Кіріспе

Химиялық реакция
Демьяновтың қайта құрылымы – бастапқы аминдердің азот қышқылымен реакциясы нәтижесінде қайта құрылған спирттердің түзілуі. Бұл реакция гидроксил тобымен алмасуды және мүмкін сақина кеңеюін қамтиды. Бұл реакцияны 1903 жылы алғаш рет сипаттаған орыс химигі Николай Яковлевич Демьяновтың (Демьянов, Деманов) есімімен аталған.

Реакция механизмі

Реакция процесі аминнің азот қышқылымен диазотталғаннан басталады. Диазоний тобы жақсы шығып кететін топ болып табылады және органикалық құрылымнан ығысқанда азот газын түзетін болады. Бұл ығыстыру диазо топқа жақын сигма байланыстарының біреуінің орын ауысуымен (А жолы) қайта құрылымдану арқылы жүзеге асуы мүмкін. Бұл орын ауысу сақинаның кеңеюіне алып келеді. Содан кейін пайда болған карбокатион су молекуласымен әрекеттеседі. Балама ретінде, диазо тобы SN2 реакциясы арқылы (B жолы) су молекуласымен тікелей ығыстырылуы мүмкін. Екі жол да спирттің түзілуіне әкеледі. А. Б.

Қолданылуы

Демаяновтың қайта орналасуы – төрт, бес немесе алты мүшелі циклдарда бір көміртекті циклдық ұлғаюды жасау әдісі. Соның нәтижесінде пайда болған бес, алты және жеті мүшелі циклдар одан әрі синтетикалық реакцияларда қолданылуы мүмкін. Демьянов реакциясы аймақтық таңдауға ұшырайтыны көрсетілді. Мысалы, Д. Фаттори жасаған, жалаңаш қанттардың бір көміртекті ұлғаюындағы Демьяновтың қайта орналасуының аймақтық таңдауын зерттеген жұмысқа қарауға болады. Онда экзометиламин Демьяновтың азот қышқылымен деаминацияланғанда цикл ұлғая қоймағаны анықталды. Дегенмен, эндометиламин осыған ұқсас жағдайларда қайта құрылған спирттердің қоспасын берді.

Қиындықтар

Бұл қайта құру орнына қосымша өнімді тудырады, бірақ оны кеңейте алмайсыз. Сондықтан екі өнімді бөліп алып, қажетті мөлшерде алу қиын болуы мүмкін. Сонымен қатар, су молекуласының қосылу бағытына қарай стереоизомерлер пайда болады, ал қайта құруларға байланысты басқа да молекулалар түзілуі мүмкін.

Тифено-Демьянов қайта орналасуы

Тифенно-Демьяновтың қайта орналасуы (Марк Тифенно және Николай Демьянов есімдерімен аталады) – Демьяновтың қайта орналасуының бір түрі, ол сақинаның кеңеюімен және натрий нитриті мен сутек ионын қолдану арқылы кетонның түзілуімен сипатталады. Тифенно-Демьянов реакциясын қолдану жиі тиімді, себебі өнімдерде қайта орналасулар мүмкін болғанымен, реагент әрқашан сақинаның ұлғаюына ұшырайды. Демьяновтың қайта орналасуындағыдай, өнімдер реакцияда аймақтық таңдаушылықты көрсетеді. Функционалдық топтардың миграциялық бейімділігі қайта орналасу өнімдерін анықтайды.

Диазометанның қолданылуы

Диазометан да сақинаны кеңейтуге себеп болады, және оның реакциясы механизмі жағынан Тифенео-Демьяновтың қайта орналасуына ұқсас.