Кіріспе
Румыния фольклорында ауа райын бақылайтын сиқыршылар – Соломонар немесе Шоломонар (немісше: Scholomonar) – румыния фольклорында айдаһарға (zmeu немесе balaur) мініп, ауа райын басқарады, жаңбыр, нөсер немесе ақ жауын тудырады. Олар қарапайым халықтан таңдалып, Solomonărie немесе Şolomanţă (немісше: Scholomance) мектебінде сиқыр өнерін үйренеді.
The Solomonar or Șolomonar (German phonetization: Scholomonar) is a wizard believed in Romanian folklore to ride a dragon (zmeu or a balaur) and control the weather, causing rain, thunder, or hailstorm. They are recruited from common folk and taught their magic at the Solomonărie or Şolomanţă (German phonetization: Scholomance).
Жалпы сипаттама
Сүлеймендер бойлары ұзын, қызыл шашты, шаруалардың ұзын ақ халаттарын киетін адамдар деп есептеледі. Олардың сиқырлы қаптарында найзағай таяғы ретінде де, оларды немесе олардың мінген жануарына шақыру үшін де қолданылатын темір балта, қайың қабығынан жасалған жетек немесе алтын тоқпан және олардың барлық білімін қамтитын, күштерінің бастауы болатын даналық кітабы бар. Дегенмен, олар қандай шаруаның қожалығы жазаға лайық екенін біліп, жадында сақтайды, осылай олар айдаһар мінгенде аспаннан нөсер жаңбыр жібереді.
Мектептегі білімі
Кейбір деректер бойынша, Соломонарлар халықтан іріктеледі. Тағы бір сенім бойынша, оқушылар жер астында орналасқан "шайтан мектебінде" оқытылып, 7 жылдық оқу барысында күн сәулесінен мүлдем аулақ болған. Мариан мұнда стригойлардың, вампирлер сияқты сарымсақ жеуден немесе оған тиюден қашқандары туралы сенімді қосады. Олардың қайта тіріліп, келеңсіздік тудырмауы үшін аузына сарымсақ салып, бетімен жерге көмілуі керек еді. Бұл айдаһарды түбіндегі шегі жоқ терең көлден "алтын жетек" немесе "алтын елік" (ein goldene Zaum) арқылы шығаруға болады, ал сиқыршы мен айдаһар дауылдар тудырып немесе ақ жауын шақыруға қабілетті.
XIX ғасыр дереккөздері
"Шоломанс" және "Шоломонарью" 1865 жылы Австрияның "Österreichische Revue" журналында жарияланды, оны Вильгельм Шмидт (1817–1901) жазған. Бұл туынды Орталық Румынияның Фогараш (Făgăraș) ауданында және одан тыс аймақтарда кең таралған наным ретінде қарастырылады, Германштадттан алынған қосымша әңгімелермен бірге. Эмили Джерард кейіннен "Шоломанс" тақырыбында жазған, бірақ ол оған қатысушыларды "ғалымдар" деп атады және "Соломанари" терминін немесе оған баламасын нақты қолданбады. Румын этноботанигі Симион Флореа Мариан 1879 жылы "Дако румын мифологиясы" мақаласында Солмонарды сипаттады. Мариан бұл фольклорды Сибенбурген (Трансильвания) және оған іргелес Буковина-Молдавия аймағының халқынан ауызша жинаған.
Номенклатура
Соломонар – жекеше түрі, ал Шоломонар түрі де тізімде келтірілген.
Этимологиясы
Бұл сөздің "ар" жұрнағы арқылы Сүлеймен патшамен байланысты екені айтылады, бірақ бұл халықтық этимология болуы мүмкін. Гастер одан да күрделірек түсіндіріп, Саламанкамен байланысты Шоломанце (румынша жазу: Şolomanţă) және Соломония (Соломоннан туындаған) сиқыр мектебінің атауының қосылысын ұсынды. Ал, солмонарлар мектепке барды деген халық сеніміне сілтеме жасайтын, неміс тіліндегі Schulmänner ("ғалымдар") сөзінен шыққандығы туралы идеяны Ж. Вулкан айтқан.
Зевс гипотезасы
Сүлеймен патшаның ауа райын басқарушы ретінде бейнеленуі, А. Ойштеану ұсынғандай, ауа райын билейтін құдайлардың патшасы Зевс туралы грек мифінен бастау алған болуы мүмкін. Сүлейменнің ізбасарларының сиқыршылар болғаны туралы ой, «Сүлеймен мен Моркольф» ертегісінің ықпалымен кеңінен таралған болуы мүмкін.
Қызыл еврейлер гипотезасы
Соломондар қызыл шашты алыптар (uriaşi, көпше түрі) ретінде сипатталғандықтан, олармен және аңызға айналған Қызыл еврейлер (evreilor roşii) арасында байланыс бар деген болжам айтылды. Бұл гипотеза Лазар Шаинеанудың румын халық фольклорындағы алыптар/еврейлердің тарихи хазарлардан тарағаны туралы теориясына негізделген, ал Артур Костлер осы тұжырымдамаға "Қызыл еврейлер" ұғымын енгізді (Костлердің "Он үшінші тайпасы" еңбегі, ал түпкілікті дерек көзі А. Н. Полякның иврит тіліндегі хазарлар туралы кітабы).
Дакиялық аскеттер гипотезасы
Гето-Дакиялық аскеттердің ктистай деп аталатындарымен ұқсастығын Страбон сипаттаған Траян Херсени (1980 ж. қайтыс болды) байқаған. Херсени оларды "скистай" деп атаудың дұрыс екенін болжады, бұл "дүниелік ләззаттардан тыйылғандар" деген мағынаны білдіреді, ал Страбон оларға берген құпия есім – Капнобатай (сөзбе-сөз "түтінге басып жүрушілер") екенін айтқан.
Паралельдер мен синонимдер
Серб-хорват аңызындағы "некромантия ғалымы" гарабанциаш дижак туралы ұқсастықтар Мосес Гастердің зерттемесінде іздестірілді, ол Соломанри фольклористикасының маңызды көзі болып табылады. Хорват нұсқасын Ватрослав Ягич, ал венгр нұсқасын сипаттады. Румын тілінде "zgrimințeș" сияқты бірнеше синонимдер кездеседі, және ол серб-хорват тілінде (мысалы) grabancijaš dijak ("некромантия студенті") деп белгілі, кең таралған Балқан аңызымен синоним немесе тығыз байланысты деп есептеледі.
A number of synonyms can be found in Romanian, including "zgrimințeș", and it is considered synonymous or closely connected to the widespread Balkan legend known in Serbo Croatian (for example) as grabancijaš dijak ("the necromancy student").
Қосымша мәліметтер
Кейбір дереккөздерде Соломонарлар мініп жүретін айдаһарлар "дауыл айдаһарлары" деп аталады. Олар Мороймен бірге саяхаттауы мүмкін. Олардың қаһарынан қорқып, адамдар көбінесе Тас шеберден кеңес сұрайды. Бұл шебер – өзі де бұрынғы Соломонар, ол өнерден бас тартып, адамдардың арасында қайтадан өмір сүруді жөн көрген; оның білімі өте құнды, себебі ол Соломонарлардың құпияларын біледі. Соломонарлар табиғаттан тыс күштер емес, ерекше қабілеттерді үйренген адамдар еді. Соломонар болатын балалардың басында немесе бүкіл денесінде ерекше жарғақ болады деп айтылады. Кейін, аңыз бойынша, осы балаларды тәжірибелі Соломонарлар шәкірттікке іріктеп, орманға немесе үңгірге алып кетеді, онда әдетте шифрланған жазулар болады. Бұл балалар сиқыршылық өнерін үйреніп, оны табиғаттың және адам рухының қара күштеріне қарсы күресу үшін пайдаланады. Олар көбінесе өте құпиялы болады және егер олар өтірік айтса немесе касталық ережелерді бұзса, оларға қатаң және қатыгез жаза беріледі. Кейбір мәліметтерде Соломонарлардың барлық білімдері мен күштері жиналған арнайы кітабы бар екені айтылады. Олар осы кітапты шәкірттік кезеңінде пайдаланады және жеті шәкірттің біреуі ғана Соломонар болады. Соломонарлар өркениеттен алыс, аскеттер сияқты өмір сүрді, кейде олар "басқа бір әлемде" өмір сүреді делінеді, бірақ олар өркениетке оралып, садақа сұрайды, әйтсе де оларға ештеңе қажет емес және оларды жақсы қабылдамаған жерде жазалау үшін бұршақ шақырады. Ерте заманда Соломонарлар мейірімді деп есептелген, бірақ христиан діні ертедегі сенімдерді толықтыра бастаған кезде "Соломонарлар" жамандыққа толы деп саналып, халық арасында тіпті "Соломонарларға қарсы" батырлар туралы аңыз пайда болды. Құдайға шүкір, "Соломонарларға" деген сенім жойылған жоқ; ол уақыт өте келе азайды, бірақ Румынияның шалғай аймақтарында әлі де сақталып келеді. "Соломонарлар" көбінесе айлакер және зиялы адамдар ретінде қарастырылады. Дегенмен, жалпы алғанда, адамдар оларды зұлым сиқыршылар деп есептемейді.
Анекдоттар
Фридрих фон Мюллер (1857) Шасбургтен (Трансильваниядағы Сигишоара қаласы) алынған бір оқиғаны хабарлады, онда румыны шапан киген студентті соломонар деп жаңылыстырды.