса, мұндай статистика мен трансплантация деңгейіне жету мүмкін емес деген тұжырымға әкелді. Сонымен қатар, бірнеше үкімет мұндай практиканы жобалауға бағытталған шектеулер енгізді. Аталған деректерге көптеген жауаптар «терен алаңдаушылықты» білдірді, соның салдарынан бірнеше ел шаралар қабылдады. Австралияның Квинсленд штатындағы Денсаулық сақтау министрлігінің жауабы (Қытай дәрігерлерін мүшелерді трансплантациялау бойынша оқыту бағдарламаларын тоқтату және Қытаймен мүшелерді трансплантациялау бойынша бірлескен зерттеулерге тыйым салу) және 140 канадалық дәрігерлердің қол қойған петициясы үкіметті канадалық азаматтарды Қытайдағы мүшелер трансплантациясының «көптеген жағдайларда келісімсіз адамдардан алынатыны» туралы ескертуге шақырды. 2012 жылы Дэвид Матас пен доктор Торстен Трей редакциялаған «Мемлекеттік органдар: Қытайдағы трансплантацияны теріс пайдалану» кітабы 12 маманның еңбектерін қамтыды. Кітаптағы көптеген мақалалар мүшелердің басты көзі – ар-ұжданы үшін тұтқынға алынғандар, әсіресе Фалуньгун жақтастары деген тұжырымға келді. 2008 жылдың мамыр айында БҰҰ-ның екі арнайы хабарлаушысы Қытай үкіметінен Фалуньгун жақтастарынан өмірлік маңызы бар мүшелерді алу туралы мәлімдемелерді толық түсіндіруді және 2000 жылдан бері Қытайдағы мүшелерді трансплантациялаудың күрт өсуіне себеп болған мүшелердің қайдан алынғанын анықтауды қайтадан талап етті. 2009 жылдың тамызында БҰҰ-ның азаптаулар жөніндегі арнайы хабарлаушысы Манфред Новак: «Қытай үкіметі әлі де ашық және шыншыл болуға тиіс. 1999 жылдан бері Қытай ауруханаларында мүшелерді трансплантациялау операцияларының үлкен өсімді қалай түсіндіруге болады, ал ерікті донорлардың саны осылайша өспейді» деді.
Дисекция мен зерттеу үшін адам өлтіру
Анатомиялық кісі өлтіру (кейде британдық ағылшын тілінде "burking" деп аталады) – мәйіттің толық немесе бір бөлігін медициналық зерттеулерге немесе оқытуға пайдалану мақсатымен жасалған кісі өлтіру. Бұл – дәрілік кісі өлтіру емес, себебі дене мүшелерінің өздерінің емдік қасиеттері бар деп саналмайды. Кісі өлтіруге себеп – мәйіттерді анатомиялық кесу үшін сұраныс пен кесу арқылы анатомия мен физиологияны үйрену мүмкіндігі. Анатомиялық кісі өлтірудің кең таралғаны туралы әңгімелер ғылыми революция нәтижесінде зерттеулер мен оқытуда мәйіттерге деген сұраныстың артуымен байланысты. XIX ғасырда Берк пен Харэ, сондай-ақ Лондондық "Беркерлер" деп аталған серийлі кісі өлтірушілердің қылмыстары ғалымдар мен медициналық мектептерге мәйіттерді заңды түрде алуға мүмкіндік беретін заңнама қабылдануына әкелді. Осыдан кейін бұл тәжірибе уақыт-уақыт хабарланды; 1992 жылы Колумбиялық белсенді Хуан Пабло Ордонес Барранкилья қаласының 14 кедей тұрғыны жергілікті медициналық зерттеулер үшін өлтірілгенін мәлімдеді, бұл туралы халықаралық баспасөз қашқан адамның күмәнді куәлігін жариялады. Мәйіттерге сұраныс жоғары болған жерлерде анатомиялық кісі өлтірулер жасалады деген әңгімелер әлі де таралуда. Бұл хабарларды растау қиын, және олар мәйіттерді тауар ретінде пайдалануға байланысты терең қорқынышты көрсетеді.