Кіріспе

2023 жылға қарай Финляндияда Балтық теңізінің жағалауында орналасқан екі электр стансасында бес ядролық реактор жұмыс істеп тұр. 2020 жылы елдегі электр энергиясының шамамен 34%-ын ядролық энергия өндірді. Бесінші реактор 2023 жылдың сәуір айында пайдалануға берілді. Финляндияның ядролық реакторлары әлемдегі ең өнімділерінің қатарында, 2010 жылдары орташа қуат коэффициенті 95%-ды құрады. Электр стансасы Fortum компаниясына тиесілі және олар басқарады. Электр энергиясын өндіру 1977 және 1980 жылдары басталды, қазір реакторлардың әрқайсысы 507 МВт қуат өндіреді. Бұл – Еуропалық қысымды реактор (EPR), оның қуаты 1600 МВт.

Отаниеми ғылыми-зерттеу реакторы, FiR 1

FiR 1 – 1962 жылы Хельсинки технология университеті үшін салынған TRIGA Mark II типті шағын зерттеу реакторы болды. 1971 жылдан бері Финляндияның VTT техникалық зерттеу орталығына тиесілі, оның қуаты 250 кВт құрады. Ол негізінен борон нейтрондарын ұстап алу терапиясы және зерттеу мақсатында пайдаланылды. Реактор 2015 жылдың 30 маусымында тоқтатылды. 2021 жылы пайдаланылған ядролық отын АҚШ Геологиялық қызметіне (Geological Survey) жеткізілді, олар осы отынды Денвердегі зерттеу реакторында пайдаланады. Мемлекеттік кеңес 2021 жылдың маусым айында реакторды тоқтатуға лицензия берді. Реактор 2022–2023 жылдары демонтаждалады.

Регламенттеу және қауіпсіздік

1987 жылғы «Ядролық энергия туралы» заңға сәйкес Экономика және жұмыспен қамту министрлігі (TEM) ядролық электр станциясының жұмысын қадағалауға және радиоактивті қалдықтарды кәдеге жаратуға жауапты. Операциялық лицензия әрқашан белгілі бір мерзімге беріледі. STUK қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында қажет болған жағдайда ядролық электр станциясының жұмысын тоқтата білуге құқылы.

Реакторлар

Жергілікті бірлік Реактордың түрі Электр қуатын өндіру Құрылысшы Комиссияға берілген күні Олькилуото ядролық электр станциясы OL3 EPR (PWR) 1600 МВт Areva S. A. Siemens AG 2023 жылдың сәуір айы Ханхикиви ядролық электр станциясы 1 VVER 1200/V 491 (PWR) 1200 МВт RAOS Жоба тоқтатылды 2022 жылдың 2 мамыры

Бесінші реактор

2002 жылы үкімет бесінші ядролық реактор салуға рұқсат берген шешімді парламент қабылдады. Ядролық энергияны кеңейтуге басты қарсылас болған және Қоршаған орта министрі лауазымын атқарған «Жасыл лига» коалициялық үкіметтен 2002 жылдың 31 мамырында үкімет шешіміне наразылық білдіре отырып шықты, бұл парламенттегі коалицияның көпшілігін азайтты. Бесінші реакторды салудың себептері экономикалық, энергетикалық қауіпсіздік және экологиялық факторлар болды. Құрғақ жылдары су электр станцияларының қуаты төмендейді (1990–2006 жылдары 9 455–14 865 ГВт/сағ), ал ядролық энергия тұрақты түрде қуатты қамтамасыз етеді, сондай-ақ зерттеулер ядролық энергияның Финляндия үшін ең тиімді нұсқа екенін көрсетті. Бұл дауыс беру ядролық энергетика саясаты үшін маңызды болып саналды, себебі ол Батыс Еуропада он жылдан астам уақыттан бері салынған алғашқы жаңа ядролық электр стансасы болды. Teollisuuden Voima (TVO) 2003 жылы 1600 МВт қуаттылықтағы ядролық реакторды (Olkiluoto 3) тапсырыс берді. Жеткізушілер – француздық Areva NP компаниясы (бұрынғы Framatome) және Areva NP-нің 34% акциясына ие болған неміс компаниясы Siemens. Баға 3,2 миллиард еуроға бекітілді және жобаны 2009 жылы аяқтау жоспарланған. 2020 жылдың тамызында коммерциялық жұмысты 2022 жылдың ақпанында бастау жоспарланған. 2022 жылдың наурызында электр энергиясын өндіру басталды, ал шілдеде үздіксіз жұмыс істеу жоспарланды. Алайда, сәуір айында коммерциялық жұмыстың 2022 жылдың қыркүйегіне дейін кешіктірілгені хабарланды. Дүниежүзілік ядролық қауымдастығының 2008 жылғы мәліметтеріне сәйкес: «Тәжірибе көрсеткендей, ядролық электр станциясын салуды бір жылға кейінге қалдыру құнына шамамен 1 миллиард доллар қосылады». Siemens 2009 жылдың қаңтарында Areva NP-дегі үлесін 2,1 миллиард еуроға Areva компаниясына сатты. 2010 жылдың маусымында Еуропалық Одақ ядролық ынтымақтастықтағы монополияға қарсы бұзушылықтар үшін Areva және Siemens компанияларына қатысты тергеу бастады. Еуропалық комиссия осы іске қатысты жарияланымдардың тізімін ұсынады.

Алтыншы реактор

2010 жылғы 21 сәуірде Финляндия үкіметі Teollisuuden Voima және Fennovoima компанияларына алтыншы және жетінші коммерциялық реакторларды салуға рұқсат беру туралы шешім қабылдады, Fennovoima – бұл "Русатом" компаниясының еншілес компаниясы RAOS Voima Oy мен фин өнеркәсіптік компанияларының консорциумы SF energy арасындағы бірлескен кәсіпорын. Fortum компаниясының Ловизада жаңа реактор салу туралы өтініші қабылданбады. Финляндия Парламенті 2010 жылғы 1 шілдеде құрылыс рұқсаттарын бекітті. 2002 жылғы жағдай сияқты, "Жасыл лига" ядролық энергияға қарсы болды және коалициялық үкіметте Әділет министрі мен Еңбек министрі лауазымдарын иеленді. Бұл жолы партия 2007 жылғы парламент сайлаулары алдында, егер коалицияның басқа партиялары қосымша реакторларға лицензия беру туралы шешім қабылдаса да, келісімге келген коалициядан шықпайтынын мәлімдеген еді. Партия 2002 жылғы ядролық энергияны кеңейту шешімін басты деп есептеді, ал 2010 жылғы шешімді тек лицензияны қай операторға беру керектігі туралы мәселе деп қарады. "Жасыл лига" кабинетте барлық жаңа рұқсаттарға қарсы дауыс берді және дауыс беруде жеңілді. 2011 жылдың қазан айында Fennovoima солтүстік Финляндиядағы Пюхайоки қаласын елдің үшінші атом электр станциясының орны ретінде таңдады. Жоба бірнеше жылға кейінге шегерілді, ал 2022 жылдың мамырында Fennovoima "Росатом" компаниясымен электр стансасын салу туралы келісімшартын тоқтатты. 2014 жылғы 25 қыркүйекте TVO үшінші реакторды салуды бірнеше рет кешіктіргенімен және төртінші реакторда жұмысты уақтылы бастамағаны үшін үкімет төртінші реакторға рұқсатты ұзарту туралы TVO өтінімін қабылдамады. TVO 2010 жылы алған рұқсаты 2015 жылдың маусымына дейін төртінші Олкилуото реакторы үшін құрылыс рұқсатын сұрамағандықтан күшін жойды. Taloustutkimus компаниясының мәліметтері бойынша, 2017 жылдың наурызында фин азаматтарының 26 пайызы Fennovoima атом электр станциясын қолдады.

Ядролық отын

2009 жылы Финляндия Швециядан (40%), Ресейден (18%), Германиядан (2%) және басқа елдерден (40%) ядролық отын импорттады. 2006 жылы ядролық отынның басқа елден түсетін көзі Испания болды. Talvivaara Mining Company компаниясы 2010 жылдың 20 сәуірінде уран кенін өндіруге рұқсат алуға өтініш берді. Бұл Финляндия тарихындағы алғашқы уран өтініші болды. Сауда министрлігінің мәліметінше, өтініш бойынша ЭҚБ (Экологиялық сараптама) процесі 2011 жылдың 31 наурызына дейін жалғасатын болады. Дегенмен, 31 наурызда өтінішке қосымша материалдар ұсынылды.

Ядролық қалдықтар

Ловиса атом электр станциясынан шыққан пайдаланылған отын бастапқыда қайта өңдеу үшін Кеңес Одағына жіберілді. 1976 жылы Маяк ядролық отынды қайта өңдеу зауытында 1957 жылы болған Қыштым апаты туралы ақпарат жарияланғаннан кейін, бұл мүмкіндік саяси жағынан қабылдауға келмейтін болып саналды. 1994 жылы Финляндияның Ядролық Энергия Заңына өзгеріс енгізілді, соған сәйкес Финляндияда пайда болған барлық ядролық қалдықтар Финляндияда ғана кезендік сақталуға тиіс. Барлық пайдаланылған отын тау жынысына тұрақты түрде жерленеді. 2000 жылы Олкилуотодағы Онкало пайдаланылған ядролық отын қоймасы әлемдегі алғашқы терең геологиялық пайдаланылған ядролық отын қоймасы ретінде таңдалды. Ол Fortum және TVO компанияларына тиесілі электр станцияларынан, яғни Ловиса және Олкилуото объектілерінен алынған пайдаланылған отынды сақтайды. Бұл қалдықтар қоймасы туралы «Мәңгілікке» атты деректі фильм түсірілді.

Саяси мәселелер

Финляндиядағы негізгі парламенттік саяси партиялар ядролық энергияны қолдау немесе қарсылық білдіру мәселесін әр жеке депутаттың шешуіне қалдырады. Ұлттық коалиция, «Финдерлер» партиясы, Орталық партия және социал-демократтар өздерінің партиялық платформаларына қолдау білдірген. «Жасыл лига» 2010 жылдарға дейін ядролық энергияға қарсы болды, бірақ кейіннен ұстанымын жұмсартты. «Жасыл лиганың» 2020 жылғы партиялық платформасы жаңа атом электр станцияларын салуға тыйым салмайды. Солшыл альянс және Швед халық партиясы өз платформаларында, сондай-ақ парламенттегі көптеген шағын партиялар ядролық энергияға қарсы тұрады. Бірақ христиан демократтары бұл мәселе бойынша пікір білдірген жоқ. Финляндия халқы Еуроодақтағы ядролық энергияны ең көп қолдайтын елдердің бірі: 2008 жылғы сауалнама бойынша, ядролық электр энергиясын өндіруді 61% қолдаған, бұл Еуроодақтың орташа көрсеткіші 44%-дан жоғары. Финляндияның энергетикалық саласының бірлестігі Finnish Energy жыл сайын елдегі қоғамдық пікірді қадағалайды. Олардың мәліметтері бойынша, 1980 жылдардан бері халық арасында ядролық энергияға деген оң көзқарас баяу, бірақ тұрақты түрде артып келеді. 2017 жылдың желтоқсанындағы екі соңғы сауалнама Финляндиядағы ядролық энергияға жалпы қолдауды, сондай-ақ «Фенновойма Ханхикиви» зауытына жергілікті деңгейдегі қолдауды көрсетті. Респонденттердің 37%-ы елдегі ядролық энергияны қосымша салуды қолдады, ал 29%-ы қарсы болды.