Кіріспе

ХІ ғасырдың талмудшысы және ақыны Тобия бен Елиезер – ХІ ғасырда өмір сүрген талмудшы және ақын, «Леках Тов» немесе «Песикта Зутарта» атты, Төра және Бес Жарнама туралы мидрашалық түсіндірмелердің авторы.

Өмірбаян

Зунц Тобияхтың әкесін "үлкен" деп атауын және 1096 жылы Майнцтегі қырғынды еске алуын ескере отырып, ол Майнц қаласында туған және Елиезер бен Исаак ха-Гадольдың ұлы деген қорытындыға келді, ал Дэвид Конфорт оны Рашидің ұстаздарының бірі деп санайды. Бірақ Тобиях өз еңбегінде жиі қараиттерге қарсы шығып, сонымен қатар мұсылмандық әдет-ғұрыптарды жақсы білетінін көрсеткендіктен, Самуэль Юда Лёб Рапопорт Тобиях өмірінің соңында Израиль жеріне, қазіргі Израиль мемлекетіне қоныстанғанын болжайды. Тобияхтың туған жеріне қатысты, Соломон Бубер оның сол кездегі Болгария құрамындағы Кастория қаласының тумасы екенін дәлелдеді, бұл туралы Тобияхтың отандасы Юда Леон Москони Ибн Эзраның Пятикнижиесіне жазған түсіндірмесінде куәлік етеді. Оның сөзіне қарағанда, Ибн Эзра өз еңбегінің кіріспесінде айтқан Пятикнижиеге түсіндірме жазған Касториялық Мейр, Тобиях бен Елиезердің шәкірті болған. Екінші жағынан, Тобиях "Екклесиаст" кітабына түсіндірме жазғанда Р. Самсонды өз ұстазы ретінде атайды, ал Бубер оның Рашидің "Ишая" 58:14 және "Амос" 6:3-ке жазған түсіндірмелерінде келтірілген Самсонмен бір адам болуы мүмкін деп есептейді. Сонымен қатар, "Леках Тов" кітабындағы түрлі даталарға сүйенсек, оның 1097 жылы жазылып, 1107 немесе 1108 жылдары қайта жөнделгенін болжауға болады.

Атауы

Тобиях өзінің есіміне сілтеме жасай отырып, өзінің еңбегін "Лехах Тов" деп атады, және бұл атау ертерек раввиндерде де кездеседі. Алайда, 16 ғасырдың ортасынан бастап, ол көбінесе "Песикта Зутарта" (= "Кіші Песикта") деп аталатын болды, бұл "Песикта Раббати" (= "Үлкен Песикта") атауынан ерекшеленеді. Бұл екінші атаудың себебі, Леуіліктер, Сандар және Екінші Заң кітабтарына қатысты бөлімнің редакторлары (Венеция, 1546) қолжазбада атау таппады, бірақ әрбір аяттың פס "piska" сөзімен басталатынын байқады және оның "Песикта" деп аталғанын болжай білді. Осыдан келіп, Зунцтың (l. c.) пікірінше, баспасөз түзетушісі Иоханан Тревес жазған ұйқастырылған атау פסיקתא זוטרתא או רבתא ("Песикта, кішкентай немесе үлкен") деп басталады. Колофонда редакторлар оны "Песикта Зутарта" деп атайды. Осы соңғы атаудың нәтижесінде Гедалия ибн Яхья, Ж. Хайльприн, Азария деи Росси және басқалар Леках Товты Песикта Раббатимен шатастырды.

Сипаттамалары

Әр апталық паршаның кірісі "тоб" сөзін қамтитын Киелі кітап аяттарымен басталады. Одан әрі, ол жиі-жиі "Мен, Тобиях Елиезердің ұлымын" немесе "Тобиях былай деді" дейді. Шындығында, Иерусалим қолжазбасында "Біздің ұстазымыз Тобиях Елиезердің ұлы" деген тіркес жиі кездеседі, соның салдарынан Леках Товты Тобияхтың шәкірттері жазған деген болжам жасауға болады; бірақ мәтінді мұқият зерттегенде және Флоренция қолжазбасына сүйенсек, бұл тіркес жай ғана көшірушінің қатесі екені анық көрінеді. Леках Тов бүкіл Пятикнижье және Бес Мегилланы қамтиды. Бұл, шын мәнінде, сөздердің грамматикалық мағынасын беретін жартылай қарапайым ("пешатт") түсіндірме және жартылай аггада. Алайда, көптеген жағдайларда Тобиях қалыпты түсіндірменің қарапайым екенін жариялайды. Оның Талмудтан және Талмудқа дейінгі және кейінгі әдебиеттерден алынған аггадикалық түсіндірмелерінде де Тобиях әдемі стильді ұнататынын көрсетеді. Ол әртүрлі мидраштарды мінсіз тәртіпке келтіруге және оларды аз сөзбен, айқын тілмен өңдеуге тырысады. Сондықтан ол мидраш жолдарының ұзындығын қысқартып, оларды арамей тілінде емес, жақсы еврей тілінде аударады, сондай-ақ мидраштарда кездесетін шетел тіліндегі сөздерді жояды. Пятикнижьедегі өсиеттерге қатысты бөлімдерде ол әртүрлі халаха жинақтарынан, әсіресе Ахай Гаонның "Ше'елтотынан" алынған көптеген халахоттарды қосады. Халахотқа қатысты Талмудтан келтірген үзінділерін ол көбінесе өзінің пікірі бойынша және Рашиден өзгеше түсіндіреді. Тобияхтың барлық түсіндірмесі оның еврей грамматикасын жақсы білетінін және бұрынғы грамматиктердің еңбектерін танығанын көрсетеді. Сонымен қатар, оның пікірінше, еврей тіліндегі түбірлер міндетті түрде үш әріптен тұрмауы мүмкін. Кейбір жерлерде ол Киелі кітап сөздерін мишналық немесе талмудикалық сөздер сияқты түсіндіреді. Ол бүкіл Пятикнижьеде бірде-бір әріптің артық немесе кем деп есептемейді; және ол көптеген аггадикалық түсіндірмелерін Qere және Ketiv-ке негіздейді. Оның түсіндірмелерінің басты ерекшеліктерінің бірі – Құдайды денелі жаратылыс ретінде сипаттайтын барлық Киелі кітап аяттарының аллегориялық түсіндірілуі. Сондай-ақ, ол Р. Исмаилдің "Хейхалот" кітабындағы сөздерді бейнелі мағынада түсіну қажет деп санайды. Көптеген жерлерде ол қараиттердің пікірлерін жоққа шығарады, бірақ олардың авторларын атай бермейді. Басқа көптеген Киелі кітап түсіндірушілер сияқты, ол кейбір сөздерді өзі тұратын елдің тіліне, яғни грек тіліне аударады.

Ықпал

Тобиях өз кезегінде Рашидің шәкірттері, Лиḳḳuṭe ха Пардесті редакциялағандар және мыналармен келтірілген: Менахем бен Соломон өзінің "Сехель Тов" кітабында; Якоб Там өзінің Sefer haYashar кітабында; РаШБАМ өзінің Пятикнижьеге түсіндірмесінде; Ибн Езра (жоғарыда қараңыз); Тобиях бен Мұса караит өзінің Yehi Me'orot кітабында; Исаак бен Абба Мари өзінің Sefer haIṭṭur кітабында; Исаак бен Мұса өзінің Or Zarua кітабында; Седекия бен Ыбырайым (жоғарыда қараңыз); Иуда бен Елиезер өзінің Minḥat Yehudah кітабында; Елиезер бен Натан өзінің piyyut Lel Shimmurim шығармасында; сондай-ақ көптеген кейінгі Киелі кітаптарды түсіндірушілер, халахистер және талмудистер. Осылайша, Леках Тов неміс, француз және итальян ғалымдары үшін авторитет саналған, бірақ ертерек испандық ғалымдар үшін емес. Соңғылардың ішінде тек Ибн Езра ғана оны сыни тұрғысынан қарастырған. Бірақ, Испаниядан қуылғаннан кейін Шығысқа қоныс аударған кейінгі испандық ғалымдар Леках Товты өздерінің еңбектерінің басты көзі деп санады.

Жарияланым

1546 жылы Венецияда Тобияның Леуіліктер, Сандар және 5 Мұса кітабын қамтитын жұмысының тек бір бөлігі ғана өңделді. Сол бөлігі кейіннен Уголино "Песикта" деген атпен латын тіліне аударылып қайта басылды, ал кейіннен Аарон Мозес Падуа Мидраш Леках Тов (Вильна, 1880) деген атпен қысқаша түсіндірме немесе "би'ур" қосып қайта жариялады. Төрт жыл өткен соң, Жаратылыс және Шығу кітаптарын қамтитын бөлігі де Мидраш Леках Тов деген атпен Соломон Бубер (Вильна, 1884) тарапынан басылды, ол ұзақ кіріспе және көптеген түсіндірмелер қосты. "Еске алулар" кітабына Нахт, ал "Рут кітабына" Бамбергер (Майнц, 1887) өңдеу жасады.

Өлеңдер

Тобиях төрт өлеңі арқылы қазірге дейін сақталған еврей ақыны ретінде белгілі. Оның бірі – «Жаратылыс» кітабына жазған түсіндірмесіне кіріспе, екіншісі – соған эпилог, екеуі де «Тобия бар Елиезер Хазак» деген сөздермен басталатын акростихтер; үшіншісі – «Тобия» деген сөзбен басталатын қысқа акростих, ол «Леуіліктер» кітабына эпилог ретінде жазылған; ал қалғаны – «Ехей ашер Ехей» деп басталатын «селиха», оның шумақтары әліпбилік тәртіппен орналастырылған және «Тобия б. Елиезер Хазак» деп қол қойылған. Соңғы аталған өлеңді Соломон Бубер «Лекач-Тов» кітабына жазған кіріспесінің соңында жариялаған.