Кіріспе
Фортинголл егісі – Шотландияның Пертшир аймағындағы Фортинголл ауылының шіркеу қорытында өсетін ежелгі еуропалық егіс (Taxus baccata). Ұлыбританиядағы ең көне ағаштардың бірі саналады және қазіргі бағалаулар бойынша оның жасы шамамен 5000 жылды құрайды.
The Fortingall Yew is an ancient European yew (Taxus baccata) in the churchyard of the village of Fortingall in Perthshire, Scotland. Considered one of the oldest trees in Britain, modern estimates place its age at an average of 5,000 years.
Жасы
Кейбір бағалаулар бойынша, ағаштың жасы 2000 мен 3000 жыл аралығында; ол сондай-ақ Рим дәуірінен кейінгі христиандық қасиетті орынның қалдығы болуы мүмкін және шамамен 1500 жылға жуық. Басқалары оның жасын 5000-9000 жылға дейін бағалайды. Орман шаруашылығы және Жерді басқару департаменті (Forestry and Land Scotland) оны 5000 жылдық деп есептейді. (Швециядағы Норвегия шыршысының (Old Tjikko) тамыр жүйесі кем дегенде 9500 жылға созылады.) Фортингэлл ырысы – Ұлыбританиядағы ең көне ағаш болуы мүмкін. Бұрынғы басының бастапқы биіктігі белгісіз, ағаш бірнеше дербес сабаққа бөлінген, сондықтан бірнеше кішкентай ағаш сияқты көрінеді, сонымен қатар оның нақты жасын анықтауға мүмкіндік беретін жүрек ағашының сақиналары жоғалған. Бұл 1770 жылға дейін ежелгі жүрек ағашының табиғи шіруі салдарынан орталық бөлігі жер бетіне дейін төмендегендігінен туындаған. Осыған қарамастан, ағаш әлі де жақсы күйде және тағы да көптеген ғасырлар бойы өмір сүре алады. 1833 жылы "үлкен бұтақтары кесілген, тіпті ағаш дененің үлкен бөліктері алып кетілген, олардан ішетін кеселер және басқа да еске алулық заттар жасалған" деп жазылған. Оны 1785 жылы сақтап қалу үшін орнатылған төмен қабырға қорғайды, бірақ оны көру оңай. Ағаштан алынған кесінділер Эдинбургтағы Корольдік ботаникалық бақтарына (Royal Botanic Gardens, Edinburgh) бір шақырымдық қоршаудың бөлігі ретінде жеткізілді. Бұл "Ырысды сақтау жобасының" (Yew Conservation Hedge Project) мақсаты – Ұлыбританиядағы ежелгі үлгілерден алынған Таксус Баккатаның (Taxus baccata) ДНК-сын сақтау, өйткені бүкіл әлемде ағаштар кесілу және аурулар қаупіне тап болып отыр. 2019 жылы Фортингэллдің ағаш күзетшісі және Тайсайд биологиялық әртүрлілік қоғамдастығының үйлестірушісі ағашқа және оның айналасындағы туристік белсенділік оның өмір сүруіне қауіп төндіретінін білдірді.
Тарих
Фортинголлдың төңірегінде тарихқа дейінгі әртүрлі археологиялық ескерткіштер орналасқан, оның ішінде бронза дәуіріне жататын Карн на Марб обасы бар. Жер-су атаулары мен археологиялық мәліметтер Фортинголлда темір дәуірінде құлшылық орталығы болғанын көрсетеді, бұл орталықтың назары осы ағашқа шоғырланған болуы мүмкін. 16 ғасырда "Лисмор деканы кітабының" авторы, пастор Джеймс Макгрегор бұл шіркеуде қызмет еткен.
Ағаштың жынысы
Карағай – еркек түрі; алайда, 2015 жылы Эдинбург Корольдік ботаникалық бағының ғалымдары, шыршының сыртқы бөлігіндегі бір кішкентай бұтақтың жынысы өзгеріп, аз ғана жидектер пісіре бастағанын хабарлады. Бұл құбылыс кейбір екі жынысты өсімдік түрлерінде, оның ішінде қарағайларда да кездеседі. Бұл, мүмкін, қоршаған ортаның стрестік әсерінен туындаған. Тұқымдары зерттеу үшін сақталды және қарағайдың генетикалық әртүрлілігін сақтауға пайдаланылатын болады.
Аңыз
Жергілікті аңыз бойынша, Понтий Пилат осы көлеңкеде туған және бала кезінде осы жерде ойнаған. Данди университетінің тарих бойынша құрметті ғылыми қызметкері доктор Пол С. Филиппу бұл аңыздың тарихи тұрғыдан дәл емес екенін және көркемделіп айтылған миф екенін ұсынды.