Кіріспе

11 ғасырдағы итальяндық еврей лексикографы Натан бен Иехиел Римдік (נתן בן יחיאל מרומי, 1035 – 1106) – итальяндық еврей лексикографы. Ол Талмуд және Мидраш сөздерінің көрнекті сөздігі – «Арух» авторы, сондықтан оны көбінесе «Арух» деп атайды.

Өмірбаян

Ол Римде 1035 жылға дейін еврей ғалымдарының ең белгілі римдік отбасыларының бірінде дүниеге келді. Азулайдың қателігі салдарынан, ол Де Помис әулетінің ұрпағы саналды. Дегенмен, қазіргі зерттеулерге сәйкес, оның Анау (ענו, ) әулетіне жататындығына көз жеткізілді. Натанның әкесі, Иехиел бен Абрахам, діни заң бойынша танымал білуші болғаннан бөлек, сол замандағы итальян раввиндерінің көпшілігі сияқты, діни жырлар жазушы болды. Натанның қасіретті өмірінің егжей-тегжейлерін оның сөздігінің алғашқы басылымына қосылған бірнеше автобиографиялық шумақтардан жинап, біріктіру қажет. Ол өмірін студент ретінде емес, ақ мата сатушы ретінде бастаған, ол кезде бұл жұмыс арсыз саналатын. Жұмыс берушісінің қайтысы оған Тораға бет бұруға мүмкіндік берді. Ол үйіне оралды, онда әкесі оған білім қазынасын үйретті, ал оның жинауы шетелдік ұстаздардың басшылығымен жалғасты. Бірінші кезекте Натан Сицилияға барды, онда Мацлиах ибн әл-Батзак Пумбедита геонимінің соңғысы – Хай Гаонның оқу курсынан оралған еді. Сол жерде Натан Бабыл білімін жинады, бұл кейбір адамдарды оның өзі Пумбедитаға қажылық жасады деген жаңылыс пікірге әкелді. Содан кейін Нарбонна оны өз тартуына іліктірді, онда ол көрнекті түсіндіруші және аггадашы Моше ха-Даршанның дәрісін тыңдады. Ол үйіне қайтып келе жолда Италиядағы бірнеше академияларда тоқтап, әсіресе Павияда, онда белгілі раввин Моше басшылық етті, және Барида, онда Моше Кальфо сабақ берді. Алайда ол әкесінің 1070 жыл шамасында болған қайтысынан бұрын ғылыми саяхатынан үйіне оралды, бұл оған өзі жақтаған жерлеу рәсімдерінің қарапайымдылығын көрсетуге мүмкіндік берді. Осыдан кейін римдік қауым раббилер колледжінің басшылығын Иехиелдің үш білімді ұлына – Даниял, Натан және Ыбырайымға тапсырды, олар «рабби Иехиел үйінің геондары» деп аталды. Ең үлкені Даниял, Арухтың жиі сілтеме жасайтын мишналық бөлімі «Зераиим» бойынша түсіндірме жазған сияқты, және христиан ғалымдарымен достық қарым-қатынаста болды. Үш бауырлас Тора бойынша авторитет ретінде тез танылды, және оларға көптеген сұрақтар жіберілді. Олардың ең көп хат алысқан адамы – Соломон бен Исаак («Ицхаки»), Рашимен шатастырылмауы тиіс итальяндық ғалым. Натанның жеке өмірі өте қасіретті болды. Оның барлық балалары өте жас кезінде қайтыс болды, ал қайғыға батқан әке жұбаныш іздеп, қайырымдылық пен ғылымға берілді. 1085 жылы ол діни заңдарға сәйкес келетін қоғамдық монша үйін салдырды, ал шамамен он жеті жылдан кейін (қыркүйек, 1101) ол және оның бауырлары әдемі синагог тұрғызды. 1101 жылдың ақпан айында ол өзінің «Арух» атты еңбегін аяқтады.

Әдіс және қолданылу аясы

Арухтың құрылымы көптеген кірпіштерден тұрғандықтан, оны салған адам оның ішінде сақталған барлық тіл білімін меңгерген-меңгермегенін анықтау қиын. Автордың филологиялық ізденіс рухын ешкім де жоққа шығара алмайды – ол лингвистика ғылымы туғанға дейінгі кезең үшін ерекше көзге түседі; оның "variæ lectiones" жиі қолдануы ерекше, ал көркем әдебиетке деген сезімі оны қатысты этимологиялық қателіктерден сақтап қалды. Дегенмен, Арухта жиналған тілдердің саны тіпті көп тілділікке бейім кезең үшін де таң қалдырады. Яһуди емес арамей диалектілері араб, парсы, грек, латын және тіпті славян тілдерімен қатар келеді, ал итальян тілі авторға раббилік стильдердің әртүрлі формалары сияқты жақсы таныс болып көрінеді. Алайда, қазіргі уақытта тілдердің көптігі жинақтың көп қырлы сипатының белгісі ретінде қарастырылады; ал әртүрлі тілдердің түсіндіру жұмысында қолданылуы үшін Натанның өзіне емес, оның көзқарастарына есеп беріледі. Ол, әрине, латын және грек тілдерін білген, ал соңғысы (сөйлеу және жазу тіліне бөлінген) Оңтүстік Италияда да қолданылып келген; ол араб тілімен сырттай танысқан болуы мүмкін, ал итальян тілін жақсы білген, бірақ оның көптеген этимологиялық түсіндірмелері әртүрлі дереккөздерден жиналып, көшірілгені анық. Осы себепті, әртүрлі диалекттер Арухта әртүрлі атаулармен кездеседі, әрқайсысы әртүрлі авторға тиесілі сияқты, мысалы, араб тілі үш түрлі аталыммен кездеседі, мүмкін Натан олардың мағынасы бір екенін білмеген. Осы себептерге арқау етіп, Арухтағы еврей және раввиндік диалектілердің көптігі, сондай-ақ автордың тікелей саяхаттары арқылы алған географиялық және этнографиялық ақпараттың көп болуына да түсіндіру беріледі. Еврей сөздерінің грамматикалық шығу тегіне қатысты Натан Юда бен Давид Чайюдж ашқан және испандық грамматиктер қағида ретінде қабылдаған үш әріптен тұратын түбірлер принципінен бас тартты; көптеген француз және неміс раввиндері сияқты, ол екі немесе кейде бір әріпті еврей түбірін құру үшін жеткілікті деп санады.

Оның маңызы

Арух мәдениет тарихындағы маңызды ескерткіш болып табылады. Оның ғылыми құндылығы ғана емес, сонымен қатар ескі оқулар мен түсіндірмелердің, көптеген жоғалған кітаптардың атауларын сақтауы да маңызды, себебі ол сол дәуірдегі итальяндық яһудилердің жалғыз әдеби туындысы. Оның үстіне, ол негізінен жинақ болғанымен, ортағасырлық білімнің ең көрнекті ескерткіштерінің бірі. Бұл еңбек яһуди ғылымы Бабыл мен Солтүстік Африкадан Еуропаға көшірілген және жаңылысқа ұшырау қаупі туған тарихи тұста жасалған. Ол ежелгі раввиндік қазыналар мен дәстүрлерді сақтау қажеттігін айқын көрсетті. Осы тұрғыдағы оның қызметі, замандас испандық және француздық яһудилердің екі ұлы еңбегі – Альфасидің Талмуд кодексі мен Рашидің түсіндірмесімен тең келді. Үшеуі де раввиндік білімді таратуға үлес қосты. Сонымен қатар, XI ғасырдағы итальяндық яһудилердің рухани жағдайы туралы білім алу үшін Арухқа жүгіну қажет. Мысалы, оның авторы этимологияны түсіндіру үшін итальян тілін еркін қолданады, табиғаттану объектілерінің жергілікті атауларын жиі келтіреді, шетелдік халықтардың әдет-ғұрыптарын мысал ретінде пайдаланады. Осыдан оның замандас оқырмандарының ерекшеліктерін анықтауға болады. Оның айтуынша, сиқыр мен амулеттердің пайда болу себептері мен бастаулары белгісіз.

Табысы мен басылымдары

"Арух" тез арада кеңінен тарады. Кохуттың сөзіне сүйенсек, тіпті Раши оны өзінің түсіндірмелерінің екінші басылымында пайдаланған, онымен Римнен Вормсқа көшіп келген белгілі раввин Р. Калоним бен Шаббетай таныстырған. Дегенмен, Калонимус жаңа тұрағына "Арух" туралы аз ғана мәлімет әкелген болуы мүмкін, себебі ол оның аяқталуына отыз жылдай бұрын көшіп кеткен; ол Натанмен тығыз байланыста болғандықтан, алғашқы беттерін көрген болуы ықтимал. Рашиден кейінгі ұрпақта "Арух" Киелі кітаптарды түсіндіретін ғалымдар мен тосафистердің арасында, сондай-ақ заң және грамматика саласындағы авторлардың арасында кеңінен қолданылды. Көптеген қолжазба көшірмелері таратылды, ал баспа ісінің дамуымен таралуы одан да кеңейді. Алғашқы басылымда басылған жылы мен орны көрсетілмеген, бірақ ол шамамен 1477 жылға жатады деп есептеледі, ал 1531 жылы Венециядағы Даниэль Бомберг ерте басылымдардың ең жақсысы саналған нұсқасын шығарды. Алайда, көшіру және баспа процесінде жұмыс көптеген өзгерістерге және бұрмалауларға ұшырады, олар Александр Кохуттың алғашқы басылымдар мен жеті қолжазба негізінде шығарған ғылыми басылымы арқылы белгілі бір деңгейде түзетілді.

Қосымшалар мен жинақтар

Арухтың танымалдылығының тағы бір дәлелі – оған көп ұзамай жинақталған көптеген қосымшалар мен жинақтар. Соңғы кездерге дейін барлық раввиндік сөздіктер Арухқа негізделген. Бірінші қосымшаны 12 ғасырда Нарбонналық Р. Самуил бен Яков ибн Джами немесе Джама жазды, ол «Агур» деп аталды, бұл маңыздылығы аз, шағын жұмыс. 13 ғасырда Иерусалимнің Р. Танхум бен Иосиф «Аль Муршид аль Кафи» атты сөздік жазды, оның мақсаты сирек кездесетін Арухты алмастыру ғана емес, сонымен қатар оны толықтыру және түзету болды. 16 ғасырдың басында «Юхасин» кітабының авторы Авраам Заккуто «Иккер ха-Талмуд» атты қосымша жазды, оның соңғы бөлігінің бір бөлігі ғана сақталған. Сол кезде христиан Санктус Пагнинус «Enchiridion Expositionis Vocabulorum Haruch, Thargum, Midraschim Rabboth, et Aliorum Librorum» атты кітап шығарды. Арухтың жалпы әдісін Илияс Левита да қабылдады, ол өзінің «Метургман» және «Тишби» еңбектерінде таргумикалық және талмудикалық сөздерді ажырата отырып, бір қадам алға жылжытты және сонымен қатар өзінің прототипін аяқтауды көздеді. Арухтың стилі мен мазмұны Иоганн Буксторфтың «Лексикон Халдейкум Талмудикум» және Давид де Помистің «Цемах Давид» еңбектерінде мұқият қарастырылды. 17 ғасырдың басында Менахем Лонцано өзінің кішкентай, бірақ пайдалы қосымшасын шығарды, «Маарих», ол әсіресе шетелдік сөздермен айналысады. 1629 жылы Парижде Филипп д’Акуиннің «Маарих ха-Маарекхет» жинағы жарық көрді. Арухқа ең жақсы қосымшаларды сол ғасырда Гамбургтегі дәрігер Бенджамин Мусафия және Давид ха-Коэн де Лара жазғаны сөзсіз. Мусафияның «Мусаф хэ-Арух» (1655), мүмкін, «Арух хэ-Хадаш» деп те белгілі, Иммануэль Лёвтің айтуынша, грек және латын туындыларына ерекше көңіл бөлді, көбінесе Буксторфқа сүйенді. Де Лара (1674 жылы қайтыс болды) «Кетер Кехуна» (Гамбург, 1668) жариялады, онда ол өзіне көптілдік мақсаттарды қойды, және ол «реш» дейін аударылса да, «йод» әрпіне дейін ғана жарияланды. Оның кішкентай еңбегі, екінші бөлігі «Мецзудат Цийон» деп аталатын «Ир Давид» (Амстердам, 1638), грек туындыларына ғана шектелген. 19 ғасырда да классикалық сөздікке сәйкес бірнеше еңбектер жарық көрді. Исайя Берлин (1799 жылы қайтыс болды) «Хафлаа Шеба Арахин» жазды, Арухқа түсініктемелер. Осыған ұқсас жазбаларды И. М. Ландау «Арухтың» ғылыми емес басылымына қосты, ал С. Линдерман «Сарид ба-Арахин» (Торн, 1870) деген атпен түсіндірме шығарды. Сонымен қатар, сол классикалыққа қосылған бірнеше анонимді сөздіктер бар, мысалы, қысқартылған Арух, «Арух ха-Катзар», сонымен қатар «Китзур Арух» деп те аталады, ол бірінен кейін бірі Константинопольде (1511), Краковта (1591) және Прагада (1707) басылып шықты және онда тек сөздердің түсіндірмесі, олардың этимологиясы жоқ. Бюксторф жиі келтіретін тағы бір қысқа Арухтың Берндегі қолжазбадан табылған көптеген француз және неміс жазбалары бар екені анықталды. Мұндай эпитомикалық жазбалардың қолжазба түрінде көп болғаны сөзсіз. Арухтан да кең ауқымды сөздік – Соломон бен Самуилдің «Сефер Мелитза». Соломон Маркус Шиллер Зиннесси, соңында, Талмудтағы «Қиын сөздер лексикасының» бар екендігін жазды. 1878–92 жылдар аралығында Александр Кохут «Арух Хашалемді» жариялады, бұл Арухтың кеңінен кеңейтілген нұсқасы, оған қазіргі филологиядан алынған тұжырымдар енгізілген.