А.И. Алиханян атындағы Ұлттық ғылым зертханасының тарихы мен жетістіктері
Yerevan Physics Institute
Армениядағы А.И. Алиханян Ұлттық ғылыми зертханасы – 1943 ж. құрылған, физикалық зерттеулермен айналысатын жетекші институт. Тарихы, негіздері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
А. И. Алиханян атындағы Ұлттық ғылыми зертханасы – Ереван қаласында орналасқан ғылыми-зерттеу институты. Ол 1943 жылы Абрам Алиханов пен Артем Алиханян ағайындарының бастамасымен Ереван мемлекеттік университетінің бөлімшесі ретінде құрылған. Көптеген жағдайда бұл институт YerPhI (Ереван физика институты) аббревиатурасымен белгілі болды. 2011 жылы институтқа қазіргі атауы – А. И. Алиханян атындағы Ұлттық ғылыми зертханасы берілді.
The A. I. Alikhanyan National Science Laboratory is a research institute located in Yerevan, Armenia. It was founded in 1943 as a branch of the Yerevan State University by brothers Abram Alikhanov and Artem Alikhanian. It was often referred to by the acronym YerPhI (Yerevan Physics Institute). In 2011 it was renamed to its current name A. I. Alikhanyan National Science Laboratory.
Тарих және стратегия
Ереван физика институты 1943 жылы Авраам Алиханов пен Артем Алиханян ағайындар тарапынан Ереван мемлекеттік университетінің филиалы ретінде құрылды. Кейіннен Арарат тауында (3200 м) және Нор-Амбердте (2000 м) екі жоғары биіктіктегі ғарыштық сәуле станциялары салынды. 1963 жылы институт КСРО Атом энергиясы жөніндегі мемлекеттік комитетіне қарауына берілді. 1967 жылы аяқталған 6 ГэВ электрондық синхротроны институтының тарихындағы маңызды оқиға болды, ол Армениядағы алғашқы бөлшектер үдеткіші (Арус "АРУС") еді. Кеңес Одағының тарауынан кейін ЕрФИ әлемдегі ең ірі үдеткіштер мен ғарыштық сәулелерді анықтағыштарды пайдалана отырып, Арменияда және бүкіл әлемде жоғары энергиялық физика және астрофизика салаларындағы зерттеулерін жалғастырды. Қазір ЕрФИ А. Алиханян атындағы ұлттық зертхана мәртебесіне ие болды.
The Yerevan Physics Institute was founded in 1943 as a branch of the Yerevan State University by brothers Abraham Alikhanov and Artem Alikhanian. Later two high altitude cosmic ray stations were founded on Mount Aragats (3,200 m) and Nor Amberd (2,000 m). In 1963 the institute was transferred to the Soviet Union Atomic Energy State Committee. The construction of a 6 GeV electron synchrotron accomplished in 1967 became an important landmark in the history of institute, it is the first particle accelerator in Armenia (Arus "ԱՐՈՒՍ"). After collapse of Soviet Union YerPhI continued research in the fields of high energy physics and astrophysics in Armenia and worldwide using world biggest accelerators and cosmic ray detectors. Now YerPhI get status of A. Alikhanyan National Laboratory.
Ғылыми іс-әрекеттердің қысқаша қорытуы
ЕрФИ-дің алғашқы жылдарындағы маңызды нәтижелерінің бірі – ғарыштық сәулелерде протон мен нейтронның табылуы және мюон мен протон массалары арасындағы бөлшектердің бар екендігіне алғашқы дәлелдердің алынуы болды. Жоғары биіктіктегі зерттеу станциялары осы күнге дейін ЕрФИ-дің Космикалық сәулелер бөлімінің (CRD) негізгі зерттеу базасы болып табылады. CRD-нің жетістіктерінің қатарында: бастапқы ғарыш сәулелерінің жарық компоненттеріндегі анық «иілімнің» (knee) анықталуы, Күнде үдеген ең жоғары энергиялы протондардың тіркелуі және 2000 жылы күн-жер байланысын зерттеу үшін Арагац ғарыш орталығының құрылуы бар, мұнда CRD әлемдік көшбасшылардың біріне айналды. 1967 жылы 6 ГэВ электрондық синхротроны іске қосылды. 1970-1991 жылдары синхротрон 4,5 ГэВ-қа дейінгі энергиямен жұмыс істеді, ал Эксперименталды физика бөлімінде маңызды нәтижелер алынды, оның ішінде: ядролардағы π-мезон фотоөндірісінде фотондардың адрондық қасиеттері; көп полярлы эксперименттерде нуклондық резонанстардың құрылымы, ядролық материяның құрылымы мен сипаттамалары, рентгендік ауысу сәулеленуінің маңызды қасиеттері және монокристалдардағы бағыттау эффектілері зерттелді. Осы жетістіктердің арқасында 1985 жылдан бастап Ереван физика институтының физиктері ірі халықаралық ынтымақтастықтарға сәтті қатысып келеді. ЕрФИ-дің дәстүрлі бағыты – жаңа бөлшектерді анықтау детекторларын жасау. Кең ұшқынды камералар және ауысу сәулеленуінің детекторлары – ЕрФИ-де жасалған және енгізілген тәжірибелік әдістердің мысалдары. Соңғы жылдары Ереван физика институтының ғалымдары шетелдегі орта және жоғары энергиялық физика эксперименттеріне (JLAB, DESY, CERN LHC, MAX зертханасы, MAMI) белсенді қатысып, мезон және нуклон құрылымдарын, нуклонның электромагниттік өзара әрекеттесуін, кварк-адрондық дуалдықты, нуклон-нуклон арасындағы қысқа қашықтықтағы корреляцияларды, ядролық ортада кварк-адрон тоғысуын, стандартты модельден тыс физиканы, Хиггс бозонын іздеуді, кварк-глюондық плазманы, ядролар мен гиперядролардың бөлінуін және фрагментациясын, сондай-ақ көптеген басқа да тақырыптарды зерттейді, тәжірибелік құралдарды құрастырады және деректерді жинау мен талдау үшін бағдарламалық жасақтаманы әзірлейді. Теориялық бөлім мына салаларда маңызды жетістіктерге қол жеткізді: B-мезон физикасы, КХД және оған байланысты феноменология, нейтрино физикасы, кванттық өріс теориясы, жіп/М теориясы, интегралданатын модельдер, статистикалық физика, конденсирленген материя және кванттық ақпарат. Бұл нәтижелер халықаралық деңгейде танылып, көп сілтеме алады. 1980 жылдардың ортасында ЕрФИ-де өте жоғары энергиялы гамма-сәулелер астрономиясында көп суреттік атмосфералық Черенков телескоптарын (IACT) пайдалана отырып, стереоскопиялық тәсілдің тұжырымдамасы әзірленді. Бұл тұжырымдама өте сәтті IACT жүйесінде (HEGRA) іске асырылды. Алғашқы табысқа жеткеннен кейін әрмендік физиктер Канар аралдарындағы (MAGIC) және Намибиядағы (H.E.S.S.) IACT жүйелерін пайдалануға сәтті қатысады. Көп жылдар бойы ЕрФИ-нің қолданбалы физика бөлімі түрлі спектрлік аймақтарда синхротронды сәулеленуді пайдалана отырып, жаңа кең жолақты лазерлік материалдардың электрондық энергия құрылымын сәтті зерттеді. Зерттеулер DESY-де жүргізілді және MaxLab II (Швеция) зертханасында жалғастырылатын болады. Төменде ұлттық зертхана жүргізген зерттеулердің тиімділігін сипаттайтын интегралдық параметрлер келтірілген: жарияланымдар саны және сілтемелер саны. Соңғы жылдары екі параметрдің де айтарлықтай өсуі байқалады. Ұлттық зертхананың ғалымдары Арменияның ғылыми басылымдарының шамамен 30% жариялайды. Басылымдардың көп бөлігі жоғары әсер факторлы журналдарда жарияланады; ұлттық зертханадағы зерттеулердің жоғары сапасы сілтемелер санымен расталады – Армения ғалымдары жариялаған мақалаларға жасалған жалпы сілтемелердің 60% -тан астамы ұлттық зертханаға тиесілі.
Among the key results of YerPhI in the early years were the discovery of protons and neutrons in cosmic rays, and the establishment of the first evidence of existence of the particles with masses between that of muons and protons. The high altitude research stations have remained the main research base of the Cosmic Ray Division (CRD) of YerPhI until now. Among the CRD achievements there were: discovery of sharp knee in light components of primary cosmic rays, detection of the highest energy protons accelerated on the Sun, and the creation of the Aragats Space environ¬mental Center in 2000 for studies of the solar terrestrial connection, where CRD becomes one of the world's leaders. The 6 GeV electron synchrotron was accomplished in 1967. During 1970 1991 synchrotron was operated with energies up to 4,5 GeV and in Experimental Physics Division were obtained significant results, including: hadronic properties of photons in π meson photo production on nuclei; structures of nucleon resonances in multi polarization experiments, structure and characteristics of nuclear matter, important properties of X ray transition radiation and channeling in monocrystals. Thanks to these achievements physicists from Yerevan Physics Institute started from 1985 are successfully participating in the large international collaborations. Traditional topic of YerPhI is the development of new particle detectors. Wide spark chambers and transition radiation detectors are examples of the experimental techniques developed and implemented in YerPhI. During the last years groups of scientists from Yerevan Physics Institute have actively participated in intermediate and high energy physics experiments abroad (JLAB, DESY, CERN LHC, MAX lab, MAMI), exploring the meson and nucleon structures, electromagnetic interactions of the nucleon, quark hadron duality, short range nucleon nucleon correlations, quark hadronization in nuclear medium, physics beyond standard model, Higgs boson searches, quark gluon plasma, fission and fragmentation of nuclei and hypernuclei and many other topics, as well as constructing experimental hardware and develop the software for data acquisition and analysis. The theoretical department assure major achievements in the following areas: B meson physics, QCD and Related Phenomenology, Neutrino physics, Quantum Field Theory, String/M theory, Integrable Models, Statistical physics, Condensed Matter and Quantum Information. These results are internationally recognized and highly cited. In the mid 1980s in YerPhI was developed the concept of stereoscopic approach in Very High Energy gamma ray astronomy using multiple Imaging Atmospheric Cherenkov Telescopes (IACT). This concept was materialized in the very successful IACT system (HEGRA). After first success, Armenian physicists successfully participate in operation of the IACT systems on the Canary islands (MAGIC) and in Namibia (H. E. S. S.). In the course of many years, the Applied Physics Department of YerPhI successfully investigates electron energy structure of new wide band laser materials using synchrotron radiation in various spectral regions. The investigations were carried in DESY and will be continued in MaxLab II (Sweden). Below are the integral parameters characterizing the efficiency of research conducted by national lab: number of publications and citations. The sizable enlargement of both parameters during last years is apparent. National lab scientists publish appr. 30% of scientific publications of Armenia. Most of publications appear in high impact factor journals; high quality of research in national lab is proved by citations – more than 60% of overall citations to papers published by scientists from Armenia belong to national lab.