Кіріспе
Сауалнама, анкета немесе пікір алудың түрі, қатысушылардан олардың сезімдері, көзқарастары, сенімдері туралы сұрау. Өзін-өзі есептеу зерттеуі – бұл сауалнама, анкета немесе пікір алудың бір түрі, онда жауап берушілер сұрақтарды оқып, сыртқы ықпалсыз өздері жауаптарды таңдайды. Өзін-өзі есептеу – қатысушының сезімдері, көзқарасы, сенімдері және т.б. туралы сұрауға байланысты кез келген әдіс. Өзін-өзі есептеудің мысалдары – сауалнамалар мен сұхбаттасулар; өзін-өзі есептеу көбінесе байқау зерттеулері мен тәжірибелерде қатысушылардың жауаптарын алу үшін қолданылады. Өзін-өзі есептеу зерттеулерінің дұрыстығына қатысты мәселелер бар. Науқастар өз жағдайларын нашарлау үшін симптомдарды жоғарылатып көрсетуі немесе өздерінің проблемаларын азайту үшін симптомдардың ауырлығы мен жиілігін төмендетуі мүмкін. Сондай-ақ пациенттер жаңсылуы мүмкін немесе сауалнамада қамтылған материалды дұрыс есіне алмауы мүмкін.
A self report study is a type of survey, questionnaire, or poll in which respondents read the question and select a response by themselves without any outside interference. A self report is any method which involves asking a participant about their feelings, attitudes, beliefs and so on. Examples of self reports are questionnaires and interviews; self reports are often used as a way of gaining participants' responses in observational studies and experiments. Self report studies have validity problems. Patients may exaggerate symptoms in order to make their situation seem worse, or they may under report the severity or frequency of symptoms in order to minimize their problems. Patients might also simply be mistaken or misremember the material covered by the survey.
Сұхбат және сауалнамалар
Сұрақнамалар – бұл әдетте жоғары құрылымдалған жазбаша нысандағы сұрақтар жиынтығынан тұратын өзіндік баяндау әдісінің бір түрі. Сұрақнамаларда ашық және жабық сұрақтар болуы мүмкін, ал қатысушылар өз жауаптарын жазады. Сұхбат – сұхбат беруші жауаптарды жазып алатын ауызша сауалнаманың бір түрі. Сұхбаттар алдын ала белгіленген сұрақтар жиынтығымен немесе алдын ала шешілмеген сұрақтармен ұйымдастырылуы мүмкін. Өзін-өзі баяндау әдістерінің басты артықшылығы – олар қатысушылардың өз тәжірибесін байқау арқылы қорытынды шығарудың орнына, өздері сипаттауға мүмкіндік береді. Сұрақнамалар мен сұхбаттар көбінесе үлкен топ адамдарды салыстырмалы түрде оңай және жылдам зерттеуге мүмкіндік береді. Олар көптеген айнымалыларды қарастыра алады және адамдардан нақты жағдайларда бастан өткерген мінез-құлықтары мен сезімдері туралы ашуды сұрай алады. Дегенмен, қатысушылар шыншылдықпен жауап бермеуі мүмкін, себебі олар есте сақтамайды немесе әлеуметтік жағынан қабылданған бейнеде көрсеткісі келеді. Өзін-өзі бағалау өлшемдерінде әлеуметтік жағымдылыққа ұмтылу үлкен мәселе тудыруы мүмкін, өйткені қатысушылар көбінесе өздерін жақсы жағынан көрсету үшін жауап береді. Сұрақтар әрқашан да түсінікті болмайды және респондент сұрақты шынымен түсінгенін білу қиын, сонда дұрыс деректерді жинамаймыз. Егер сұрақнамалар электрондық пошта арқылы немесе оқу топтары арқылы жіберілсе, жауап беру көрсеткіші өте төмен болуы мүмкін. Сұрақтар көбінесе ұсыныс түрінде болады. Яғни, олар қатысушыны белгілі бір жауап беруге бейсана түрде мәжбүрлеуі мүмкін. Құрылымсыз сұхбаттар көп уақытты алады және оларды жүргізу қиын, ал құрылымды сұхбаттар респонденттердің жауаптарын шектейді. Сондықтан психологтар көбінесе жартылай құрылымдалған сұхбаттарды жүргізеді, олар алдын ала белгіленген сұрақтардан тұрады және респондентке жауаптарын кеңейтуге мүмкіндік беретін қосымша сұрақтармен жалғасады.
Ашық және жабық сұрақтар
Сұрақнамалар мен сұхбаттарда ашық немесе жабық сұрақтар, немесе екеуі де қолданылуы мүмкін. Жабық сұрақтар – бұл шектеулі таңдау ұсынатын сұрақтар (мысалы, қатысушының жасы немесе олардың сүйікті футбол командасы), әсіресе жауап алдын ала белгіленген тізімнен таңдалуы керек болса. Мұндай сұрақтар сандық деректерді қамтамасыз етеді, оларды талдау оңай. Дегенмен, бұл сұрақтар қатысушыға терең ой-пікір білдіруге мүмкіндік бермейді. Ашық сұрақтар – респондентті өз сөздерімен жауап беруге және сапалық деректер ұсынуға шақыратын сұрақтар. Бұл типтегі сұрақтарды талдау қиын болғанымен, олар терең жауаптар береді және зерттеушіге қатысушының шын ниетін, категориялармен шектелмей, білуге көмектеседі.
Рейтингтік шкалалар
Ең көп қолданылатын бағалау шкалаларының бірі – Ликерт шкаласы. Онда бір мәлімдеме келтіріледі және қатысушы осы мәлімдемемен қаншалықты келісетінін немесе келіспейтінін анықтайды. Мысалы, қатысушы «толығымен келісемін», «келісемін», «белгісіз», «келіспеймін» және «толығымен келіспеймін» деген нұсқаулармен моцарелла ірімшегінің тамаша екендігі туралы шешім қабылдайды. Ликерт шкаласының бір артықшылығы – ол қатысушының бір нәрсеге қаншалықты берілгенін көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл жай ғана «иә» немесе «жоқ» жауабынан гөрі толыққандырақ ақпаратты ұсынады. Тағы бір артықшылығы – бұл деректер сандық болып табылады, оларды статистикалық талдау оңай. Дегенмен, Ликерт шкаласында адамдардың жауаптарды шкаланың ортасына қарай жиі тартуға бейімділігі бар, мүмкін, өзін тым радикалды көрсетпеу үшін. Кез келген сауалнамадағыдай, қатысушылар өздері дұрыс деп санайтын жауаптарды беруі мүмкін. Сонымен қатар, деректер сандық болғандықтан, терең жауаптарды қамтамасыз етпейді.
Белгілі бір сұрақтан тұратын сұрақтар
Таңдаулы сұрақтар респонденттің белгілі бір жауапты таңдауын талап ететіндей етіп құрастырылады, әдетте «иә» немесе «жоқ» түрінде. Бұл типтегі сауалнаманы өлшеу және сандық мәліметтерге айналдыру оңай. Сондай-ақ, ол қатысушыға тізімде жоқ нұсқаны таңдауға жол бермейді. Бірақ респонденттер өздері қалаған жауаптың тізімде болмауы мүмкін деп ойлауы ықтимал. Мысалы, алкогольдік сусындардың ешқайсысын ұнатпайтын адам, тізімде сыра, шарап және арақ болғанда, бірақ «жоқ» деген нұсқа болмағанда, сүйікті алкогольдік сусыны таңдаудың дұрыс еместігін сезнуі мүмкін. Таңдаулы сұрақтарға берілген жауаптар терең болмайды.
Сенімділік
Сенімділік – өлшеу құралының қаншалықты тұрақты екенін көрсетеді. Егер өлшемді ұқсас жағдайларда қайта қолданғанда бірдей нәтижелер алынса, онда ол сенімді немесе тұрақты деп айтылады. Мысалы, егер спидометр бірдей жылдамдықпен бірдей көрсеткіштерді көрсетсе, онда ол сенімді болады. Әйтпесе, ол тиімсіз және сенімсіз болар еді. Маңыздысы, психометриялық тесттер мен сауалнамалар сияқты өзіндік бағалау шараларының сенімділігін жартылай бөлу әдісі арқылы бағалауға болады. Бұл тестті екіге бөліп, бір қатысушыға екі бөлігін де тапсыруды білдіреді.
Қолданылу мерзімі
Дұрыстық – зерттеудің қандай нәрсені өлшейтінін немесе зерттейтінін көрсетеді. Сұрақнамалардың дұрыстығы бірнеше себептерге байланысты жеткіліксіз болуы мүмкін. Қатысушылар жалған айтуы, қанағаттандыратын жауаптар беруі және т.б. мүмкін. Өзін-өзі бағалаудың дұрыстығын бағалаудың бір жолы – өзін-өзі бағалау нәтижелерін бірдей тақырыптағы басқа өзін-өзі бағалаумен салыстыру. (Бұл бір уақыттағы дұрыстық деп аталады). Мысалы, егер 6-сынып оқушыларының темекі шегуге қатысты көзқарасын зерттеу үшін сұхбат пайдаланылса, нәтижелер бұрынғы 6-сынып оқушыларының темекі шегуге қатысты көзқарасын анықтау үшін жасалған сауалнамамен салыстырылуы мүмкін. Өзін-өзі бағалау зерттеулерінің нәтижелері басқа әдістермен расталған. Мысалы, бұрынғы өзін-өзі бағалау нәтижелері тікелей бақылау стратегиясын қолдана отырып, аз санды қатысушыларды қамтитын зерттеулермен расталды. Бұл стратегияға қатысты туындайтын сұрақ: "Зерттеуші адамдардың өздері туралы айтқандарына неліктен сенуі керек?". Егер жиналған деректердің дұрыстығына күмән туса, өзін-өзі бағалау зерттеулерінде респонденттердің пікірталасына байланысты мәселені шешуге көмектесетін зерттеу құралдары бар. Оларға респонденттердің бұрмалауын азайту үшін, қатысушының көзқарасын бағалау, жеке пікірлерді өлшеу, сондай-ақ қарсылық, шатасу және өзін-өзі бағалау үшін жеткіліксіз уақыт сияқты факторларды анықтау үшін шкалалар жасау кіреді. Сонымен қатар, бағытталған сұрақтардан аулақ болуға, респонденттерге жауаптарын кеңейтуге мүмкіндік беру үшін ашық сұрақтар қосуға және респонденттердің шынайы жауап беруіне мүмкіндік беру үшін құпиялылықты күшейтуге болады.
Кемшіліктер
Өзін-өзі баяндау зерттеулерінің көптеген артықшылықтары бар, бірақ олар субъектілердің қалыпты мінез-құлқына байланысты нақты кемшіліктерге де ұшырайды. Өзін-өзі есептеген жауаптар көбірек көрсетілуі мүмкін; респонденттер жеке тұтынушылық мәліметтерін ашуға ұялуы мүмкін; әртүрлі көлбеуліктер нәтижелерге әсер етуі мүмкін, мысалы, әлеуметтік беделге ұмтылу көлбеулігі. Сондай-ақ, респонденттер зерттеудің гипотезасын болжап, 1) зерттеушінің болжамын растауға бағытталған; 2) өздерін жақсы көрсетуге тырысатын; немесе 3) уәделенген қызметтерді алу үшін олардың күйзелісін арттырып көрсететін жағдайлар да болады. Субъектілер маңызды егжей-тегжейлі мәліметтерді ұмытуы мүмкін. Өзін-өзі баяндау зерттеулері адамның сауалнаманы толтырған кездегі сезімімен байланысты қанағаттандырылмағандыққа ұшырайды. Мысалы, егер адам сауалнаманы толтырғанда өзін жаман сезінсе, оның жауаптары көбінесе теріс болады. Егер адам өзін жақсы сезінсе, онда жауаптары көбінесе оң болады. Ерікті қатысуға негізделген барлық зерттеулердегідей, жауап берушілердің жетіспеуі нәтижелерге әсер ете алады, егер жауап берушілер мен жауап бермейтіндер арасында жүйелі айырмашылықтар болса. Сұрау жүргізушілердің және олардың талаптарына байланысты болатын көлбеуліктерді болдырмау үшін сақтық таныту қажет.