Кіріспе

Жақын тәртіптік құрама – әскери тактикалық құрама, онда сарбаздар бір-біріне жақын және күшті тактикалық шоғырландыру үшін жүйелі түрде орналастырылады. Ежелгі соғыстарда ауыр жаяу әскерлер оны қалқан қабырғасы және фаланга тактикасының негізі ретінде қолданды, осылайша қару-жарақтың тиімді салмағын сандардың салмағымен арттырды. Кейінгі орта ғасырларда швейцариялық пикмендер мен неміс ландскнехттері ежелгі фалангаларға ұқсас жақын тәртіптік құрамаларды пайдаланды. Американдық Азамат соғысы (1861–1865) шамасында мұндай әскерлік құралымдар сирек кездесе бастады, себебі атыс қарулары мен артиллерияның жетілдірілуі осындай тығыз құралымды қауіпті әрі тиімсіз етіп көрсетті. 19 ғасырдың соңына таман өркендеген оттық күштің азайған сандарға технологиялық шоғырлануы жақын тәртіптік құраманы қолданусыз қалдырды. Қазіргі заманғы жаяу әскерлер шашыраңқы тәртіпті қолданады, ол жақын тәртіптік құраманың керісінше болып табылады.

Ежелгі дәуір

Біздің заманымыздан бұрынғы III мыңжылдықта Шумер патшалығынан алынған суреттерде найза ұстаған адамдар тығыз қатарда тұрғаны анық көрінеді. Бұл дәстүр ежелгі әлемде гректердің және кейіннен ежелгі македониялықтардың фаланга құруымен жалғасты. Грек фалангасы асписпен – үлкен дөңгелек қола бетті қалқанмен және үлкен найзамен шайқасты. Әрбір сарбазға арналған фронттың ені қалқанның енімен (шамамен 3 фут) тең болды, ал қалыпты формацияның тереңдігі төрттен сегіз сарбазды құрады. Кейінгі македониялық фалангалар кішірек қалқандарды қолданды, бірақ найзаны екі қолмен ұстайтын ұзын сарыссамен ауыстырды. Әрбір сарбазға арналған фронттың ені бұрынғыдай болды, бірақ қалыпты тереңдік 16 қатарға дейін артты. Жаңалық – "бір-біріне бекітілген қалқандық тәртіп" (синаспизмос) енгізілуі, оның фронты шамамен 18 дюймді құрады. Рим легиондары да пилум мен гладиус қолданып, фалангаға ұқсас фронтпен тығыз қатарда шайқасты.

Орта ғасырлар

Ерте орта ғасырларда жаяу әскерлер қалқан қабырғасын қолданды, онда қалқандар жиекке жиек қосылып немесе бірін-бірі жапқан. Кейін орта ғасырларда жаяу әскерлер жақын қатарда тұрып шайқасты, мақсаты – жаудың олардың қатарын бұзуына және шашыратуына жол бермеу. Көне әдебиеттерде айтылғандай, алма да олардың найзаларының арасынан өтпеуі тиіс. XV ғасырда швейцариялықтар тығыз және терең бағаналар түріндегі тактиканы дамытты. 1443 жылы Цюрих әскерлерінің орналасуын реконструкциялау нәтижесінде 56 адамдық ені және 20 қатарлы тереңдігі бар формация пайда болды, оның ені 168 фут, ал тереңдігі 140 фут болды. Морат шайқасындағы швейцариялықтардың негізгі құрамы 10 000 адамнан тұрды, ал тәжірибелер оның ауданы шамамен 60 м х 60 м екенін көрсетті. Орта ғасырлардағы рыцарь атты әскері де тығыз қатарда, ілгекке ілгек тіресіп шайқаса алатын.

XVI ғасыр

1490-1520 жылдар аралығында әскери саладағы ой-пікірлерде әскерлерді ұрыс алаңында тиянақты түрде орналастыру қажеттігі және түзу, тікбұрышты құрылымдардың маңыздылығы туралы бірлікке келісім пайда болды. Оқшаулар үш қадамдық ені және жеті қадамдық тереңдігі бар алаңшаға негізделіп, біртекті қатарлармен орналастырылды, әр оқшау тіктөртбұрыштың ортасында орналасқан. Бірақ, оқшаулар ұрыс алаңында жеке тұрмады, оқшау топтарын отты қарулармен қолдау үшін мүйіздер немесе оқ атушылардың жең тәрізді құрылымдары сияқты жаңа формациялар жасалды. 16 ғасырдың соңында, атысшылардың қатарын алмастыруға мүмкіндік беретін контрмарш деп аталатын жүйе құрылды. Бұл жұқа формациялардың дамуына алып келді және тактиктерді 18 ғасырдағы сызықтық атыс тактикасын жасау жолына түсірді. Ат үстіндегі ескі рыцарьдық тактикалар жаңа, отты қаруларды қолданатын тактикаларға ақырындап жол берді, бұл рейтелер деп аталатын, тапаншамен қаруланған атты әскердің пайда болуына әкелді. Олар тығыз, жақын формацияларда маневр жасауға маманданған және қатарлап алға жылжып, оқ атып, қайтадан қатарға тұрып, перезарядтау жасау тактикасын – караколды қолданды.

17 және 18 ғасырлар

XVII ғасырда Еуропа әскерлері атыс қаруын қолдануды кеңейтті, олар бастапқыда аркебуз сияқты шыршалы қарулар болды. Кейіннен оларды флинт-блок механизмімен атылатын, тегіс ұңғылы мылтықтармен алмастырды, ол салыстырмалы түрде жылдам атылу мүмкіндігіне ие болғандықтан (минутына алты рет) басты қаруға айналды. Олардың дәлдігі нашар болғандықтан, мұндай қарулар көбінесе саптық құралымдарда қолданылды, онда командир жауға шығын келтіру мүмкіндігін арттыру үшін бірлесіп атуға бұйрық беретін. Мұндай тактикалар XVIII ғасыр бойы қолданылды. Дегенмен, саптық құралымдар да қауіпсіз емес еді. Желі командирлері мен басқа да дала офицерлері көбінесе жақсы көрінетін нысаналар болып, снайперлердің шабуылына ұшырады, өйткені XVIII ғасырдың соңында атыс қаруларының қашықтығы мен дәлдігін едәуір арттырған, бірақ ату жылдамдығын төмендеткен тегілдеу технологиясы кеңінен қолданыла бастады. Бейіттер жауынгерлік оттың тиімділігін төмендету арқылы немесе оларды тікелей отқа ұшырату арқылы құрамаларды бұзу үшін жасалған. Соңғы жағдайда, егер жау дәл емес қарумен немесе адамдарға қарсы гранаталармен зарядталған зеңбіректермен саптың бойымен атып, соққы беру мүмкіндігін арттырса, тиімді болатын. Тағы бір қолданылған құрылым – жаяу әскер шаршысы. Атты әскер шабуылына қарсы қорғану үшін жасалған жаяу әскер батальоны бөлімнің туын ортасында және қосалқы күштермен бірге шаршы құрайтын. Бұл құрылым қорғаушыларға шаршының барлық жағынан атты әскерге атуға мүмкіндік берді, бірақ жақын жердегі басқа шаршыларға оқ тию қаупі де болды. Шаршының тиімділігі жаяу әскердің атты әскер шабуылына қарсы тұру қабілетіне байланысты болды.

Күн тұтылуы

XIX ғасырда қару-жарақ технологиясының жетістіктері жақын формацияларды қолдануды ескірген етті. Қаптамалы артиллерияның кеңінен қолданылуы және сенімді артқы зарядталатын қарулардың пайда болуы тактикалық жағдайды өзгертті. Бұл қарулардың атыс жылдамдығы ескі үңгілді қарулармен салыстырғанда едәуір жоғары болды, сондай-ақ технологиялық жетістіктер жау әскерлерінің ірі, жылжымалы топтарын нысанаға алуды жеңілдетті. Бұған қоса, жаяу әскердің жетілдірілген қарулары және Гатлинг пен Максим сияқты автоматтық қарулар жақын формацияларды өте қауіпті етті. Бұл ережеден ең бастысы – Асандулану шайқасынан кейінгі англо-зулу соғысы болды. Сол жеңіліснен кейін британдық армия зулу жауынгерлерінің күшті шабуылдарын тоқтату үшін атыс күшін шоғырландыру үшін жаяу әскердің тығыз формацияда болуын қажет етті. Жаудың алдында британдық әскерлердің көп санын тығыз ретпен орналастырудың соңғы мысалының бірі Оңтүстік Африка соғысы кезінде Магерсфонтейн шайқасында болды. 3500 сарбаздан тұратын Шотландия бригадасы 90 қатарға тізіліп, майданы бар болғаны 45 метрді құрады, таңертеңгі қараңғыда бұрыштардың бекіністі позицияларына шабуыл жасау үшін алға жылды. Төрт таулы полктің екеуі әр қатардың сол қолымен ұзын арқандарды ұстап, тығыз формацияларын сақтап қалды. Нәтижесінде бригада тоғыз сағатқа созылған шайқастан кейін жеңіліске ұшырады, шотланд сарбаздардың шамамен төрттен бірі қаза тапты немесе жараланды. Бейбіт уақытта Еуропаның ірі армиялары жаяу әскерлерін 1914 жылдың тамызында ауыр шығындарға әкелетін тығыз формациядағы тактиканы үйретуді жалғастырды. Шекара шайқасы мен Самбр шайқасында француз әскері иық-иыққа тұрып шабуылдады, ал Монс шайқасында неміс полктері "қадам жасайтын жерде шабуылдайтын" сияқты алға жылды.

Әскери парадтар

Қазіргі заманғы жағдайларда әскери құндылығы болмаса да, әскери парадтарда әлі де салтанатты мақсаттармен әскерилер қатар және тығыз формацияда тұрып, жүріп өтеді. Көптеген армиялар арнайы рәсімдік бөлімшелерді сақтайды, олардың сарбаздары мұндай формацияларды ұстау үшін қатаң жаттығудан өтеді, соның ішінде 20-шы ғасырда құрылған, және олардың өзінде мұндай формацияларды жау алаңында қолдану тәжірибесі жоқ армиялар да бар.