Адамның митохондриялық ДНК-сының жалпы тобы: Ортақ тектің көрсеткіші

Кіріспе

Кең таралған адам митохондриялық ДНҚ-сының топтасуы ортақ тектілікті көрсетеді, адам мТДНҚ гаплогруппасы.

Шығу тегі

М гаплогруппасының және оның бауырлас Н гаплогруппасының географиялық шығу тегі туралы пікірталас жүріп жатыр. Екі тарам да Африкадан тысқары көші-қонға (немесе көші-қондарға) қатысқан негізгі тірі қалған тарамдар деп саналады, себебі Африканың шегінен тыс жерде табылған барлық түпкілікті тарамдар М гаплогруппасына немесе Н гаплогруппасына жатады. Ғалымдар М және N гаплогруппаларын анықтайтын мутациялар Африкадан шығуға дейін Африкада болған ба, әлде Африкадан шыққаннан кейін Азияда болған ба, әлі белгісіз. М гаплогруппасының шығу тегін анықтау М1 тасымалдаушыларының Азиядан Африкаға ертедегі кері көшіп оралуымен одан да қиындатылады. Оның абсолютті түрде пайда болу уақыты әлі дәл белгісіз, себебі қайта құру Оңтүстік Азия мен Шығыс Азиядағы М гаплогруппасының жасын әртүрлі (бірақ үлестірілетін) диапазонмен көрсетті. Сол авторлар L3-тің жасын 71,6 деп бағалап, кейіннен (2011 жылы) оны 65 жасқа дейін тарылтты. Осылайша, М гаплогруппасы L3 тобынан кейін шамамен 10 000, ең көп дегенде 20 000 жыл өткен соң, яғни Африкадан соңғы көші-қоннан кейін пайда болған болуы мүмкін.

М1 хаплогруппасы

М гаплогруппасының пайда болуына қатысты көптеген талқылаулар оның тармағы М1 гаплогруппасымен байланысты, ол Африкада табылған М макро гаплогруппасының жалғыз түрі. Африкада М1-дің болуы Африкадан тысқары көші-қоннан кейін Азиядан қайта көшіп келгеннің нәтижесі болып табылады. Мадагаскардың қазіргі тұрғындары соңғы 2000 жыл ішінде банту және индонезиялық (австронезиялық) халықтардың араласуынан қалыптасқан. M23 Мадагаскарға ғана тән сияқты, себебі ол басқа еш жерде анықталған жоқ. М23 М гаплогруппасының көптеген терең тамырланған тармақтары табылған Азиядан Мадагаскарға әкелінген болуы мүмкін.

Азиялық шығу тегі туралы гипотеза

Бұл теорияға сәйкес, ата-бабаларының L3 гаплогруппасының тегін алып жүретін анатомиялық жағынан заманауи адамдар Шығыс Африкадан Азияға «Африкадан тыс көші-қонға» қатысқан. Азиядағы бір жерде L3 ата-бабалар тегі M және N гаплогруппаларын тудырды. Содан кейін L3 ата-бабалар тегі генетикалық дрейф салдарынан жоғалып, Африкадан тыс жерлерде сирек кездеседі. Азия М макрохаплогруппасының пайда болу орыны екенін келесі мәліметтер растайды:

М макрохаплогруппасының ең жоғары жиілігі Бангладеш, Қытай, Үндістан, Жапония, Корея және Непал сияқты Азия елдерінде байқалады, ондағы жиілік 60-80% аралығында. М субкладтарының жалпы жиілігі Сібірдің немесе Американың кейбір халықтарында одан да жоғары, бірақ бұл шағын халықтарда генетикалық дрейф әсері күшті болады және олардың географиялық жақын көршілерінде жиіліктер мүлдем басқаша болуы мүмкін. Батыс, орталық, оңтүстік және шығыс Үндістанның M2, M38, M54, M58, M33, M6, M61, M62 гаплогруппаларының ұзақ мерзімді тарихы және М макрохаплогруппасының таралуы Үндістан халқының арасында М макрохаплогруппасының пайда болу мүмкіндігін жоққа шығармайды. Африкаға тән M1 ерекшелігін қоспағанда, Үндістанда М гаплогруппасының түбірінен тікелей пайда болған бірнеше M тегі бар. Бұл L3 және L2 гаплогруппаларының субкладтарының Сахара аймағындағы таралуымен үйлеспейді, олардың уақыт тереңдігі шамалас.

Тарату

Бірқатар зерттеулер қазіргі М гаплогруппасының ата-бабалары Африкадан Африка мүйізі арқылы Азияның жағалау аймақтарымен Жаңа Гвинея мен Австралияға дейін оңтүстік жолмен тараған деп санайды. Бұл зерттеулер М және N гаплогруппаларының қоныс аударулары жеке-жеке болғанын, N гаплогруппасы Шығыс Африкадан Левантқа қарай солтүстікке қарай жылжуға ұмтылғанын көрсетті. Дегенмен, көптеген жаңа зерттеулердің нәтижелері Африкадан бір ғана қоныс аудару болғанын және М мен N гаплогруппалары осы қоныс аударудың бір бөлігі болғанын көрсетеді. Бұл Африкадан Австралияға дейінгі ұсынылған жағалау бойындағы қозғалыс жолындағы бірқатар қалдық популяцияларды талдауға негізделген, олардың барлығында N және M гаплогруппалары кездеседі. 2008 жылы Абу Амеро және авторлар тобы жүргізген зерттеу Арабия түбегі Африкадан шығудың басты жолы болуы мүмкін екенін ұсынады. Алайда, аймақта М және N гаплогруппаларының түпкілікті тармақтары табылмағандықтан, авторлар бұл аймақ Африкадан шығу гипотезасының біртұтас қоныс аудару сценарийі бойынша ұсынылған оңтүстік жағалау жолындағы ежелгі демографиялық кеңею орталығы емес, адамдардың қоныс аударуын қабылдаған жақын арадағы орын болғанын болжайды.

Тарату

М – Азияда ең көп таралған мтДНК гаплогруппасы, M супер гаплогруппасы бүкіл Азияда таралған, онда ол барлық аналық тектің 60% құрайды. Барлық андамандықтар М гаплогруппасына жатады. Бұл Малайзияның аборигендік негрито тайпаларында шамамен 100% құрайды, бірақ мтДНК М21а Семангты көрсетеді; 84% мендрик халқы, батек халқы 48% (көбінесе Малайзияның негрито гаплогруппасына жатады, бұл субклад Оранг Аслиде 21%, тайларда 7,8% және малайларда 4,6% кездеседі). Ол сондай-ақ Жапония мен Тибетте өте жоғары деңгейде, онда аналық тектің орташа есепті 70% құрайды (160/216 = 74% Тибет, 231/326 = 71% Окинава, 24/35 = 69% Цзонгдиан тибет, 175/256 = 68% солтүстік Кюсю) және Үндістан мен Оңтүстік Кореяда кең таралған, онда шамамен 60% жиілікке ие. Қытайдың ішінде де, сыртында да қытайлықтар арасында М гаплогруппасы барлық мтДНК-ның шамамен 50% құрайды, бірақ жиілігі оңтүстік Қытайдағы Хунань мен Фуцзян провинцияларындағы хандарда шамамен 40%-дан, солтүстік-шығыс Қытайдағы Шэньян, Ляонинде шамамен 60%-ға дейін өзгереді. Лаостың мтДНК-сының 43% (92/214) М гаплогруппасына жатады, оның M7 субклады (M7b, M7c және M7e) барлық М гаплогруппасының үштен бірін немесе жалпы үлгідегі 14,5% (31/214) құрайды. Океанияда 2008 жылғы зерттеуде Папуа-Жаңа Гвинеяның Адмиралтейлік аралдарындағы тоғыз тілдік топтан алынған үлгілердің 42% (60/144) М гаплогруппасын қамтыды. М Папуа-Жаңа Гвинеяның Бунди аймағындағы жоталықтардың 35% (17/48) және Австралияның солтүстік-батысындағы Калумбурудағы аборигендердің 28% (9/32) үлгісінде табылды. 2015 жылы жарияланған зерттеуде М гаплогруппасы фиджиліктердің 21% (18/86) үлгісінде табылды, бірақ 21 ротумандықтардың үлгісінде байқалмады. М гаплогруппасы Солтүстік-Шығыс Африкада да жиі кездеседі, әсіресе сомалилер, ливиялықтар мен оромолар арасында 20% -дан астам жиілікте кездеседі. Солтүстік-батысқа қарай, бұл тектің Мали мен Буркина-Фасодағы туарегтер арасында салыстырмалы жиілікте кездеседі; әсіресе M1a2 субклады (18,42%). М гаплогруппасының ұрпақтары арасында С, D, Е, G, Q және Z бар. Z және G Солтүстік Еуразия халықтарында кездеседі, C және D Солтүстік Еуразия және Түпкілік Америка халықтарында кездеседі, E Оңтүстік-Шығыс Азия халықтарында байқалады, ал Q Меланезия халықтарында жиі кездеседі. M2, M3, M4, M5, M6, M18 және M25 тегі тек Оңтүстік Азияда кездеседі. M2 Үндістан субконтинентіндегі ең көне тектің бірі болып саналады, оның жасы 60 000–75 000 жылға дейін есептеледі, ал M5 тарихи түркі-парсы анклавтарында ең көп таралған. 2016 жылы Плейстоценнің соңғы кезеңіндегі үш еуропалық аңшы-жинақшының М тегінен тараған екені анықталды. Олардың екеуі Бельгиядағы Гойе археологиялық орнынан табылған, ал екіншісі Францияның Ла-Рошеттесінен табылған, ол 28 000 жыл бұрын өмір сүрген. Мароккодағы Тафоральт орнында 15 100 мен 13 900 жыл аралығында табылған Иберомаурусиялық қаңқа қалдықтарының ежелгі ДНК-сын талдау, табылған қазбалардың бірінде M1b субкладын (1/7; ~14%) анықтады. Түркияның оңтүстік-шығысындағы Батман қаласындағы Келесі темір дәуіріне жататын ежелгі адамдарда М гаплогруппасы, атап айтқанда М1а1 субклады (1/12; ~8.3%) табылды. М гаплогруппасы Оңтүстік-Шығыс Анатолияның көне үлгілерінде де анықталған (0,4%). Сонымен қатар, М1 Орта Египеттегі Абусир эль Мелек археологиялық алаңында қазылған ежелгі Мысыр мумиялары арасында байқалды, олар Птолемейге дейінгі / жаңа патшалық және Рим дәуірінен басталады. Мароккодағы Ifri n'Amr немесе Moussa ерте неолиттік орнында табылған қазбалар да М1b субкладын қамтыды. Бұл ежелгі адамдар қазіргі берберлер арасында ең жоғары деңгейге жеткен автохтондық Магреб геномдық компонентін алып жүрді, бұл олардың сол аймақтағы халықтардың ата-бабалары болғанын көрсетеді. Ежелгі Мысыр аристократтары Нахт Анх пен Хнум Нахт та M1a1 субкладына жататындығы анықталды. Ағасы мен сіңлісі 12-ші династия кезінде өмір сүрген, олардың қабірі Орта Египеттегі Дейр-Рифе зиратында орналасқан.

M is the most common mtDNA haplogroup in Asia, super haplogroup M is distributed all over Asia, where it represents 60% of all maternal lineages. All Andamanese belong to Haplogroup M. It peaks in the Malaysian aboriginal Negrito tribes at almost 100% but with mtDNA M21a representing Semang; 84% in Mendriq people, Batek people 48%, (almost all belong to the specific Malaysian Negrito haplogroup M21a, this subclade also found in the Orang Asli 21%, Thais 7.8% and Malay 4.6%) It also peaks very high in Japan and Tibet, where it represents on average about 70% of the maternal lineages (160/216 = 74% Tibet, 231/326 = 71% Okinawa, 24/35 = 69% Zhongdian Tibetan, 175/256 = 68% northern Kyūshū,) and is ubiquitous in India and South Korea, where it has approximately 60% frequency. Among Chinese people both inside and outside of China, haplogroup M accounts for approximately 50% of all mtDNA on average, but the frequency varies from approximately 40% in Hans from Hunan and Fujian in southern China to approximately 60% in Shenyang, Liaoning in northeastern China. Haplogroup M accounts for 43% (92/214) of all mtDNA in a sample of Laotians, with its subclade M7 (M7b, M7c, and M7e) alone accounting for a full third of all haplogroup M, or 14.5% (31/214) of the total sample. In Oceania, A 2008 study found Haplogroup M in 42% (60/144) of a pool of samples from nine language groups in the Admiralty Islands of Papua New Guinea. M has been found in 35% (17/48) of a sample of Papua New Guinea highlanders from the Bundi area and in 28% (9/32) of a sample of Aboriginal Australians from Kalumburu in northwestern Australia. In a study published in 2015, Haplogroup M was found in 21% (18/86) of a sample of Fijians, but it was not observed in a sample of 21 Rotumans. Haplogroup M is also relatively common in Northeast Africa, occurring especially among Somalis, Libyans and Oromos at frequencies over 20%. Toward the northwest, the lineage is found at comparable frequencies among the Tuareg in Mali and Burkina Faso; particularly the M1a2 subclade (18.42%). Among the descendant lineages of haplogroup M are C, D, E, G, Q, and Z. Z and G are found in North Eurasian populations, C and D exists among North Eurasian and Native American populations, E is observed in Southeast Asian populations, and Q is common among Melanesian populations. The lineages M2, M3, M4, M5, M6, M18 and M25 are exclusive to South Asia, with M2 reported to be the oldest lineage on the Indian sub continent with an age estimation of 60,000—75,000 years, and with M5 reported to be the most prevalent in historically Turco Persian enclaves. In 2016, three Late Pleistocene European hunter gatherers were also found to carry M lineages. Two of the specimens were from the Goyet archaeological site in Belgium and were dated to 34,000 and 35,000 years ago, respectively. The other ancient individual hailed from the La Rochette site in France, and was dated to 28,000 years ago. Ancient DNA analysis of Iberomaurusian skeletal remains at the Taforalt site in Morocco, which have been dated to between 15,100 and 13,900 ybp, observed the M1b subclade in one of the fossils (1/7; ~14%). Ancient individuals belonging to the Late Iron Age settlement of Çemialo Sırtı in Batman, southeast Turkey were found to carry haplogroup M; specifically the M1a1 subclade (1/12; ~8.3%). Haplogroup M was also detected in ancient specimens from Southeast Anatolia (0.4%). Additionally, M1 has been observed among ancient Egyptian mummies excavated at the Abusir el Meleq archaeological site in Middle Egypt, which date from the Pre Ptolemaic/late New Kingdom and Roman periods. Fossils at the Early Neolithic site of Ifri n'Amr or Moussa in Morocco, which have been dated to around 5,000 BCE, have also been found to carry the M1b subclade. These ancient individuals bore an autochthonous Maghrebi genomic component that peaks among modern Berbers, indicating that they were ancestral to populations in the area. The ancient Egyptian aristocrats Nakht Ankh and Khnum Nakht were also found to belong to the M1a1 subclade. The half brothers lived during the 12th Dynasty, with their tomb located at the Deir Rifeh cemetery in Middle Egypt.

Атақты мүшелер

Телерадиожурналист Роберт Сигел М1а1б гаплотобының мүшесі. Скрипкашы Джошуа Белл М33c гаплотобына жатады.