Кіріспе

Австралиялық философ Вэл Пламвуд (11 тамыз 1939 – 29 ақпан 2008) – антропоцентризм туралы еңбегімен танымал австралиялық философ және экофеминист. 1970 жылдардан бастап ол радикалды экософияның дамуында маңызды рөл атқарды. Көбінесе тәуелсіз ғалым ретінде жұмыс істеп, Тасмания университетінде, Солтүстік Каролина мемлекеттік университетінде, Монтана университетінде және Сидней университетінде қызмет етті. Өмірінің соңында Австралия Ұлттық университетінің Австралия ғылыми-зерттеу кеңесінің грант иегері болды. Ол Routledge баспасының «Қоршаған орта жөніндегі елу маңызды ойшыл» (2001) кітабына енген. Пламвуд өмірін адамдардың табиғаттан «гипер-бөлінуіне» және ол «басқару тұрғысы» деп атаған нәрсеге қарсы күреске арнады; ол табиғи әлем – әйелдер, жергілікті халықтар және адам емес жандар – бағынышты болатын, акыл мен табиғаттың екіұштылығын (дуализмін) сынады. 1972 мен 2012 жылдар аралығында ол логика, метафизика, қоршаған орта және экофеминизм тақырыптарында төрт кітап жазып, 100-ден астам мақала жариялады. Оның «Феминизм және табиғатты билеу» (1993) еңбегі классикалық туынды саналады, ал «Экологиялық мәдениет: Ақылдың экологиялық дағдарысы» (2002) оны «заманымыздың ең дара экологиялық ойшылдарының бірі» деп таныстырды. Пламвудтың екінші күйеуі, философ Ричард Сильванмен бірлесіп жазған «Ормандар үшін күрес» (1973) кітабы 2014 жылы Австралия орман шаруашылығының осы күнге дейінгі ең толыққанды талдауы деп бағаланды. Пламвудтың өлімінен кейін жарық көрген «Қрокодилдің көзі» (2012) 1985 жылы тұзды су крокодилінің шабуылынан аман қалғаннан кейінгі тәжірибесінен туды, бұл оқиға алғаш рет «Жабық болу» (1996) эссесінде сипатталған.

Ерте өмір және білім

Пламвуд Вал Морелл есімді, ата-анасының үйі цементке малынған гессиан қаптарынан жасалған қабырғалары бар шатыр болған. Жер грантын алғаннан кейін, оның ата-анасы Сиднейдің солтүстігіндегі Ку-ринг-гей Чейс ұлттық паркіне жақын Терри-Хиллс ауданында үй салды. Әкесі бастапқыда жұмысшы болып жұмыс істеді, кейіннен шағын құс шаруашылығын ашты. Мартин Маллиган мен Стюарт Хиллдің айтуынша, аймақтың сұлулығы Пламвудтың ойыншықтарының жетіспеушілігін толықтырып берген. Олар Сиднейдің оңтүстігіндегі Когараға көшіп кетті. Сидней университетінде оқуға арналған Ұлт Достастығы стипендиясы ұсынылғанмен, ол оның орнына ұстаздық стипендияны қабылдады, сондай-ақ Сиднейде – ата-анасы оның практикалық білім алуын қалады, бірақ ол көп ұзамай философияға қызығушылық танытты. Пламвудтың оқуы 1958 жылы, 18 жасында және жүкті болған кезде, Джон Макрей есімді студентке тұрмысқа шығуымен тоқтап қалды, бірақ Пламвуд 21 жасқа келгенде бұл неке ажырасып бітті. Пламвуд 1962 жылы Сиднейде оқуын жалғастырды, бұл жолы философияны оқу үшін Ұлт Достастығы стипендиясын алды және 1964 жылы үздік дипломмен бітірді. Олар Таяу Шығыс және Ұлыбританияда саяхат жасады, соның ішінде Шотландиядағы емен орманының жанында бір жыл өмір сүрді. 1975 жылдан бастап, жұбайлар бірнеше жыл бойы жаңбырлы ормандағы 120 гектарлық алапта, Канберрадан 75 км қашықтықтағы Пламвуд тауының жанында сегізбұрышты тас үй салды. Олар 1981 жылы ажырасып кетті. Пламвуд үйде тұруын жалғастырды және ажырасқаннан кейін тағы бір рет атын өзгертті, бұл жолы өзін таудың атымен атады, ал таудың аты өз кезегінде Eucryphia moorei ағашының атымен аталған. Рутли 1983 жылы қайта үйленгенде өзінің тегін Сильван ("орманның") деп өзгертті; ол 1996 жылы қайтыс болды.

Адам мен табиғаттың дуализмі

Пламвудтың негізгі теориялық еңбектері – оның «Феминизм және табиғатты игеру» (1993) және «Экологиялық мәдениет: Ақылдың экологиялық дағдарысы» (2002) еңбектері. Какаду ұлттық паркіне сапар барысында Пламвуд Шығыс аллигаторының күзетші станциясында орналасып, Шығыс аллигаторы лагунасын зерттеу үшін парк күзетшісі Грег Майлзден төрт метрлік шыны талшықтан жасалған каноэ алды. Қазір бұл каноэ Австралияның Ұлттық мұражайында сақталуда. Осы оқиға Пламвудқа әлемді «сырттан» көруге мүмкіндік берді, ол оған немқұрайлы және оның қатысуынсыз да жалғаса беретін әлем: «таныс емес, көңіл көншітпейтін тәртіп» болды. «Менің жеке басымдағы оқиға мен үлкен әңгіме қиылып, бөлініскенде, мен таңғаларлықтай бейжай әлемді көрдім, онда мен басқа жеуге болатын жаратылыстардан артық емеспін. «Мұндай нәрсе маған орын алмас, мен адаммын. Мен тек тамақ емеспін!» – деген ой менің өлімге бет бұруымның бір бөлігі болды. Бұл күрделі адамнан қарапайым етке дейін төмендеудің таңғаларлық көрінісі еді. Көкейкесті ойлар мені одан әрі жетелеп, тек адамдар ғана емес, кез келген жаратылыс өзін тамақтан артық деп санауы мүмкін екеніне көз жеткіздім. Біз жеуге жарамдымыз, бірақ біз жеуге жарамдылықтан әлдеқайда артықпыз.»