Ұлыбританиядағы ядролық энергияның ағымдағы жағдайы

Кіріспе

Біріккен Корольдіктегі ядролық энергияның шолуы

2020 жылы Біріккен Корольдікте ядролық энергия елдің электр энергиясының 16,1%-ын өндірді. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Ұлыбританияда бес нысанда 9 операциялық ядролық реактор бар (8 озық газ салқындатылатын реактор (AGR) және бір қысымды су реакторы (PWR)), олар 5,9 ГВт қуат өндіреді. Сонымен қатар, Sellafield-те ядролық қайта өңдеу зауыттары және Capenhurst-те Urenco компаниясы басқаратын Қалдықтарды басқару нысаны (TMF) бар. Ұлыбритания әлемдегі алғашқы азаматтық ядролық бағдарламаны құрды, 1956 жылы Англияның Виндскейл қаласында Кальдер Холл атом электр стансасын ашты. Ұлыбританиядағы ядролық реакторлар паркі бұрын отандық Magnox және олардың графит тежегіші және салқындатқышы бар AGR реакторларымен басым болды, бірақ олардың соңғылары пайдалы өмір мерзімінің соңына жақындап, «халықаралық» қысымды су реакторларымен алмастырылады. 1997 жылы ең жоғары деңгейде елдің электр энергиясының 26%-ы ядролық энергиядан өндірілді. Содан бері бірнеше реакторлар жабылды және 2012 жылға қарай үлесі 19%-ға дейін төмендеді. Ескі AGR реакторларының қызмет мерзімі ұзартылды, бұл жеке жеткізушілерге сегіз жаңа атом электр стансасын салуға мүмкіндік берді. Шотландия үкіметі, Шотландия Парламентінің қолдауымен, Шотландияда жаңа атом электр стансалары салынбайтынын мәлімдеді. E.ON UK, RWE npower және Horizon Nuclear Power компаниялары жаңа атом электр стансаларын салу жоспарларынан бас тартты, бұл Ұлыбританиядағы ядролық энергияның болашағына күмән тудырды. Осыған қарамастан, EDF Energy әлі де екі нысанда төрт жаңа реактор салуды жоспарлап отыр, Сомерсеттегі Хинкли Пойнтте құрылыс жұмыстары жалғасуда. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне жауап ретінде Борис Джонсон үкіметі ядролық энергияға қайтадан бейіл білдірді, EPR және басқа да PWR жобаларын, сондай-ақ энергия тәуелсіздігі мен декарбонизацияға бағытталған, әлі әзірленбеген шағын модульді реакторларды пайдалануды көздеді, сонымен қатар ескірген AGR реакторларын ауыстырып, электр энергиясын өндіру үшін газ бен көмірді кезең-кезеңмен тоқтатуды жоспарлады. Шотландияда де-факто ядролық энергиядан бас тарту жүріп жатыр және Англия мен Уэльсте қолданыстағы реакторларды жаңадан салынғандарымен ауыстыру жоспарлануда (кейде жаңа реакторлар үшін қолданыстағы нысандар пайдаланылады), ал Солтүстік Ирландияда ешқашан ядролық электр стансасы салынбаған. EDF Energy қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған бес және жанармай құюдан өткізіліп жатқан екі реактордың иесі және басқарушысы болып табылады. Келесі онжылдықтарда төрт жаңа нысан салу жоспарлануда. Ұлыбританиядағы барлық ядролық нысандарды Ядролық реттеу кеңсесі қадағалайды.

Nuclear power in the United Kingdom generated 16.1% of the country's electricity in 2020. as of 2022, the UK has 9 operational nuclear reactors at five locations (8 advanced gas cooled reactors (AGR) and one pressurised water reactor (PWR)), producing 5.9GWe. It also has nuclear reprocessing plants at Sellafield and the Tails Management Facility (TMF) operated by Urenco in Capenhurst. The United Kingdom established the world's first civil nuclear programme, opening a nuclear power station, Calder Hall at Windscale, England, in 1956. The British installed base of nuclear reactors used to be dominated by domestically developed Magnox and their successor AGR reactors with graphite moderator and coolant but the last of those are nearing the end of their useful life and will be replaced with "international" pressurised water reactors. At the peak in 1997, 26% of the nation's electricity was generated from nuclear power. Since then several reactors have closed and by 2012 the share had declined to 19%. The older AGR reactors have been life extended, for private suppliers to construct up to eight new nuclear power plants. The Scottish Government, with the backing of the Scottish Parliament, has stated that no new nuclear power stations will be constructed in Scotland. E. ON UK, RWE npower and Horizon Nuclear Power have been pulling out of their initial plans for developing new nuclear power plants, placing the future of nuclear power in the UK in some doubt. Despite this, EDF Energy is still planning to build four new reactors at two sites, with construction ongoing at Hinkley Point in Somerset. In light of the 2022 Russian invasion of Ukraine, the government of Boris Johnson announced a renewed commitment to nuclear power, using the EPR and potentially other PWR designs as well as yet to be developed small modular reactors in a push towards energy independence and decarbonisation while replacing the ageing AGR reactors and phasing out gas and coal for electricity generation. While there is a de facto nuclear power phaseout underway in Scotland and there are plans to replace existing reactors with newly built ones in England and Wales (sometimes using existing sites for the new reactors), no nuclear power plant has ever been built in Northern Ireland. EDF Energy owns and manages the five currently operating and two de fuelling reactor sites. Four new plants are proposed to be built in the next few decades. All nuclear installations in the UK are overseen by the Office for Nuclear Regulation.

20 ғасыр

Біріккен Корольдік Атом Энергиясы Агенттігі (UKAEA) 1954 жылы Біріккен Корольдікте ядролық энергияны дамытуды қадағалау және бастама көтеру үшін заңмен бекітілген корпорация ретінде құрылды. Желіге қосылған алғашқы станция 1956 жылдың 27 тамызында Кальдер-Холл болды, алайда осы электр станциясының негізгі мақсаты қару-жарақ класындағы плутоний өндіру еді. Кальдер-Холл коммерциялық көлемде электр энергиясын жеткізген әлемдегі алғашқы ядролық электр станциясы болды (дегенмен, Кеңес Одағындағы Обнинсктегі 5 МВт "жартылай тәжірибелік" реактор 1954 жылы жалпы қолданысқа қосылған еді). 1966 жылдың ақпан айында Ұлыбританиядағы алғашқы жылдам көбейту реакторының прототипі Шотландияның Дунрей қаласында 30 миллион фунт стерлинг сомасында салынатыны жарияланды. British Nuclear Fuels Limited (BNFL) 1971 жылдың ақпанында UKAEA өндірістік бөлімшесінің бөлінуі нәтижесінде құрылды. 1984 жылы BNFL толыққандай Ұлыбритания үкіметіне тиесілі British Nuclear Fuels plc акционерлік қоғамына айналды. 1979 жылдың желтоқсанында, қанағаттандырмас жағдайлар мен 1979 жылғы мұнай дағдарысынан кейін, жаңа Тэтчер үкіметі ұзақ мерзімді ядролық энергетика бағдарламасын жариялады. Қазіргі мемлекеттік National Nuclear Corporation жоспарланған екінші буын AGR құрылыстарын аяқтайды және 1982 жылдан бастап кем дегенде он жыл бойы (барлығы шамамен 15 ГВт) жылына бір Westinghouse жобалаған қысымды су реакторын (PWR) салудың жаңа бағдарламасын әзірлейді. Алайда, 1981 жылы Энергетика жөніндегі таңдау комитеті мен Монополиялар және бірігулер комиссиясы CEGB-нің және үкіметтің сұранысты болжауын және бағдарламаны негіздеген инвестициялық бағалауын сынаған есептер жариялады. 1982 жылдан бастап, Найджел Лоусон Дэвид Хауэллдің Энергетика жөніндегі мемлекеттік хатшысы лауазымын алмастырғаннан кейін, үкімет электр энергетикасын жекешелендіруді қарастыра бастағандықтан, осы үлкен ұсыныстан бас тарта бастады. Электр энергиясы туралы 1989 жылғы заң электр энергетикасы саласын жекешелендіруді көздейді, сондай-ақ жекешелендіруден босатылған және Nuclear Electric компаниясына берілген ядролық энергетика саласын қолдау үшін қазба отынына салынатын алымды енгізді. Нәтижесінде, PWR бағдарламасынан тек Sizewell B ядролық электр станциясы ғана 1987 мен 1995 жылдар аралығында салынды. Ол 1995 жылдың ақпанында ұлттық желіге электр қуатын беруді бастады. Оның құрылысы төрт жылдық, 16 миллион сөздік қоғамдық тыңдаудан кейін басталды. 1994 жылы Селлафилдте термиялық оксидтерді қайта өңдеу зауыты (THORP) ашылды. Құрылысы 1970 жылдары басталды және құны 2,4 миллиард фунт стерлингке жетті. Қалған Magnox реакторлары Magnox Electric ретінде мемлекеттік меншікте қалды. 1998 жылдың 30 қаңтарында Magnox Electric BNFL-ге BNFL Magnox Generation ретінде біріктірілді.

The United Kingdom Atomic Energy Authority (UKAEA) was established in 1954 as a statutory corporation to oversee and pioneer the development of nuclear energy within the United Kingdom. The first station to be connected to the grid, on 27 August 1956, was Calder Hall, although the production of weapons grade plutonium was the main reason behind this power station. Calder Hall was the world's first nuclear power station to deliver electricity in commercial quantities (although the 5 MW "semi experimental" reactor at Obninsk in the Soviet Union was connected to the public supply in 1954). In February 1966, it was announced that the first prototype fast breeder reactor in the United Kingdom would be constructed in Dounreay, Scotland, at a cost of £30million. British Nuclear Fuels Limited (BNFL) was established in February 1971 from the demerger of the production division of the UK Atomic Energy Authority (UKAEA). In 1984 BNFL became a public limited company, British Nuclear Fuels plc, wholly owned by the UK government. In December 1979, in the wake of the industrial disputes of the Winter of Discontent and the 1979 oil crisis, the new Thatcher government announced a new long term nuclear power programme. The existing state National Nuclear Corporation would complete its existing planned second generation AGR builds, and would develop a new programme of building one Westinghouse designed Pressurised Water Reactor (PWR) per year for at least a decade from 1982 (about 15GWe in total). However, in 1981 the Select Committee on Energy and the Monopolies and Mergers Commission produced reports criticising the CEGB and government's demand forecasting and investment assessment justifying the programme. From 1982, after Nigel Lawson replaced David Howell as Secretary of State for Energy, the government began rowing back from this large proposal, in part because the government were beginning to consider privatising the electricity industry. The Electricity Act 1989 provided for the privatisation of the electricity industry, introducing the Fossil Fuel Levy to support the nuclear power industry which was exempted from privatisation and vested in Nuclear Electric. In the end, only the Sizewell B nuclear power plant from the PWR programme was built, between 1987 and 1995. It began producing power for the national grid in February 1995. Its construction followed a four year, 16million word public inquiry. A Thermal Oxide Reprocessing Plant (THORP) was opened at Sellafield in 1994. Construction had begun in the 1970s and cost £2.4billion. The remaining Magnox reactors remained in public ownership as Magnox Electric. On 30 January 1998 Magnox Electric was merged into BNFL as BNFL Magnox Generation.

2006 жылғы энергияны бағалау

2005 жылдың сәуір айында премьер-министр Тони Блэрдің кеңесшілері елдің жаһандық жылынуға себепші газдар шығарындыларын азайту жөніндегі мақсаттарына жетудің ең тиімді жолы жаңа атом электр станцияларын салу екенін ұсынды. Ұлыбританияның энергетикалық саясатының жақын мерзімдік мақсаты – эмиссияны 1997 жылғы деңгейден 20%-ға төмендету, ал одан да амбициялы мақсаты – 2050 жылға қарай 80%-ға төмендету. 2005 жылдың қарашасында үкімет Ұлыбританияның орта және ұзақ мерзімді Энергия ақ кітабының мақсаттарына қол жеткізудегі прогресті және одан әрі қадамдар жасау мүмкіндіктерін қарастыру мақсатында энергияны қайта қарауды жариялады, ол 2006 жылдың қаңтарында басталды. 2006 жылғы қайта қараудан кейін Денсаулық сақтау және қауіпсіздік басқармасының агенттігі Ядролық реттеу басқармасы жаңа ядролық реакторлардың жобаларын, нақты нысанға қатысты ұсыныстардан бұрын бағалау үшін Жалпы жобалауды бағалау процесін (GDA) әзірледі. GDA төрт жобаны бағалауды бастады: Westinghouse AP1000; Areva EPR; AECL ACR 1000; және GE Hitachi ESBWR. Бірақ ACR 1000 және ESBWR коммерциялық себептермен бағалаудан алынып тасталды, нәтижесінде EPR және AP1000 жаңа ядролық құрылыстарға үміткер болып қалды.

2007 жылғы Жоғарғы Соттың шешімі

2007 жылдың 15 ақпанында «Гринпис» экологиялық тобы жоғары соттың 2006 жылғы үкіметтің Энергияны қайта қарауын күштен жойған шешімін жеңіп алды. Төрағалық ететін судья Салливан үкіметтің тексеруі «сертсіз кемшіліктерге» толы деп шешті, әсіресе, аргументтің экономикалық тұрғыдан маңызды егжей-тегжейлері тек тексеру аяқталғаннан кейін ғана жарияланды. Судья Салливан ядролық қалдықтарды кездіру туралы тексерудегі тұжырымдама «жетіспейтін ғана емес, сонымен қатар қателеуге ұштауы мүмкін» екенін, ал шешімді «заңсыз» деп таныды. Бұл жаңалыққа жауап ретінде Сауда және өнеркәсіп министрі Алистер Дарлинг жаңа кеңес жүргізілетінін, бірақ 2007 жылдың соңына дейін шешім қабылдалуы тиіс екенін мәлімдеді. Ол үкімет климаттың өзгеруімен күресу және импорттық мұнай мен газға артық тәуелділікті азайту үшін жаңа атом электр станцияларының қажеттігіне сенімді екенін айтты. Бұқаралық ақпарат құралдарында Лейборист партиясының ядролық индустрия лоббистерімен тығыз байланыстарына көп назар аударылды.

2007 жылғы консультация

2007 жылғы «Энергия саласындағы ақ кітап: Энергия қиындықтарын еңсеру» 2007 жылғы 23 мамырда жарияланды. Онда «жаңа атом электр станцияларына инвестиция салуға жеке секторға мүмкіндік беру – қоғамдық мүддеге жататын мәселе» деген алдын ала пікір келтірілген. Ақ кітаппен бірге Үкімет «Атом энергетикасының болашағы» атты консультациялық құжатты және оған қосымша бірнеше құжатты жариялады. Олардың бірі – Джексон Консалтинг компаниясының баяндамасында, жаңа электр станцияларын Ядролық декоммиссиялау агенттігіне (Nuclear Decommissioning Authority) немесе British Energy компаниясына тиесілі, қолданыстағы атом электр станцияларының орналасқан жерлеріне салудың тиімділігі айтылған. Greenpeace консультациялық құжат жарияланғаннан кейін, ядролық паркты жаңарту, оны тоқтатудың орнына, Ұлыбританияның жалпы көміртегі шығарындыларын тек төрт пайызға ғана азайтады деген бұрынғы позициясын қайталады. 2007 жылдың 7 қыркүйегінде Greenpeace, Жерді қорғау қоры (Friends of the Earth), CND және WWF сияқты бірнеше антиядролық ұйымдар консультациялық процестен бас тартты. Олар Үкімет атом энергетикасының болашағы бойынша шешімін қабылдағандай көрінеді деп мәлімдеді. Бизнес және кәсіпкерлік министрі Джон Хаттон Radio 4 радиосына берген сұхбатында: «Бұл мәселелерде жабық көзқарасқа ие Үкімет емес, менің ойымша, Greenpeace сияқты ұйымдар. Greenpeace және басқа ұйымдар осы консультациялардан тек бір ғана нәтиже күтеді» деді.

2008 жылы берілген рұқсат

2008 жылдың қаңтар айында Ұлыбритания үкіметі жаңа буын атом электр станцияларын салуға жасыл жарық берді. Шотландия үкіметі Шотландияда жаңа атом электр станциялары салынуына қарсы екенін және Шотландиядағы жоспарлау мәселелері бойынша соңғы шешімді қабылдайтынын мәлімдеді. 2008 жылдың 10 қаңтарында Алан Дункан депутаты үкіметтің ядролық энергия туралы хабарламасына жауап берді, оны қолдап, консерваторлар энергия өндірудің түрлі жолдары үшін біреуіне екіншісінен артықшылық бермей, тең экономикалық жағдайды жақтады. Екі консорциум (EDF Centrica және RWE E. ON) барлығы 12,5 ГВт жаңа ядролық қуатты салудың алдын ала жоспарларын жариялады, бұл British Energy компаниясының қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған электр станцияларының жалпы қуатынан сәл көп. 2009 жылы үкімет өкілдері компанияларды ядролық құрылыс жобаларына инвестиция салуға ынталандыру үшін көміртегі бағасының ең төменгі деңгейі қажет деп есептеді.

2009 жылдан 2011 жылға дейін

2009 жылы мемлекеттік француз энергетикалық компаниясы EDF British Energy компаниясын сатып алып, 12,5 миллиард фунт стерлинг төледі. 2009 жылдың тамызында Centrica энергетикалық компаниясы EDF-тің 20% акцияларын сатып алды. EDF Energy деп аталатын EDF-тің еншілес компаниясы құрылды. 2009 жылдың қарашасында үкімет болашақ реакторларды орналастыруға болатын он ядролық алаңды анықтады: Эссекс графтығындағы Брэдвелл; Камбрия графтығындағы Брейстоунз; Камбрия графтығындағы Кирксантон; Камбрия графтығындағы Селлафилд; Дарем графтығындағы Хартлпул; Ланкашир графтығындағы Хейшам; Сомерсет графтығындағы Хинкли Пойнт; Глостершир графтығындағы Олдбери; Суффолк графтығындағы Сайзвелл; және Солтүстік Уэльстегі Уилфа. Бұл алаңдардың көпшілігінде ядролық электр станциясы бар, ал жаңа алаңдар – Брейстоунз және Кирксантон. 2010 жылдың қазан айында Энергетика және климаттық өзгерістер министрі Крис Хун Брейстоунз, Кирксантон және Дунгенесс алаңдарын қараудан шығарды, бұрынғы үкіметтің он бір әлеуетті алаң тізімі сегізге дейін қысқартылды. 2010 жылы Оңтүстік Йоркширдегі Ротерхэм қаласында Шеффилд университеті мен Rolls-Royce басшылығымен Ұлыбританиядағы болашақ ядролық құрылыстарға қатысуды күтіп, Ядролық озық өндіріс ғылыми-зерттеу орталығы құрылды. Оған Бизнес, инновациялар және дағдылар министрлігі 15 миллион фунт стерлинг, ал аймақтық даму агенттігі Йоркшир Форвард 10 миллион фунт стерлинг қаржы бөлді.

2011 жылдан 2016 жылға дейін

2011 жылғы Фукусима I ядролық апатынан кейін Энергетика және климаттық өзгерістер жөніндегі мемлекеттік хатшы Крис Хун 12 наурызда HSE ядролық дирекциясының басшысы доктор Майк Вейтманға «осы жағдайдың салдары және Ұлыбританияның ядролық өнеркәсібі үшін алынған сабақтар туралы» есеп беруді сұрады. Есеп 6 ай ішінде, алдымен мамырдың ортасына дейін «Халықаралық ядролық қауымдастықпен және басқа да ядролық қауіпсіздікті реттеуші органдармен тығыз ынтымақтастықта дайындалған» аралық есеппен бірге тапсырылуы тиіс болды. Апаттан кейін үкімет EDF Energy, Areva және Westinghouse компанияларымен байланыс орнатып, ядролық энергияға қоғамдық қолдауды сақтау үшін сынға ілікті. 2012 жылдың қаңтарында Energy Fair ұйымы, бірқатар басқа ұйымдар мен экологиялық белсенділердің қолдауымен, Еуропалық Одақтың бәсекелестік құқығын бұза отырып, ядролық энергетика саласына мемлекеттік көмек ретінде берілетін субсидиялар туралы Еуропалық комиссияға ресми шағым түсірді. Олардың пікірінше, субсидиялар коммерциялық тәуекелдерді және пайдаланудан шығару шығындарын өтеуден, террористік шабуылдардан қорғаудан, ядролық қалдықтарды жоюдан және Ұлттық ядролық зертхана, Ядролық институт және Ядролық пайдаланудан шығару органы сияқты түрлі мемлекеттік қаржыландырылатын немесе субсидияланатын органдар арқылы «институционалдық қолдау» көрсетуден туындайды. Бұл жаңартылатын технологияларға тиісті деңгейде қолдау көрсетілмейінше, ядролық энергияның коммерциялық тұрғыдан тиімді болуына кедеріл келтіріп, энергия нарығын бұрмалайды. 2012 жылдың наурыз айында алты ірі энергетикалық компанияның екеуі жаңа атом электр станцияларын салудан бас тартатынын мәлімдеді. RWE npower және E. ON компанияларының шешімі, бір жыл бұрын болған Фукусимадағы ядролық апаттан кейін ядролық энергияға қатысты белгісіздікке байланысты болды. Бұл шешімнен бұрын Шотландия және Оңтүстік Электр компаниясы да осындай мәлімдеме жасаған еді. Hitachi компаниясы Horizon бірлескен кәсіпорнын сатып алып, Олдбери және Уилфада екі немесе үш 1,350 МВт қуаттылығы бар Advanced қайнаған су реакторларын (ABWR) салуды жоспарлады. Бұл Франция президенті Франсуа Олландтың Францияның ядролық энергияға тәуелділігін 75%-дан 50%-ға дейін азайтуды ұсынғанына және Ұлыбританияда одан басқа болжамдарға қарамастан болды. 2012 жылы Ресейдің «Росатом» компаниясы болашақта VVER 1200 реакторын британдық және американдық реттеуші органдармен сертификаттауды жоспарлап отырғанын, бірақ EDF компаниясының келісімдеріне қол жеткізгенін көргеннен кейін 2015 жылға дейін британдық лицензияға өтініш беруі екіталай екенін мәлімдеді. 2013 жылдың қыркүйегінде «Росатом» компаниясы Fortum және Rolls Royce компанияларымен бірлесіп, VVER Generic Design Assessment-ке дайындық жөнінде Ұлыбритания үкіметімен өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. 2013 жылы Commons Energy and Climate Change Committee төрағасы Тим Йео үкіметтің ядролық энергияны кеңейту туралы келісімге қол жеткізуі «өте шұғыл мәселе» екенін мәлімдеді және келіссөздер тез аяқталмаса, Ұлыбритания энергия тапшылығына ұшырауы мүмкін екенін ескертті. Сол жылы партияаралық комитеттің тергеуі Ұлыбританияның «жаңа ядролық электр станциялары салынбаса, климаттық өзгерістер мақсаттарына жете алмайтынын» көрсетті. Комитет жариялаған есепте жоспарланған атом электр станциялары уақытында салынбаса, елдің заңмен бекітілген көміртегі шығарындыларын азайту мақсаттарына жетуі «өте қиын, тіпті мүмкін емес» болады деп қорытынды жасалды. Сондай-ақ, егер жаңа ядролық қуаттылық 2025 жылға дейін салынбаса, импортталатын газға тәуелділік артады және энергетикалық қауіпсіздікке нұқсан келтіреді. 2013 жылдың 26 наурызында үкімет Ядролық өнеркәсіп стратегиясын жариялады, онда ядролық өнеркәсіптің 2030 жылға қарай шамамен 16 ГВт жаңа ядролық электр станцияларын салу жоспарланғаны, яғни кем дегенде бес жерде 12 жаңа ядролық реактор салынатыны айтылды. Ядролық индустрия кеңесі құрылады және «мемлекеттік ғылыми-зерттеу бағдарламаларының өнеркәсіптік және энергетикалық саясатты қолдауға сәйкестігін қамтамасыз ету үшін» Ядролық инновациялар және зерттеулер жөніндегі консультативтік кеңес құрылады. 2010–2011 жылдарға арналған мемлекеттік азаматтық ядролық ғылыми-зерттеуге жұмсалған қаражат 66 миллион фунт стерлингті құрады, бұл кейбір халықаралық бәсекелестермен салыстырғанда аз көрсеткіш. Үкімет Еуропаның Жюль Хоровиц реакторы ғылыми-зерттеу жобасына қатысады. 2013 жылдың сәуірінде EDF компаниясының үкіметпен ядролық энергиядан өндірілген электр энергиясының бағасы туралы келіссөздері тоқтап қалды. EDF компаниясының бас директоры EDF-тің «асығуға мүддесі жоқ» екенін және келіссөздер сәтсіз аяқталса да алаңдамайтынын мәлімдеді. Сарапшылар келісімге жетуге бірнеше ай қажет болады деп болжады. Ұлттық статистика бюросы 2015 жылы Ұлыбританияның ядролық өнеркәсібінде шамамен 12,400 адам жұмыс істегенін, бірақ олардың шамамен 9,400-і Селлафилдте ядролық қалдықтарды өңдеумен айналысқанын бағалады. EDF компаниясы Hinkley Point C электр энергиясының баға құрамындағы шығындарды былай бағалады: құрылыс тәуекеліне байланысты премия – 35% (92,5 фунт/МВт), басқа қаржыландыру шығындары – 29%, пайдалану және күтім шығындары – 21%, капиталдық шығындар – 12%. Электр энергиясының жалпы бағасы – 92,5 фунт/МВт. 2016 жылы EDF және Ұлыбритания үкіметі Hinkley Point C электр станциясында салынатын екі EPR реакторы үшін 92,50 фунт/МВт (2012 жылдан инфляциямен байланысты – 2022 жылы 128 фунт/МВт) құнында келісімге келді.

Following the 2011 Fukushima I nuclear accidents, Chris Huhne, Secretary of State for Energy and Climate Change, wrote to Dr Mike Weightman, head of the HSE's Nuclear Directorate, on 12 March, asking for a report "on the implications of the situation and the lessons to be learned for the UK nuclear industry". The report was to be delivered within 6 months, with an interim report by mid May, "prepared in close cooperation with the International nuclear community and other nuclear safety regulators". In the wake of the accident the Government was criticised for having colluded with EDF Energy, Areva and Westinghouse in order to manage communications and maintain public support for nuclear power. In January 2012, the campaign group Energy Fair, supported by a number of other organisations and environmentalists, filed a formal complaint with the European Commission over alleged unlawful State aid in the form of subsidies for nuclear power industry, in breach of European Union competition law. It claims that the subsidies arise from underwriting commercial risk and decommissioning costs, protection against terrorist attacks, the disposal of nuclear waste, and by providing "institutional support" in the form of various government funded or subsidised bodies such as the National Nuclear Laboratory, the Nuclear Institute, and Nuclear Decommissioning Authority without providing corresponding levels of support for renewable technologies, without which nuclear power would not be commercially viable, so distorting the energy market. >

In March 2012, two of the big six power companies announced they would be pulling out of developing new nuclear power plants. The decision by RWE npower and E. ON followed uncertainty over nuclear energy following the Fukushima nuclear disaster, which had occurred the year before. Their decision followed a similar announcement by Scottish and Southern Electricity the previous year. Hitachi purchased the Horizon joint venture, intending to build two or three 1,350MWe Advanced boiling water reactors (ABWR) at Oldbury and Wylfa. despite François Hollande having proposed to cut France's reliance on nuclear power generation from 75% to 50%, and despite speculation to the contrary in the UK. In 2012 Russian firm Rosatom stated that in the future it intended to certify the VVER 1200 with the British and U. S. regulatory authorities, though was unlikely to apply for a British licence before 2015, after having seen what agreements EDF finally reaches. In September 2013 Rosatom, in conjunction with Fortum and Rolls Royce, signed a Memorandum of Understanding with the UK government to prepare for a VVER Generic Design Assessment. In 2013, Tim Yeo, chairman of the Commons Energy and Climate Change Committee, stated that the government reaching an agreement over nuclear power expansion was a "matter of great urgency", and warned that Britain could run out of energy if negotiations were not concluded quickly. In the same year, a cross party committee inquiry concluded that the UK "will not be able to meet its climate change targets without new nuclear build". A report published by the committee found that unless planned nuclear power plants are built on time, it will be "extremely challenging, if not impossible" for the country to meet its legally binding carbon reduction targets. Such a failure to build the new nuclear capacity by 2025 would also force a greater reliance on imported gas, and would affect energy security. On 26 March 2013, the government published a Nuclear Industrial Strategy which in part stated that the nuclear industry had plans for about 16GWe of new nuclear power stations by 2030, which is at least 12 new nuclear reactors at five sites. A Nuclear Industry Council will be established, and a Nuclear Innovation and Research Advisory Board will be created "to ensure that public R&D programmes are aligned to support industrial and energy policy". Public civil nuclear R&D funding for 2010–11 was £66million, which is low compared to some international competitors. The government will join the European Jules Horowitz Reactor research project. In April 2013, EDF's negotiations with the government over the strike price for nuclear produced electricity stalled. EDF's chief executive stated EDF was "in no hurry" to agree the strike price, and was unconcerned if the negotiations failed. Commentators believed it would take several months to reach a conclusion. The Office for National Statistics assessed that in 2015 the UK nuclear industry directly employed about 12,400 staff, though about 9,400 of those worked at Sellafield mostly on nuclear waste handling. + EDF's attribution of cost elements inHinkley Point C electricity price Element £/MWh Per centof price Construction risk premium 35 38% Other financing costs 26 29% Operation & maintenance costs 19.5 21% Capital cost 11 12% Total electricity price 92.5
In 2016 EDF and the UK government finalised the £92.50/MWh contract for difference (linked to inflation since 2012 – £128/MWh in 2022) for the building of two EPR reactors at Hinkley Point C.

2020 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін

Ұлыбританияның 2020 жылғы қарашадағы Он тармақты жоспарында «жаңа және озық ядролық қуат» басымдық деп белгіленді, үкімет 2024 жылғы желтоқсанда парламенттік мерзім аяқталар кезде кем дегенде бір ірі ядролық электр стансасына инвестициялық шешім қабылдауға міндеттелді. 2023 жылғы ақпанда Премьер-министр кеңсесі BEIS қайта құрылғанын хабарлады, нәтижесінде ядролық қуатты кеңейтуді қолдау үшін Энергия қауіпсіздігі және таза нөлдік (ESNZ) департаменті құрылды. 2023 жылғы наурызға қарай ядролық энергия Ұлыбританияның «жасыл таксономиясында» экологиялық тұрақты деп танылды, бұл оған жаңартылатын энергия сияқты жеңілдіктер алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, «Great British Nuclear» бастамасы 2050 жылға қарай Ұлыбританияның электр энергиясының 25%-ын ядролық қуат есебінен қамтамасыз етуді мақсат етіп қойды. Ол одан әрі дамытуды қолдау үшін Ұлыбритания үкіметінен қаржы іздеді. 2017 жылғы желтоқсанда Ұлыбритания үкіметі озық және кішкентай ядролық реакторларды зерттеу және әзірлеуді қолдау үшін үш жылға 56 миллион фунт стерлингке дейін қаржы бөлді. 2018 жылы Ұлыбританияның SMR индустриясы өзінің алғашқы жобаларын қаржыландыру үшін миллиардтаған фунт стерлингтік мемлекеттік қолдау іздеді. «Үлкен Британияның ядролық қуаты» жобасының аясында, Ұлыбритания үкіметі Rolls Royce басшылығымен құрылған консорциумға ISCF қорынан 18 миллион фунт стерлинг бөлді, ал өнеркәсіп тарапынан 18 миллион фунт стерлинг қосымша қаржыландырылды. Бұл бірінші кезең 2021 жылғы 30 маусымда аяқталды және тұжырымдамалық жобаны сәтті әзірледі. 2021 жылғы қарашада Ұлыбритания үкіметі Rolls Royce SMR дамуының екінші кезеңі үшін өнеркәсіп тарапынан қаржыландырылған 210 миллион фунт стерлинг бөлді. 2022 жылы Ұлыбритания үкіметі 120 миллион фунт стерлингтік «Болашақ ядролық мүмкіндіктер қорын» іске қосты, ол жобаларды іріктеу процесіне кіру үшін жобалау және бизнес-жоспарларын дамытуға көмектесу үшін шектеулі сандағы ядролық жобаларды қолдайды. Бұл жобаға Ұлыбританияға GE Hitachi BWRX 300 қайнаған су реакторы және X energy Xe 100 жоғары температуралы газды салқындатқыш реакторы сияқты жаңа реактор технологияларын қаржыландыру ұсыныстары кірді. 2023 жылы Ұлыбритания үкіметі саясатын бақылау үшін «Great British Nuclear» құрды, ол Ұлы Манчестер аймағындағы British Nuclear Fuels Ltd арқылы жұмыс істейді, бұл Ұлыбритания үшін SMR жеткізушілерін бәсекеге қабілетті таңдауды қамтиды. GE Hitachi-дің BWRX 300 реакторы 2023 жылғы сәуірде Rolls Royce SMR-ге бәсекелес ретінде жарияланды. Алайда, 2022 жылы Борис Джонсон үкіметі жариялаған «Great British Nuclear» толық міндеттері Риши Сунак үкіметімен әлі де шешілуі керек, соның ішінде оның бюджеті және болашақта ол ядролық электр стансасының операторы бола ма. 2023 жылғы шілдеде Энергетика министрі Грант Шеппс 157 миллион фунт стерлингтік қаржымен қолдау көрсетіліп, «түпкілікті жобалау кезеңіне өту үшін» төрт түрлі SMR технологиясын іріктеу үшін халықаралық конкурс жариялағанын мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, соңғы инвестициялық шешім келесі парламентпен қабылданады және Ұлыбританияның SMR-і 2030 жылдары жұмыс істей бастауы мүмкін. EDF NUWARD, GE Hitachi BWRX 300, Holtec International SMR 160+, NuScale Power, Rolls Royce SMR және Westinghouse AP300 сияқты алты технология қарастырылып жатыр. Алты компания тендерлік ұсыныстарын ұсынғаннан кейін, «Great British Nuclear» 2024 жылдың соңында даму мен реттеуді мақұлдау процесін қолдау үшін, 2029 жылы соңғы инвестициялық шешімге арналған ұсыныстарды дайындау үшін бірден төртке дейін бірлесіп қаржыландыру келісімшарттарын жасауды жоспарлап отыр. 2023 жылғы қарашада АҚШ-та NuScale SMR-ді пайдаланатын алғашқы коммерциялық SMR жобасының құнға байланысты тоқтатылуы Ұлыбританияда SMR-дің экономикалық тиімділігіне күмән тудырды. 2024 жылғы қаңтарда GE Hitachi Ұлыбритания үкіметінің «Болашақ ядролық мүмкіндіктер қорынан» 33,6 миллион фунт стерлингтік грант алды. Бұл грант компанияның 300 МВт қуаты бар BWRX 300 SMR үшін GDA процесін өткізу жоспарын қолдау үшін берілді. Ұлыбританияның шығуы 2019 жылдан кейін Ұлыбританияда ядролық отынның болуы және Ұлыбританияның ядролық материалдарды тасымалдауға қатысты жаңа келісімдерге кіру қажеттілігі туралы мәселені көтере алады. 2018 жылы Бриджвотер және Таутон колледжінде және Лейкс колледжінде екі орталықта Ұлттық ядролық колледж ашылды, олар Білім министрлігінің 22,5 миллион фунт стерлингтік қаржысымен қаржыландырылды, жаңа ядролық электр стансаларын салу және пайдалануға қызмет етуді көздеді. 2018 жылғы қарашада Ұлыбритания IV буын халықаралық форумының (GIF) IV буын ядролық реакторларын зерттеу және дамыту бойынша халықаралық ынтымақтастық келісімін ратификациялады. 2019 жылы Wood өз ядролық бизнесін, көбінесе Sellafield-тегі тоқтату жұмыстарын, 250 миллион фунт стерлингке АҚШ-тың Jacobs Engineering Group компаниясына сатты, ол жаһандық ядролық бизнесті жүргізеді. 2020 жылы Energy Systems Catapult талдауы 2050 жылға қарай таза нөлдік эмиссияға қол жеткізу үшін 10 ГВт жаңа ядролық қуат қажет екенін көрсетті. 2020 жылғы маусымда Extinction Rebellion UK-тың бұрынғы өкілі Zion Lights ядролық энергияны жаңартылатын энергия көздерімен қатар энергия араласының маңызды бөлігі ретінде қолдады және басқа экологиялық белсенділерді ядролық қуаттың «климаттық өзгерістерге қарсы күрестің ғылыми тұрғыдан бағаланған шешімдерінің» бір бөлігі екенін қабылдауға шақырды. 2020 жылы ядролық қуат Ұлыбританияның электр энергиясының 46 тераватт-сағатын (TWh) өндірді, бұл жалғыз электр энергиясы өндірісінің 15%-дан астам және 1998 жылғы 91 TWh ең жоғары деңгейінің шамамен жартысы. 2021 жылдың қаңтарына қарай Ұлыбритания үкіметінің Қытайдың Ұлыбританияның ядролық қуатына қатысуына қатысты көзқарасы Қытай-Ұлыбритания қарым-қатынастары нашарлауына байланысты өзгерді және ол қытайлық қатысуын, қаржыландыруын және Брэдвелл B жаңа ядролық электр стансасын салуды тоқтату жолдарын қарастырып жатты. 2020 жылғы 31 қаңтарда Ұлыбритания ұлттық референдум мен парламенттік мақұлдаудан кейін Еуропалық Одақтан (ЕО) және Еуропалық атом энергия қауымдастығынан (Euratom) ресми түрде шықты. Жауап ретінде Ұлыбритания Австралия, АҚШ, Канада және Халықаралық атом энергия агенттігімен (IAEA) жаңа ядролық ынтымақтастық келісімдерін жасады. Сонымен қатар, Ұлыбритания 2020 жылғы желтоқсанда ЕО-мен ядролық ынтымақтастық келісіміне келді, ол 2021 жылғы 1 қаңтардан күшіне енді. Тұтынушылар өз үлестерінен қаржылық пайда көре алмайды, бірақ электр стансасымен қамтамасыз етілген электр энергиясына қол жеткізу арқылы кейінірек пайда көреді. «Ядролық энергия (қаржыландыру) заңы» 2022 жылғы 31 наурызда күшіне енді. Barclays банкінің қуат және коммуналдық қызметтер бөлімінің басшысы RAB моделін «инвесторлар үшін жоғары деңгейдегі сенімділік пен болжамдылықты қамтамасыз ететін» және «ірі масштабта тартымды, тұрақты және инфляциямен байланысты кіріс алуға бағытталған» деп сипаттады. Инвесторларды қорғау үшін үкіметтік қолдау пакеті, жеке сектор көтере алмайтын, төмен ықтималдық бірақ жоғары әсерлі тәуекелдерді қамтиды, соның ішінде алыстан болатын шығындардың арту тәуекелі, қарыз нарығының бұзылуы, сақтандыру қолжетімсіз тәуекелдер және саяси тәуекелдер. Қытайға қатысты қауіпсіздік алаңдаулары үкіметті 2022 жылдың соңында 100 миллион фунт стерлингтен астам сомаға China General Nuclear Power Group компаниясын Sizewell C ядролық электр стансасын салу жобасынан сатып алуға мәжбүр етті, оны EDF және Ұлыбритания үкіметі бірлесіп иеленді. 2022 жылғы 7 қаңтарда Hunterston B реакторларындағы графит кірпіштеріндегі жарықтарға байланысты жоспарланған мерзімнен бұрын тоқтатылды және дефуэлингке көшірілді. 2023 жылы Ұлыбританиядағы азаматтық ядролық сектор 77 400 адамды жұмыспен қамтыды, оның 9 500-і Hinkley Point C жаңа құрылысымен байланысты. 2023 жылғы наурызда EDF Heysham 1 және Hartlepool электр стансаларының қызмет ету мерзімін 2026 жылғы наурызға дейін екі жылға ұзарту туралы хабарлады.

The UK's November 2020 Ten Point Plan designated "new and advanced nuclear power" as a priority, with the government committing to an investment decision for at least one major nuclear power station by the end of the parliamentary term in December 2024. In February 2023, the Prime Minister's office announced the restructuring of BEIS, resulting in the establishment of the Department for Energy Security and Net Zero (ESNZ) to support nuclear power expansion. By March 2023, nuclear energy had been classified as environmentally sustainable in the UK's green taxonomy, making it eligible for the same incentives as renewable energy. Additionally, the initiative 'Great British Nuclear' was set up with the goal of nuclear power contributing up to 25% of the UK's electricity by 2050. It sought UK government finance to support further development. In December 2017 the UK government provided funding of up to £56million over three years to support research and development into advanced and small nuclear reactors. In 2018 the UK SMR industry sought billions of pounds of government support to finance their putative First of a Kind projects. The Expert Finance Working Group on Small Reactors produced a report stating that there was "a current market failure in supporting nuclear projects generally" and identifying options for government to support SMR development in the UK. The UK government, through UKRI, awarded £18million in ISCF funding to a UK based consortium led by Rolls Royce, with matched funding of £18million from industry. This first phase was formally concluded on 30 June 2021 and successfully developed a concept design. In November 2021, the UK government provided £210million, match funded by industry, in the second phase of development for the Rolls Royce SMR. In 2022, the UK government launched a £120 million Future Nuclear Enabling Fund to support a limited number of nuclear projects to develop design and business cases to fast track proposals to enter a selection process in 2023. This included funding proposals for new reactor technologies to the UK such as the GE Hitachi BWRX 300 boiling water reactor and X energy Xe 100 high temperature gas cooled reactor. In 2023, the UK government formed Great British Nuclear to oversee its policy, operating through British Nuclear Fuels Ltd in the Greater Manchester area, which includes a competitive choice of SMR suppliers for the UK. GE Hitachi's BWRX 300 was announced in April 2023 as one of the competitors to the Rolls Royce SMR. However the full remit of Great British Nuclear, which was announced by the Boris Johnson government in 2022, still needs to be decided by the Rishi Sunak government including its budget and if eventually it will be a nuclear plant operator. In July 2023, Energy Secretary Grant Shapps said he was launching an international competition to select up to four different SMR technologies "to go through to the final design stage", supported by up to £157 million of funding. He said the final investment decision will be taken by the next parliament, and UK SMRs might start operating by the 2030s. Six technologies were selected for consideration, EDF NUWARD, GE Hitachi BWRX 300, Holtec International SMR 160+, NuScale Power, Rolls Royce SMR and the Westinghouse AP300. After the six companies have submitted their tender responses, Great British Nuclear will place between one and four co funding contracts later in 2024 to support the development and regulatory approval process, to prepare bids for a final investment decision in 2029. The cancellation for cost reasons in November 2023 of the first commercial SMR deployment in the U. S., using NuScale SMRs, has however cast doubt over whether SMRs in the UK would be economic. In January 2024, GE Hitachi was awarded a grant of £33.6 million from the UK Government's Future Nuclear Enabling Fund. This grant was provided to support the company's plans to undergo the GDA process for its BWRX 300 SMR, which has a capacity of 300 MWe. The UK withdrawal might raise the question of nuclear fuel availability after 2019 in the UK, and the need for the UK to enter into new treaties relating to the transportation of nuclear materials. In 2018, the National College for Nuclear was opened at two hubs at Bridgwater and Taunton College and Lakes College largely funded by £22.5million from the Department for Education, intended to service the building and operation of new build nuclear power plants. In November 2018, the UK ratified the Generation IV International Forum (GIF) framework international collaboration agreement for research and development of Generation IV nuclear reactors. In 2019, Wood sold its nuclear business, mostly decommissioning work at Sellafield, for £250million to the US Jacobs Engineering Group, which has a global nuclear business. In 2020, Energy Systems Catapult analysis suggested new 10GW nuclear power in order to achieve net zero emissions by 2050. In June 2020, Zion Lights, former spokesperson of Extinction Rebellion UK, declared her support for nuclear energy as a critical part of the energy mix along with renewable energy sources and called fellow environmentalists to accept that nuclear power is part of the "scientifically assessed solutions for addressing climate change". In 2020, nuclear power generated 46terawatt hours (TWh) of UK electricity, just over 15% of gross electricity generation, and about half its 1998 peak of 91TWh. As of 2021, the British government's attitude to the involvement of China in British nuclear power had changed following worsening of China–United Kingdom relations, and it was exploring ways to block Chinese involvement, finance and their Bradwell B new nuclear development. On 31 January 2020, the UK formally withdrew from the European Union (EU) and the European Atomic Energy Community (Euratom) following a national referendum and parliamentary approval. In response, the UK secured new nuclear cooperation agreements with Australia, the United States, Canada, and the International Atomic Energy Agency (IAEA). Additionally, the UK entered into a nuclear cooperation agreement with the EU in December 2020, effective from 1 January 2021. Consumers would not receive a financial return from their contributions, but would benefit later by having access to the electricity provided by the plant. The Nuclear Energy (Financing) Act 2022 came into force on 31 March 2022. The power and utilities executive at Barclays bank described the RAB model as providing "a high level of certainty and confidence and predictability for investors" and "structured to produce attractive, stable, low risk and inflation linked returns at scale". A Government Support Package would be provided to give investors protection from specified low probability but high impact risks that the private sector would not be able to bear including the risk of cost overrun above a remote threshold, disruption to debt markets, some risks for which insurance is not available, and political risks. Security concerns about China also caused the government to buy China General Nuclear Power Group out of the proposed Sizewell C nuclear power station development for just over £100 million in late 2022, leaving it co owned by EDF and the UK government. On 7 January 2022, Hunterston B was closed and moved into defuelling earlier than planned due to cracks in the graphite bricks in the reactors. In 2023, the civil nuclear sector in the UK employed about 77,400 people, of which 9,500 were involved with the Hinkley Point C new build. In March 2023, EDF announced that the operational life of Heysham 1 and Hartlepool power stations would be extended a further two years until March 2026.

Тарих

Ұлыбританиядағы ядролық энергия экономикасының тарихы күрделі. Алғашқы Magnox реакторлары таза коммерциялық мақсаттармен салынбаған, ал кейінгі реакторлар құрылыстың кешігуіне байланысты шығындардың өсуімен жүздесті (Sizewell B реакторының құрылысы басталғаннан бастап пайдалануға берілгенге дейін жеті жылға созылды, бұл ұзаққа созылған қоғамдық тыңдаудан кейін болды). Шығындарға әсер ететін тағы бір фактор – пайдаланылған ядролық отынға қатысты ұлттық стратегияның немесе саясаттың болмауы, нәтижесінде қайта өңдеу және қысқа мерзімді сақтаудың аралас тәсілі қолданылды, ұзақ мерзімді перспективаларға тиісінше мән берілмеді (бірақ ұлттық қойма құру ұсынылды). Ұлыбританияда ядролық энергияның тиімділігі мен шығындары туралы жалпы пікір жоқ, сонымен қатар идеологиялық әсер де бар (мысалы, "энергетикалық қауіпсіздікті" қолдайтындар көбінесе жақтаса, ал "экологиялық салдарларынан" алаңдайтындар қарсы шығады). Осы себептерге және 1990 жылдардың ортасынан бері Ұлыбританиядағы тұрақты энергетикалық саясаттың болмауына байланысты 1995 жылғы Sizewell B реакторынан бері жаңа реакторлар салынбады. Бұл мәселеде шығындар маңызды рөл атқарды, сондай-ақ ұсыныс пен іске қосылу арасындағы ұзақ уақыт (он жыл немесе одан да көп) көптеген инвесторларды ойландырды, әсіресе энергия нарығын реттеу және ядролық қалдықтар сияқты ұзақ мерзімді мәселелер шешілмегендіктен. Sizewell B 1995 жылы 3,5 пенс/кВт·сағ (2000 жылғы бағамен, бұл 2000 жылы 35,0 фунт стерлингке тең) электр энергиясын өндіруді күткен, бірақ іске қосылғаннан кейінгі бағалау бойынша өндіріс құны шамамен 6 пенс/кВт·сағ (2000 жылғы бағамен, бұл 2000 жылы 60,0 фунт стерлингке тең) болды, бұл алғашқы жобалау шығындарын ескермей және капитал құнына 8% дисконттық ставка қолданғандағы көрсеткіш.

Болашақ электр станциялары

2010 жылдан 2015 жылға дейін Ұлыбритания үкіметінің саясаты бойынша Ұлыбританиядағы кез келген жаңа атом электр станцияларының құрылысын жеке сектор басқаратын және қаржыландыратын. Бұл операторға жұмыс істеу және дереу мәселелерді жүктеуді қамтамасыз етеді, сонымен бірге үкіметтің қатысуын азайтады (толығымен жоймаса да) және ұзақ мерзімді қатысуын/жауапкершілігін (ядролық қалдықтар, үкіметтік саясатқа байланысты, жауапкершілік, тіпті шектеулі болса да, сақталады). 2010 жылы The Daily Telegraph газетінде хабарланғандай, компанияларды Ұлыбританияда атом электр станцияларын салуға көндіру үшін сыйымдылық төлемдері және жеткізушілердің ядролық міндеттемелері сияқты қосымша ынталандырулар қажет болатын. 2015 жылы үкімет атом энергиясын қайтадан субсидиялауға шешім қабылдады. Ұлыбританияның қалған электр өндірушілері жекешелендірілген кезде үкімет бастапқыда ядролық генераторларды қолдау құралы ретінде, British Energy құрылғанға дейін мемлекеттік меншікте болған, Қазба емес отынға арналған міндеттемені енгізді. Ұлыбританияның ең заманауи атом электр станцияларын басқаратын жеке сектордағы компания British Energy банкротқа ұшырап, 2004 жылы Ұлыбритания үкіметінің 3 миллиард фунт стерлингтен астам инвестициясымен қайта құрылды, бірақ ол уақыттан бері толықтай қайтарылды. 2009 жылдың қаңтар айында British Energy компаниясын шамамен 12 миллиард фунт стерлингке EDF Energy (Électricité de France (EDF) еншілес компаниясы) және Centrica (Ұлыбританиядағы CCGT электр станцияларының және жаңартылатын көздердің ірі операторы және British Gas компаниясының бас компаниясы) сатып алды. 2008 жылдың қаңтар айында Ұлыбритания үкіметі жеке операторларды энергия қажеттілігін қамтамасыз ету үшін келесі жылдары жаңа атом электр станцияларын салуға шақыратындығын мәлімдеді. Үкімет атом энергиясын субсидиялау болмайды деп мәлімдеді. Үкімет алғашқы станция 2020 жылға дейін іске қосылады деп үміттенді. Алайда Уэльс үкіметі Уэльстегі жаңа атом электр станцияларына қарсы болып қалады, бірақ Уилфаның әлеуетті орны ретінде мақұлданды. Шотландия жаңа атом электр станцияларына қарсы шешім қабылдады. 2008 жылдың мамыр айында The Times газетінде E.ON компаниясының төрағасы және бас атқарушы директоры Вулф Бернотаттың мәлімдеуінше, Ұлыбританиядағы әрбір жаңа атом электр станциясының құны 6 миллиард евроға дейін жетуі мүмкін, бұл Үкіметтің 2,8 миллиард фунт стерлингтік бағалауынан әлдеқайда жоғары. Осылайша, Ұлыбританияның он атом электр стансасын ауыстыру құны 48 миллиард фунтқа жетуі мүмкін, ескірген реакторларды жою немесе ядролық қалдықтармен жұмыс істеу құны кірмейді. 2012 жылдың 29 наурызында E.ON және RWE npower, олар Ұлыбританияда АЭС салу үшін Horizon бірлескен кәсіпорнын құрды, олар Ұлыбританияда жаңа ядролық электр энергиясын жобалауды жасамайтынын, оның орнына қысқа мерзімді инвестицияларға назар аударатынын және Horizon-ті алу үшін басқа компанияны іздестіретінін мәлімдеді. 2012 жылдың 29 қазанында Hitachi компаниясы Horizon компаниясын шамамен 700 миллион фунтқа сатып алатыны туралы хабарланды. Hitachi компаниясы Олдбери мен Уилфада екі немесе үш 1,350MWe Advanced қайнаған су реакторын (ABWR) салуды жоспарлап отыр, бірақ алдымен Атомдық реттеу жөніндегі кеңседен ABWR жобасының жалпы жобалау бағасын алуды талап етеді, бұл шамамен төрт жылды алады. 2012 жылдың маусым айында EDF тапсырған зерттеуде, Institute for Public Policy Research Ұлыбританияда 18 ГВт жаңа ядролық энергия қуатын салу, 10 жаңа реактормен, 16 250 және 21 250 қосымша жұмыс орнын құруға және Ұлыбританияға ядролық энергияның халықаралық нарығында бәсекелестікке қабілетті болуға мүмкіндік береді деп ұсынды. Директорлар институты ядролық энергияны электр энергиясын өндірудің "таза, арзан және қауіпсіз" тәсілі деп жариялаған, оның мүшелерінің 84% Ұлыбританияда жаңа ядролық энергияны қолдаған. Алайда, The Times әрбір EPR-ді салу құны 7 миллиард фунтқа дейін өскенін хабарлады, бұл Citigroup сарапшылары коммерциялық тұрғыдан тиімді деп санамайды, жеке сектор қаржыландыратын реакторлар үшін 16,6p / kWh генерациялық шығынды болжайды. 2013 жылғы 21 қазанда EDF Energy Hinkley Point C-де салынатын жаңа ядролық электр станцияларына қатысты келісімге қол жеткізілгенін хабарлады. EDF Group және Ұлыбритания үкіметі инвестициялық келісімшарттың негізгі коммерциялық шарттары бойынша келісті. Инвестицияның соңғы шешімі әлі де негізгі қадамдардың аяқталуына байланысты болды, оның ішінде Еуропалық Комиссияның келісімі. 2015 жылы Ұлыбритания үкіметі Hinkley Point C зауытына үлкен субсидиялар беруді ұсынды. Rolls Royce шағын модулді реактордың (SMR) жобасын дайындап жатыр, ол Rolls Royce SMR деп аталады, төрт контурлы PWR дизайнымен жақын байланысты. Қуаттылығы 440MWe, бұл әдеттегі SMR деп есептелетін диапазондан жоғары. 2017 жылға қарай Rolls Royce одан әрі дамытуды қолдау үшін Ұлыбритания үкіметінен қаржы іздеп отырды. 2017 жылы үкімет пен өнеркәсіп арасындағы консенсус қалыптасты, Hinkley Point C атом электр станциясы үшін қолданылған Contract for Difference қаржыландыру моделі, толығымен жеке сектордың қаржыландыруын қамтитын, келесі атом электр станциялары үшін қолданылмауы мүмкін, және Horizon Nuclear Power компаниясының Wylfa-дағы келесі дамуы үшін үкіметпен балама қаржы механизмдері туралы талқылаулар жүріп жатыр. Алайда, 2019 жылдың 17 қаңтарында Horizon өздерінің Ұлыбританиядағы ядролық даму бағдарламасын тоқтататынын хабарлады. Ұлыбритания үкіметі жобаның үштен бір бөлігіне үлестік қатысуға, қажетті барлық қарыздық қаржыландыруды қарастыруға және 35 жылға дейін 75 фунт/МВт сағатына дейін электр энергиясы үшін Contract for Difference ұсынуға дайын болды. Бизнес, Энергия және Өнеркәсіптік стратегия министрі Грег Кларк бұл "өткенде кез келген үкімет қарастыруға дайын болғаннан гөрі әлдеқайда жомарт қолдау пакеті" екенін мәлімдеді. Алайда бұл Hitachi-ке жеке кәсіпорын ретінде экономикалық қисындылықты қамтамасыз етпеді. 2020 жылдың сәуір айында Horizon Nuclear Power директоры келесі екі атом электр станциясының, Wylfa және Oldbury-дің болашағы үкіметтің қазіргі Contract for Difference қолдау механизмінен гөрі Regulated Asset Base (RAB) қаржылық көмек моделін қабылдауына байланысты екенін мәлімдеді, бұл дамытушыларға жеке қаржының аз бөлігіне мұқтаж болуға және қаржының бір бөлігін соңғы тұтынушылардың есебінен қаржыландыруға мүмкіндік береді. 2020 жылдың 2 маусымында EDF Energy Ұлыбритания үкіметіне Саффолк графтығындағы Sizewell C учаскесінде құрылысты бастамас бұрын дамуға келісім беру туралы өтініш бергенін хабарлады. Алайда EDF әлі де қаржыландыруды ұйымдастырмады және Ұлыбританияда құрылыс тәуекелдерін қабылдай алмайды. EDF қаржыландыруға көмектесу үшін Ұлыбритания үкіметіне жүгінуде, Regulated Asset Base моделін ұсыну арқылы, бірақ бұл соңғы тұтынушыларға дереу шығын салса, немесе дамуға үкіметтік үлестік қатысу арқылы. 2020 жылдың 30 маусымында EDF Sizewell C құрылысын және пайдалануға лицензия алу үшін Атомдық реттеу кеңсесіне өтініш бергенін хабарлады.

From 2010 until 2015, it was UK Government policy that the construction of any new nuclear power stations in the UK would be led and financed by the private sector. This transfers the running and immediate concerns to the operator, while reducing (although not eliminating) government participation and long term involvement/liability (nuclear waste, as involving government policy, will likely remain a liability, even if only a limited one). In 2010 The Daily Telegraph reported that additional incentives, such as capacity payments and supplier nuclear obligations, would be needed to persuade companies to build nuclear plants in the UK. The government decided to subsidize nuclear power again in 2015. When the rest of the UK generating industry was privatised, the Government introduced the Non Fossil Fuel Obligation, initially as a means of supporting the nuclear generators, which remained under state ownership until the formation of British Energy. British Energy, the private sector company that operated the UK's more modern nuclear plants, came close to bankruptcy and in 2004 was restructured with UK government investment of over £3billion, although this has since been paid back in full. In January 2009, British Energy was bought for approximately £12billion by EDF Energy (a subsidiary of Électricité de France (EDF)) and Centrica (a major operator of CCGT power stations and renewable sources in the UK and parent company of British Gas) in an 80/20 split. In January 2008, the UK government indicated that it would take steps to encourage private operators to build new nuclear power plants in the following years to meet projected energy needs. The government stated that there would be no subsidies for nuclear power. The Government hoped that the first station would be operational before 2020. However, the Welsh Government remains opposed to new nuclear plants in Wales despite the approval of Wylfa as a potential site. Scotland has decided against new nuclear power stations. In May 2008, The Times reported that Wulf Bernotat, chairman and chief executive of E. ON, had stated that the cost of each new nuclear power plant in the UK could be as high as €6billion (£4.8billion), much higher than the Government's estimate of £2.8billion. The cost of replacing Britain's ten nuclear power stations could therefore reach £48billion, excluding the cost of decommissioning ageing reactors or dealing with nuclear waste. On 29 March 2012, E. ON and RWE npower, which had formed the joint venture Horizon to build NPPs in the United Kingdom, announced that they would not develop new nuclear power projects in the UK, focusing instead on shorter term investments, and were looking to find another company to take over Horizon. On 29 October 2012 it was announced that Hitachi would buy Horizon for about £700million. Hitachi intend to build two or three 1,350MWe Advanced boiling water reactors (ABWR) at Oldbury and Wylfa, but will first require a Generic Design Assessment for the ABWR design by the Office for Nuclear Regulation, which will take about four years. In June 2012, in research commissioned by EDF, the Institute for Public Policy Research suggested that building 18GW of new nuclear energy capacity in the UK, with more than 10 new reactors, could create between 16,250 and 21,250 additional jobs, and enable the UK to compete in the international market for nuclear energy. The Institute of Directors also published a report stating that nuclear energy is a "clean, cheap and safe" way of generating electricity, with 84% of its members in favour of new nuclear power in Britain. However, The Times reported the cost of building each EPR had increased to £7billion, which Citigroup analysts did not regard as commercially viable, projecting a generation cost of 16.6p/kWh for private sector financed reactors. On 21 October 2013, EDF Energy announced that an agreement had been reached regarding new nuclear plants to be built on the site of Hinkley Point C. EDF Group and the UK Government agreed on the key commercial terms of the investment contract. The final investment decision was still conditional on completion of the remaining key steps, including the agreement of the EU Commission. In 2015, the UK government proposed to provide large subsidies to the Hinkley Point C plant, paying twice the market rate for electricity. Rolls Royce is preparing a small modular reactor (SMR) design called the Rolls Royce SMR, a close coupled four loop PWR design. Power output is 440MWe which is above the usual range considered to be a SMR. As of 2017 Rolls Royce was seeking UK government finance to support further development. In 2017, a consensus of government and industry developed that the Contract for Difference financing model used for Hinkley Point C nuclear power station, involving fully private sector financing, may not used for subsequent nuclear plants, and discussions with government are under way about alternative finance mechanisms for the following possible development at Wylfa by Horizon Nuclear Power for parent Hitachi. However, on 17 January 2019, Horizon announced that it was suspending its UK nuclear development programme. The UK government had been willing to take a one third equity stake in the project, to consider providing all the required debt financing, and to provide a Contract for Difference for the electricity generated at up to £75/MWh for 35 years. Greg Clark, minister for Business, Energy and Industrial Strategy, stated this was a "generous package of potential support that goes beyond what any government has been willing to consider in the past". However this did not provide an adequate "economic rationality as a private enterprise" for Hitachi to proceed. In April 2020, a director of Horizon Nuclear Power stated that the future of next two nuclear builds, Wylfa and Oldbury, depended on the government accepting the Regulated Asset Base (RAB) financial assistance model rather than the existing Contract for Difference support mechanism, which would allow developers to need less upfront private finance with some finance backed through end consumer bills. On 2 June 2020, EDF Energy announced that it had submitted a development consent order to the UK government prior to starting construction on the Sizewell C site in Suffolk. However EDF have yet to organise financing, and cannot take on more construction risk in the UK. EDF is looking to the UK government to assist on financing either by offering a Regulated Asset Base model, though that puts an immediate cost burden on end consumers, or through other approaches such as a government equity stake in the development. On 30 June, EDF announced that it had applied to the Office for Nuclear Regulation for a licence to build and operate Sizewell C.

2020 жылдың 24 қыркүйегінде Премьер-министр Борис Джонсон Ұлыбританияның климаттық өзгеріске қарсы күресіндегі жаңа технологиялар туралы сұраққа жауап берген кезде, BBC-ге "Мен ядролық энергияның араласудың бір бөлігі болуы керек деп ойлаймын" деп мәлімдеп, Ұлыбританияда ядролық энергияға қолдауын растады, сонымен бірге Ұлыбритания "жел қуатының Сауд Арабиясы" бола алатынын айтты.

Қауіпсіздік

Азаматтық ядролық полиция азаматтық ядролық объектілердің қауіпсіздігіне, объектілер шекаралары ішінде және тасымалдаудағы ядролық материалдарға жауапты. Ұлыбритания 2010 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Ядролық қауіпсіздік саммитінің халықаралық сериясына қатысады. 2016 жылы Ұлыбритания мен АҚШ ядролық электр стансасына кибершабуыл жасауды модельдеу бойынша оқу-жаттығу өткізді.

Қоғамдық пікірлер мен наразылықтар

1990 жылдардың басында Ұлыбританияда туа бітпеген балаларға ядролық электр станцияларының әсері туралы алаңдаушылық туды, себебі кейбір станциялардың жанында лейкемияның ошақтары анықталды. Бұл әсер болжамды болды, өйткені ядролық станциялары жоқ жерлерде де ошақтар табылды, және барлық станциялардың төңірегінде ошақтар болған жоқ. 2003 жылы Қоршаған ортадағы радиацияның медициналық аспектілері жөніндегі комитет (COMARE) жүргізген егжей-тегжейлі зерттеулер ядролық электр станцияларының маңында балалардың қатерлі ісік ауруларының көбеюіне дәлел таппады, бірақ Sellafield, AWE Burghfield және UKAEA Dounreay сияқты басқа ядролық объектілердің жанында лейкемия мен Ходжкин емес лимфома (NHL) ауруларының көбеюі анықталды. COMARE пікірінше, "Селлафилд пен Даунрейдің маңындағы артық көрулердің кездейсоқ болуы ықтимал емес, бірақ қазіргі уақытта оларға нақты түсіндірме жоқ". 2002 жылы Greenpeace атынан MORI жүргізген сауалнама жел энергиясын қолдаушылардың көп екенін, ал шығындары бірдей болған жағдайда ядролық энергияны тоқтатуды жақтаушылардың да көп екенін көрсетті. 2005 жылдың қарашасында бизнес-консультациялық фирма Deloitte жүргізген YouGov сауалнамасы Ұлыбритания халқының 36%-ы ядролық энергияны қолдайтынын, ал 62%-ы ядролық энергияны жаңарушы технологиялармен үйлестіретін энергия саясатын қолдайтынын көрсетті. Сондай-ақ, бұл зерттеуде жаңарушы энергия көздерін дамытудың болашақ қарқынына қатысты халықтың үлкен үміттері бар екені анықталды. Респонденттердің 35%-ы электр энергиясының көп бөлігі тек 15 жыл ішінде жаңарушы энергия көздерінен өндірілетінін күтеді, бұл үкімет күткеннен екі есе көп. 2000 жылдардың басында ядролық қалдықтар туралы қызу пікірталас болды, ол Ядролық электр станцияларын жою жөніндегі орган құруға әкелді (жоғарыда қараңыз). 2010 жылы энергия мәселесі бойынша Ұлыбританияда жүргізілген кең ауқымды ұлттық сауалнамада ядролық энергия мәселесінде халық пікірі екіге бөлінгендігі анықталды. Халықтың көп бөлігі ядролық энергияға қатысты алаңдаушылық білдірді, ал үкіметке және ядролық индустрияға деген сенім салыстырмалы түрде төмен. Сауалнама көрсеткендей, атом энергиясына қарағанда жаңарушы энергия көздерін пайдалануға басымдық берілді. Ұлттық сауалнамаға сәйкес, 2011 жылы Фукусимадағы ядролық апаттан кейін Ұлыбританияда ядролық энергияны қолдау он екі пайызға төмендеді. Алайда, қолдау бірнеше ай ішінде қалпына келді. 2011 жылдың қазанында 200-ден астам наразылық білдірушілер Хинкли Пойнт С атом электр станциясының алаңын блокадалады. "Жаңа ядролық станциялар салуға тоқтау" альянсына кіретін бірнеше ядролық топтардың мүшелері EDF Energy компаниясының екі жаңа реактормен станцияны жаңарту жоспарларына наразылық білдіру үшін станцияға кіруді тоқтатты. 2012 жылдың қаңтарында 300-ге жуық наразылық білдірушілер Уилфада жаңа атом электр станциясын салу жоспарларына қарсы Ллангефни қаласының көшелеріне шықты. Шеруді бірқатар ұйымдар ұйымдастырды, оның ішінде Pobl Atal Wylfa B, Greenpeace және Cymdeithas yr Iaith, сондай-ақ Horizon компаниясымен дауласқан фермер Ричард Джонсты қолдады. 2012 жылдың шілдесінде YouGov сауалнамасы Ұлыбритания респонденттерінің 63%-ы ядролық энергияны елдің энергия жиынтығының бір бөлігі болуы керек деп келіскенін хабарлады, бұл 2010 жылы 61%-дан жоғары. Қарсылық 11%-ға дейін төмендеді. 2013 жылдың ақпанында "Санди Таймс" газетінде жарияланған YouGov сауалнамасы бойынша, ядролық энергия Ұлыбританияның болашақ энергия қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін ең танымал нұсқа болды. 2013 жылдың ақпанында Ipsos MORI жариялаған сауалнама 1046 британдық азаматтарды сұрастырып, жаңа ядролық энергия қуатын қолдау 42%-ды құрады, ал жаңа ядролық энергияға қарсы пікір 20%-ға дейін өзгермеді, бұл агенттіктің 2010 жылы тіркеген ең төменгі көрсеткішіне (19%) жақын болды. Сондай-ақ, нәтижелер шешімін таба алмаған немесе бейтарап қалғандардың үлесі 38%-ға дейін өскенін көрсетті. 2013 жылы Harris Interactive компаниясы Ұлыбританияда 2000-нан астам респонденттерді сұрап, "адамдардың төрттен бірі (24%) ядролық энергияның ең үлкен әлеуеті бар екенін" есептеді, сондай-ақ күн энергиясы (23%) және жел энергиясынан (18%) жоғары. EDF пен Ұлыбритания үкіметі арасындағы келісім туралы хабарланғаннан кейін 35% оны оң қадам деп санайды, 21% бұл жағымсыз оқиға деп санайды, ал 28% бей-жай қарады. Жасыл партияның бағдарламасында "ядролық энергия, көмір және қалдықтарды жағу кезең-кезеңмен тоқтатылады" (EN014) делінген, бірақ бұл позиция партия ішінде талқыланып жатыр, өйткені мүшелердің көп бөлігі саясатты қайта қарастыруды талап етті, олар оны ғылыми тұрғыдан дұрыс емес және "ақылға сыймайтын" деп есептейді, сондай-ақ жаңарушы энергия көздерімен қатар нөлдік эмиссиялы ядролық энергияны климаттық өзгерістерді жеңілдету үшін маңызды құрал деп санайды. 2021 жылы YouGov жүргізген сауалнамаға сәйкес, сауалнамаға қатысқандардың 65%-ы ядролық энергия елдің климат саясатында рөл атқаруы керек деп айтты, ал 12%-ы ядролық энергияға қарсы күшті пікір білдірді, сондай-ақ 46%-ы ядролық энергияның төмен көміртекті энергия көзі екенін біледі.

In the early 1990s, concern was raised in the United Kingdom about the effect of nuclear power plants on unborn children, when clusters of leukaemia cases were discovered nearby to some of these plants. The effect was speculative because clusters were also found where no nuclear plants were present, and not all plants had clusters around them. Detailed studies carried out by the Committee on Medical Aspects of Radiation in the Environment (COMARE) in 2003 found no evidence of raised childhood cancer around nuclear power plants, but did find an excess of leukaemia and non Hodgkin's lymphoma (NHL) near other nuclear installations including Sellafield, AWE Burghfield and UKAEA Dounreay. COMARE's opinion is that "the excesses around Sellafield and Dounreay are unlikely to be due to chance, although there is not at present a convincing explanation for them". An opinion poll in Britain in 2002 by MORI on behalf of Greenpeace showed large support for wind power and a majority for putting an end to nuclear energy if the costs were the same. In November 2005, a YouGov poll conducted by business advisory firm Deloitte found that 36% of the UK population supported the use of nuclear power, though 62% would support an energy policy that combines nuclear along with renewable technologies. The same survey also revealed high public expectations for the future rate of renewables development – with 35% expecting the majority of electricity to come from renewables in only 15 years, which is more than double the government's expectation. In the early 2000s, there was a heated discussion about nuclear waste, leading to the creation of the Nuclear Decommissioning Authority (see above). A large nationally representative 2010 British survey about energy issues found that public opinion is divided on the issue of nuclear power. The majority of people are concerned about nuclear power and public trust in the government and nuclear industry remains relatively low. The survey showed that there is a clear preference for renewable energy sources over nuclear power. According to a national opinion poll, support for nuclear power in the UK dropped by twelve per cent following the 2011 Fukushima nuclear disaster. However, support recovered within a few months. In October 2011, more than 200 protesters blockaded the Hinkley Point C nuclear power station site. Members of several anti nuclear groups that are part of the Stop New Nuclear alliance barred access to the site in protest at EDF Energy's plans to renew the site with two new reactors. In January 2012, three hundred anti nuclear protesters took to the streets of Llangefni, against plans to build a new nuclear power station at Wylfa. The march was organised by a number of organisations, including Pobl Atal Wylfa B, Greenpeace and Cymdeithas yr Iaith, which are supporting farmer Richard Jones who is in dispute with Horizon. In July 2012, a YouGov poll reported that 63% of UK respondents agreed that nuclear generation should be part of the country's energy mix, up from 61% in 2010. Opposition fell to 11%. In February 2013, a YouGov poll published in the Sunday Times found that nuclear was the most popular choice to provide for Britain's future energy needs. In February 2013, a poll published by Ipsos MORI which queried 1046 British individuals determined that support for new nuclear generation capacity was at 42%, with the proportion opposed to new nuclear generation being reported as unchanged at 20%, close to the lowest recorded proportion, by the agency in 2010, of 19% opposed. The results also report that the proportion that was undecided or neutral had increased, and it stood at 38%. In 2013, a survey by Harris Interactive of more than 2,000 UK respondents found that 'one in four people (24%) considered nuclear power to offer the greatest potential' alongside solar (23%) and ahead of wind power (18%). Immediately following the announcement of the agreement between EDF and the UK government, 35% considered it to be a positive step, 21% felt it was a negative development and 28% were indifferent. The Green Party programme postulates that "nuclear power, coal and incineration of waste will be phased out" (EN014), although this position is debated within the party, as a significant group of members called for review of the policy, which they consider anti scientific and "irrational" and consider introduction of zero emission nuclear power, along with renewable energy sources, to be a critical instrument for mitigation of climate change. In a 2021 YouGov poll, 65% of those surveyed said nuclear power should play a role in the country's climate policy and 12% expressed strong anti nuclear sentiment, while 46% were aware that nuclear power is a low carbon energy source.

Шотландиядағы ядролық энергия

Ұлыбритания үкіметі жақында жаңа буын атом электр станцияларын салуға жасыл жарық бергенімен, Шотландия үкіметі Шотландияда жаңа атом электр станциялары салынбайтынын және ядролық емес болашаққа ұмтылып отырғанын мәлімдеді. Бұл туралы Шотландияның бірінші министрі Алекс Салмонд жаңа атом электр станцияларының Шотландияда салынуына "ешқандай мүмкіндік жоқ" екенін айтқанда нақты көрінді.