Кіріспе
Қалалық қашу, кейде қала маңындағы отарлау деп те аталады, қалалық аймақтан оның шеткі аймақтарына адамдардың қоныс аударуы. Бұл құбылыс көбінесе қалаға тигізетін әсерлері, әсіресе халық азаюы салдарынан саяси ықпалдың әлсіреуі және салық кірістерінің төмендеуі тұрғысынан зерттеледі.
Қызметтер мен салықтар қала маңындағы аудандарға қолайлы
Арғы аймақтар халық саны мен билік күшінің артуына байланысты, бір адам – бір дауыс принципі бойынша, өкілдік органдарда, әсіресе метрополиттік аймақтарда немесе Үлкен Торонто, Үлкен Монреаль, Үлкен Париж немесе Үлкен Лондон сияқты ірі қалалық аймақтарда көбірек дауысқа ие болады. Соның салдарынан, қала маңындағы дауыстар қала ішіндегі дауыстардан басымдық алады, дәл сол сияқты бір ғасыр бұрын қалалану немесе қалалық отарлау ауылдық сайлаушылардың ықпалын азайтқан болатын. Осы органдардың қабылдайтын шешімдері қала маңында тұратын адамдарға басымдық бере бастайды, олар көлікке бағытталған және қаладан қалаға жүретіндерге арналған қызметтерді көбірек ұсынады, сондай-ақ жеке үйлерге арналған мүліктік салық ставкалары да қолайлы болады, ал қала орталығындағы пәтерлерде тұратындар жоғары салық төлейді. Жылдам өсіп келе жатқан қалалық аймақтарда қаланың кеңеюіне ықпал ететін қызметтер дамиды, мысалы, ірі магистральдық кәріз жүйелері, жылдам автомобиль жолдары немесе сауда орталықтары, ал қала орталығындағы жастардың демалысын ұйымдастыру сияқты басқа да қызметтер жоғалуы мүмкін. Бұл өмір сапасының төмендеуіне байланысты қала маңына адамдардың қоныс аударуын күшейтеді, бірақ халықтың артуы одан әрі елді мекендерге адамдардың көшуіне себеп болуы мүмкін, бұл кеңею үшін саяси сыйақыларды (әсіресе жаңа құрылыс салушы жылжымайтын мүлік әзірлеушілерінен түсетін саяси қаржыны) арттырады.
Қалалық банкроттық сыртқы көмекті қажет етеді
Өте қиын жағдайларда, қалалар кең аумақты қала маңына қызмет көрсетуге кеткен шығындарды өтей алмаса және саяси тұрғыдан үлкен билік аймағымен бақыланатын болса, мысалы, Нью-Йорк штатындағы Манхэттен сияқты, онда қалалар банкротқа ұшырауы мүмкін, тіпті 1970 жылдары Нью-Йорк қаласының өзі де осы жағдайға тап болды. Бұл жағдайды қала құрылысы саласының мамандары, соның ішінде Роберт Мозестің және оның ақырында жеңілген Кросс-Манхэттен экспресс-жолы жүйесі жоспарына қарсы күрескен Джейн Джейкобс болжаған болатын. Қала тек қана федералдық көмек пен қалалық тәуелсіздік құқықтары арқасында, оның ішінде өз табысына салық салу құқығын алып, қайта жаңғырды, және ол құқыққа осы күнге дейін ие.
Қала маңындағы ұшақтар қоғамдастықты екіге бөліп отыр
Қала орталығындағы қызметтер нашарлаған қалаларда 1960-1980 жылдары Лос-Анджелес пен Детройтте болғандай, тәртіпсіздіктер немесе ірі көтерілістер болуы мүмкін. Мұндай оқиғалар орта таптың тұрғындарының қала шетіне немесе қалалық проблемалардан қорғалған және қала орталығындағы тұрғындарға қарағанда мүлдем басқа қызметтерді пайдаланатын, жабық аудандарға қашуын жылдамдатады. Бұл өз кезегінде саяси өкілдердің назарын орта таптың қажеттіліктеріне аударады.
Қатаң бірігулер орталық электр энергиясын одан әрі азайтады
Кейбір жағдайларда, әсіресе 1990 жылдардағы Торонто мен Монреаль қалаларында, үлкен саяси бірлік кіші қалалық бірліктерді тұрғындардың еркіне қарсы біріктіруге мәжбүр етеді, бұл сыртқы қала маңындағы аймақтардың ықпалын күшейтеді, себебі олар жаңа біріктірілген қалалық кеңесте көпшілік орындарға ие болады. Күшті әкімдік жүйесі қолданылған жағдайда, қала маңындағы тұрғындардың көптігі осы лауазымды да бақылауы мүмкін, ал үлкен қалалық аумақта сайлау науқанын жүргізу қажеттілігі халықтың арасынан шыққан кандидаттарды немесе кедейлікке қарсы белсенділерді, бай қала маңындағы сайлаушылар немесе жылжымайтын мүлік дамытушылар қолдамайтын және қаржыламайтын жағдайда, сайлаудан шығарып тастауы мүмкін. Қала атынан сөйлейтіндер қаланың шетінде тұруы ықтимал. Мэрлер бұрынғы қала маңындағы қалалардың бұрынғы мэрлері болуы мүмкін, мысалы, 1998 жылы сол қалалардың (және тағы үш қаланың) біріктірілуінен кейін Торонтоның мэрі болған Солтүстік Йорк қаласының бұрынғы мэрі Мел Ластман. Екі бірігудің де саяси салдары ауыр болды. Квебекте «Парти Квебекуа» үкіметі Жан Шаресттен жеңіліп, Монреальге саяси жағынан бөлінуге және бірігуге дейінгі жеке қалалық ерекшеліктерін қайтаруға рұқсат беретін референдум өткізуге мүмкіндік берді. Торонтода мұндай жеңілдік болған жоқ, бірақ Джейн Джейкобс (1960 жылдары Торонтоға көшіп келген және сол жерде қала орталығына енетін, әсіресе Спадина тас жолы мен Фронт-стрит кеңейтуіне қарсы күрескен), 2000 жылы Ластманның қарсыласы Тукер Гомберг және 2003 жылы (Ластманнан кейін) Дэвид Миллер басқаратын Торонто провинциясы қозғалысы пайда болды.
Теориялық талдаулар
Джоэл Гарро "Едж-Сити" кітабында ірі қалалардың шетіндегі қалалардың өсуін сипаттады, олар өздері халық және билік орталықтарына айналды. Дейл Джонстон "Қаршы аудандарда жоғалғандар" кітабында 1990-шы жылдардың басында Нью-Джерси мен Онтариода орын алған мәдени және саяси алшақтықты сипаттады, онда қала маңындағы сайлаушылар қаладағы немесе ауылдық сайлаушылардан көп бола бастады және олар қалалық аймақтарға өздерінің қоғамдастығында қайталанбаған қызметтерді ұсыну үшін салық төлейтінін түсіне бастады. Сонымен қатар, қала маңындағы қауымдастықтар қалаларға проблемаларды экспорттайтын, әдетте есірткіге тәуелділер, баспанасыздық, түтін, жезөкшелік және қала маңындағы тұрғындарға қызмет көрсететін басқа да қылмыстар түрінде, сондай-ақ көптеген жолаушылардың кәріз және тұрақ талаптарын қанағаттандыру қажеттілігі туды. Қала орталығының тұрғындары мен қала маңындағы сайлаушылар бір-бірінен алшақтап, әрқайсысы өзін екіншісіне қаржылық көмек көрсетуде деп санай бастады. Сондықтан, Нью-Джерси мен Онтариода "Ақылға қонымды революция" деп аталған ортақ шешім қалалық қажеттіліктерден қала маңындағы кеңінуге қаражат аударды, бұл екі аймақта да қалалық өмір сапасының төмендеуіне әкелді, халық одан әрі таралып, қала орталықтары қала маңындағы келушілерге көңілсіздікпен қарады.