Кіріспе

Шотланд жазушысы және аудармашысы Чарльз Кеннет Скотт Монкрифф (25 қыркүйек 1889 – 28 ақпан 1930) – шотланд жазушысы және аудармашысы, ең белгілісі Марсель Прусттың «Уақыттың жоғалған іздері» туындысының ағылшын тіліне жасаған аудармасымен танымал. Ол осы туындыны Шекспирлік стильде «Өткеннің естеліктері» деген атпен жариялаған. Оның тегі – «Скотт Монкрифф» есімді қосымша есім.

Ерте өмір

Чарльз Кеннет Майкл Скотт Монкрифф 1889 жылы Стирлингширдегі Уидингсхоллда Уильям Джордж Скотт Монкриффтің (1846–1927), адвокат, шериф орынбасары, және Джесси Маргарет Скотт Монкриффтің (1858–1936) ең кіші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның екі үлкен ағасы болды: шотланд жазушысы және драматург Джордж Скотт Монкриффтің әкесі Колин Уильям (1879–1943) және Джон Ирвинг Скотт Монкрифф (1881–1920).

Винчестер колледжі

1903 жылы Скотт Монкрифф Винчестер колледжіне стипендиямен қабылданды. 1907 жылы Винчестер колледжінде оқып жүргенде, Скотт Монкрифф Оскар Уайльдтың әдеби мұрагері және досы Робби Ростың жеке хатшысы, сонымен қатар «Уайльдиана» библиографы Кристофер Склатер Миллардпен танысты. 1908 жылдың көктемінде ол редакторы болған әдеби журнал «New Field»-тың арнайы санында «Евенсонг және Морве Сонг» атты қысқа әңгімесін жариялады. Әңгіменің сенсациялық бастауы, екі ұлдың ойдан шығарылған «Гейнсборо» жеке мектебінде феллация жасағанын білдіреді, бірақ әңгіменің негізгі мазмұны Уильям Карратерстің екіжүзділігіне арналған, ол «Чеддар» мектебінің директоры болып, өзі азғырған баланың ұлын сол қылмыс үшін мектептен шығарады. Бұл әңгіме 1923 жылы «Уран» баспасынан Джон Мюррей арқылы тек жеке таралым үшін елу данада қайта басылды. Журнал дереу тоқтатылды. Скотт Монкриффті Винчестерден шығарып жіберген деген қауесет бар, бірақ мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, оның өмірбаяуын жазған Жан Финдлей, бұл оқиғаның Оксфордқа бару мүмкіндігінен айырғанын айтады.

Эдинбург университеті

Винчестерден кейін Скотт Монкрифф Эдинбург университетінде оқыды, онда ол екі диплом алды – біреу құқықта, екіншісі – ағылшын әдебиеті саласында. Содан кейін ол Джордж Сентсберидің жетекшілігімен англосаксон тілінде магистрлік дәрежесін алуға кірісті. 1913 жылы Скотт Монкрифф англосаксон тіліндегі "Паттерсон стипендиясын" жеңіп алды. 1914 жылы ол үздік дипломмен бітірді. Бұл оған 1919 жылы жарық көрген "Беовульф" аудармасын жасауға негіз болды. Эдинбургте оқып жүргенде Скотт Монкрифф Филип Бэйнбриджбен танысты, ол Кембридж университетінің Тринити колледжінде студент болып оқыды. Олардың қарым-қатынасы Бэйнбридждің 1918 жылдың қыркүйегінде Эпеи шайқасында қаза болғанға дейін жалғасты. Бэйнбридж бір кезде Шрусбериде мектеп мұғалімі болды және "Ураниялық махаббат" тақырыбындағы түрлі гомоэротикалық өлеңдердің авторы болды, сондай-ақ "Ахилл Сикроста" атты комедиялық пьеса жазды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезең

1914 жылдың тамызында Скотт Монкриффке Корольдік Шотландия шекаралық полкіне офицерлік лауазым берілді және 1914 жылдан 1917 жылға дейін Батыс майданында 2-ші батальонмен қызмет етті. 1915 жылы майдан даласында католик дініне кірді. 1917 жылдың 23 сәуірінде Аррас шайқасында 1-ші батальонды басқарып жатқанда, жарылған оқтан ауыр жарақат алды. Ол аяғын ампутация жасатудан құтылды, бірақ сол аяғының жарақаты оны әрі қарай активтік қызметтен шеттетіп, өмір бойы тоңқуға алып келді. 1918 жылдың наурыз айында госпитальден шыққаннан кейін Скотт Монкрифф Уайтхоллдағы Соғыс министрлігінде жұмыс істеді. Ол Г.К. Честертонның бас редакторы болған «Жаңа куәгер» әдеби журналына рецензиялар жазып, кірісін арттырды. 1918 жылдың қаңтарында Роберт Грейвстің тойында Скотт Монкрифф соғыс ақыны Уилфред Оуэнмен танысты, оның шығармаларына үлкен қызығушылық танытты. Соғыс министрлігіндегі лауазымы арқылы Скотт Монкрифф Оуэнге үйге тағайындалуға көмектесуге тырысты, ал Оуэннің өмірбаяушысы Доминик Хиббердтің сөзіне сәйкес, бұл «қандай да бір себеппен сәтсіз аяқталған қысқа ғашықтық қарым-қатынасқа» ұласты. Оуэннің 1918 жылдың соңында қаза болғаннан кейін, Скотт Монкриффтің Оуэнге «қауіпсіз» орналасуын қамтамасыз ете алмағаны Оуэннің достары, соның ішінде Осберт Ситвелл мен Зигфрид Сассон тарапынан күдікпен қабылданды. 1920 жылдары Скотт Монкрифф Ситвеллмен ашық бәсекелестікке түсті, ол оны «All at Sea» романында «Мырза Х» деп бейнеледі. Скотт Монкрифф «Төрт автордың кейіпкерді іздеудегі ерекше және таңғажайып оқиғасы, 1926» атты памфлет жазып жауап берді, бұл Ситвелл отбасына сатиралық шабуыл болды. Жасырау Ноэль Ковардпен достығы арқылы Скотт Монкрифф миссис Астли Купермен танысып, оның Хэмблтон-холл үйінде жиі қонақ болды. Ол Прусттың аудармасының бірінші томын Куперге арнады. Соғыстан кейін Скотт Монкрифф бір жыл бойы «The Times» газетінің иесі, медиа-магнат Альфред Хармсворт, Лорд Нортклиффтің жеке хатшысы болып жұмыс істеді. Содан кейін ол «Принтинг Хаус Сквердегі» редакциялық бөлімге ауысты. Бірнеше жылдан кейін «Принтинг Хаус Скверде» жұмыс істеген Клод Кокберн, Шетел бөлімінің жұмысы кейде жарты сағатқа дейін тоқтатылатынын, себебі барлығы «Recherche du Temps Perdu» кітабындағы бір абзацтың мағынасы мен мәнін ең жақсы беретін нақты ағылшын сөзін немесе сөз тіркесін таңдау үшін кеңес алғанын жазды, осы аудармамен Скотт Монкрифф айналысып жатқан. 1923 жылы ол денсаулығын жақсарту үшін Италияға көшіп, Флоренция, Пиза және кейіннен Римде уақытын өткізді. Ол әдеби еңбекпен, әсіресе ортағасырлық және қазіргі француз тілінен аудармалар жасау арқылы өзін асырады.

Өлім және одан кейінгі өмір

1930 жылы 40 жасында Скотт Монкрифф Римдегі Кальвари ауруханасында қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды. Скотт Монкрифф Кампо Веранода, сол айда сол монастырда қайтыс болғандардың сүйектерімен бірге шағын қоғамдық сүйек қоймасында жерленді. (Қойманың есігін атын және қайтыс болған күнін іздеу арқылы нақты жерін табуға болады.) «Еске алу» (Remembrance) француз мәтіні кейінгі жылдары екі рет қайта өңделді, ал бұл толықтырулар мен түзетулер кейіннен ағылшын тіліндегі аудармаларға енгізілді. Теренс Килмартин 1981 жылы Скотт Монкриффтің аудармасын қайта қарады, ал 1992 жылы Д. Дж. Энрайт қосымша түзетулер енгізді. Кейбір баспагерлер Энрайттың аудармасына «Жоғалған уақытты іздеу» деген сөзбе-сөз аудармасын берді, бірақ Энрайт жеке томдар үшін Скотт Монкриффтің берген атауларын сақтап қалды. 2013 жылы Йель университетінің баспасы Уильям С. Картер редакциялап, түсіндірмелер қосып, Скотт Монкриффтің аудармасының жаңа нұсқасын шығара бастады, бірақ Скотт Монкриффтің сүйікті атауының орнына «Жоғалған уақытты іздеу» деген атау қолданылды. Авторлар қоғамы француз тілінен аударма үшін жыл сайынғы Скотт Монкрифф сыйлығын тағайындайды. Скотт Монкриффтің өміріне арналған «Жоғалған уақытты қуу: СК Скотт Монкрифф – солдат, тыңшы және аудармашы» атты биографиясы, оның шөбересі Жан Финдлейдің еңбегі, 2014 жылы жарық көрді.