Кіріспе

Адам митохондриялық ДНҚ гаплогруппасы – адам мтДНҚ гаплогруппасы.

I гаплогруппасы – адам митохондриялық ДНҚ (мтДНҚ) гаплогруппасы. Ол шамамен 21 000 жыл бұрын, соңғы мұздық максимум (LGM) кезеңінде Батыс Азияда пайда болған деп саналады. Гаплогруппаның ерекшелігі – қазіргі уақытта географиялық тұрғыдан кеңінен тараған, бірақ Шығыс Африка, Батыс Азия және Еуропаның тек бірнеше шағын аймақтарында ғана көптеп кездеседі. Бұл, әсіресе Кенияның Эль Моло және Рендилл халықтарында, Иранның түрлі аймақтарында, Словакияның Лемко халқында, Польша мен Украинада, Хорватияның Крк аралында, Францияның Финистер департаментінде және Шотландия мен Ирландияның кейбір бөліктерінде жиі кездеседі.

Шығу тегі

I гаплогруппасы N1a1b гаплогруппасының ұрпағы (субклады) және N1a1b1 гаплогруппасының туысы болып табылады. Ол 17 263 және 24 451 жыл бұрын, яғни қазіргі уақыттан (BP) Батыс Азияда пайда болған деп саналады, бірігу шағы 20,1 мың жыл бұрынға бағаланады. Оның шығу тегі Иранда немесе жалпы Таяу Шығыста болуы мүмкін деген болжам бар. Ол кем дегенде жеті ерекше кладқа – I1–I7 тармақтарына жіктелген, олардың жасы 16–6,8 мың жыл аралығында. Оның Таяу Шығыстағы шығу тегі туралы гипотеза барлық I гаплогруппасының кладтары, әсіресе Соңғы мұздық кезеңнен (I1, I4, I5 және I6) алынған митогеномдарды қамтиды. Кейбір субкладтардың (I1, I2’3, I5) жас есебі және таралуы mtDNA гаплогруппалары J және T-ның негізгі субкладтарымен ұқсас, бұл I гаплогруппасының Соңғы мұздық кезеңде (шамамен 18–12 мың жыл бұрын) және мұздықтан кейінгі кезеңде (шамамен 10–11 мың жыл бұрын) Еуропаға таралу мүмкіндігін көрсетеді, бұл Еуропалық неолиттен бірнеше мың жыл бұрын болған. Кейбір субкладтар (I1a1, I2, I1c1, I3) Еуропадағы неолиттік ауыл шаруашылығы мен мал өсірудің таралу белгілерін көрсетеді.
Соған ұқсас көзқарас Таяу Шығыстың Парсы шығанағы аймағына көбірек мән береді.

Тарату

I гаплогруппасы Шығыс Африка, Еуропа, Батыс Азия және Оңтүстік Азияда орташа немесе төмен деңгейде кездеседі. Расталған жеті тармаққа қоса, сирек кездесетін базальдық/парафилетикалық I* тармағы үш адамда анықталды; екеуі Сомалиден, ал біреуі Ираннан.

Африка

Митохондриялық I гаплогруппасының ең жоғары жиілігі қазірге дейін Кушит тілдерінде сөйлейтін Эль Моло (23%) және Кенияның солтүстігіндегі Рендилде (>17%) байқалады. Бұл клад Сокотрилер арасында да салыстырарлық жиілікте кездеседі (~22%). ХалықОрналасқан жерТілдік отбасыЖиілікКөзіАмхараЭфиопияАфроазиялық > Семиттік1/1200.83%МысырлықтарМысырАфроазиялық > Семиттік2/345.9%Бета ИзраильЭфиопияАфроазиялық > Кушиттік0/290.00%Давро КонтаЭфиопияАфроазиялық > Омотика0/1370.00% және ЭфиопияЭфиопияБелгісіз0/770.00%Эфиопиялық еврейлерЭфиопияАфроазиялық > Кушиттік0/410.00%ГурагеЭфиопияАфроазиялық > Семиттік1/214.76%ХамерЭфиопияАфроазиялық > Омотика0/110.00% және ОнготаЭфиопияАфроазиялық > Кушиттік0/190.00% және ОромоЭфиопияАфроазиялық > Кушиттік0/330.00%ТиграйЭфиопияАфроазиялық > Семиттік0/440.00%ДаасаначКенияАфроазиялық > Кушиттік0/490.00%Эль МолоКенияАфроазиялық > Кушиттік12/5223.08% және ЛуоКенияНило-Сахара0/490.00% және МаасайКенияНило-Сахара0/810.00% және НайробиКенияНигер-Конго0/1000.00%НьянгатомКенияНило-Сахара1/1120.89%РендилльКенияАфроазиялық > Кушиттік3/1717.65% және СамбуруКенияНило-Сахара3/358.57% және ТурканаКенияНило-Сахара0/510.00% және ХутуРуандаНигер-Конго0/420.00%ДинкаСуданНило-Сахара0/460.00%СуданСуданБелгісіз0/1020.00%БурунгеТанзанияАфроазиялық > Кушиттік1/382.63%ДатогаТанзанияНило-Сахара0/570.00% және ИраквТанзанияАфроазиялық > Кушиттік0/120.00%СукумаТанзанияНигер-Конго0/320.00% және ТуруТанзанияНигер-Конго0/290.00%ЙемендікЙеменАфроазиялық > Семиттік0/1140.00%

Азия

I гаплогруппа Батыс Азия және Орталық Азияда кездеседі, сондай-ақ Оңтүстік Азияда да сиректеп табылады. Оның ең жоғары жиілігі Солтүстік Иранда (9,7%) байқалады. Terreros 2011 оның сонда да жоғары деңгейде әртүрлі екенін атап өтеді және бұл аймақ оның тегінің басталуы болуы мүмкін деген бұрынғы зерттеулерді қайталайды. Грузияның Сван халқынан (Кавказ) I* 4,2% анықталды. "Адам популяциясының оқшауланған тобындағы мтДНК бақылау аймағының тізбектік полиморфизмі: Сванетиядан грузиндер." Альфонсо Санчес МА1, Мартинес Бузас C, Кастро А, Пена JA, Фернандес Фернандес I, Эррера RJ, де Панкорбо MM. Төмендегі кестеде оның анықталған кейбір популяциялары көрсетілген.
ПопуляцияТілдік отбасыNЖиілігіДереккөз
Балучиүнді-Еуропалық0/390.00%
БрахуиДравидтік0/380.00%
Кавказ (Грузия)*Картвельдік1/581.80%
Друз–11/3113.54%
Гилякиүнді-Еуропалық0/370.00%
Гуджаратиүнді-Еуропалық0/340.00%
Хазараүнді-Еуропалық0/230.00%
ХунзаБурушоОқшауланған2/444.50%
Үндістан–8/25440.30%
Иран (Солтүстік)–3/319.70%
Иран (Оңтүстік)–2/1171.70%
Калашүнді-Еуропалық0/440.00%
Күрд (Батыс Иран)үнді-Еуропалық1/205.00%
Күрд (Түркіменстан)үнді-Еуропалық1/323.10%
Лурүнді-Еуропалық0/170.00%
Макраниүнді-Еуропалық0/330.00%
Мазандариүнді-Еуропалық1/214.80%
Пәкістандықүнді-Еуропалық0/1000.00%
Пәкістан–1/1450.69%
Парсиүнді-Еуропалық0/440.00%
Патанүнді-Еуропалық1/442.30%
Пәрсіүнді-Еуропалық1/422.40%
Шугнанүнді-Еуропалық1/442.30%
Синдхиүнді-Еуропалық1/238.70%
Түрік (Әзірбайжан)Түрік2/405.00%
Түрік (Анатолия)*Түрік1/502.00%
ТүркіменТүрік0/410.00%
ӨзбекТүрік0/420.00%

Шығыс Еуропа

Шығыс Еуропада I гаплогруппасының жиілігі, әдетте, Батыс Еуропаға қарағанда төмен (1-ден 3 пайызға дейін), бірақ оның жиілігі экстремалды жоғары немесе төмен көрсеткіштері аз халықтар арасында тұрақтырақ. Екі ерекше жағдай бар. Никитиннің 2009 жылғы зерттеуі бойынша, Карпат тауларындағы Лемколар (Русиндердің кіші немесе коэтникалық тобы) "Еуропадағы I гаплогруппасының ең жоғары жиілігімен (11,3%) ерекшеленеді, бұл Адриатика теңізіндегі Крк аралының (Хорватия) халқындағы көрсеткішпен бірдей". Халық саныЖиілігіКөзіБойко0/2000,00%Хуцул0/380,00%Лемко6/5311,32%Белоруссиялықтар2/922,17%Ресей (Еуропалық)3/2151,40%Румыниялықтар (Констанца)590,00%Румыниялықтар (Плойешти)462,17%Ресей1/502,0%Украина0/180,00%Хорватия (Құрлық)4/2771,44%Хорватия (Крк)15/13311,28%Хорватия (Брач)1/1050,95%Хорватия (Хвар)2/1081,9%Хорватия (Корчула)1/981%Герцеговиналықтар1/1300,8%Босниялықтар6/2472,4%Сербтер4/1173,4%Македониялықтар2/1461,4%Македониялық цыгандар7/1534,6%Словениялықтар2/1041,92%Босниялықтар4/1442,78%Поляктар8/4361,83%Кавказ (Грузия)*1/581,80%Ресейліктер5/2012,49%Болгария/Түркия2/1021,96%

Батыс Еуропа

Батыс Еуропада I гаплогруппа Солтүстік-Батыс Еуропада (Норвегия, Скай аралы және Британ аралдары) ең көп кездеседі. Бұл аймақтардағы жиілігі 2 мен 5 пайыз аралығында. Оның ең жоғары жиілігі Францияның Бретань аймағында, Финстердегі халықтың 9 пайызынан асып түседі. Иберия, Оңтүстік-Батыс Франция және Италияның кейбір бөліктерінде ол сирек кездеседі және кейде мүлдем жоқ. ХалықТілЖіілігіКөздері Австрия/Швейцария–4/1872.14% Баск (Аралас аймақ)Баск/Labourdin côtier haut navarrais0/560.00% Баск (Araba)Баск/Occidental0/550.00% Баск (Bizkaia)Баск/Biscayen1/591.69% Баск (Central/Western Navarre )Баск/Haut navarrais méridional2/633.17% Баск (Gipuskoa)Баск/Gipuzkoan0/570.00% Баск (Navarre Labourdin)Баск/Bas navarrais0/680.00% Баск (North/Western Navarre)Баск/Haut navarrais septentrional0/510.00% Баск (Roncal)Баск/Roncalais salazarais0/550.00% Баск (Soule)Баск/Souletin0/620.00% Баск (South/Western Gipuskoa)Баск/Biscayen0/640.00% BéarnФранцуз0/510.00% BigorreФранцуз0/440.00% BurgosИспан0/250.00% CantabriaИспан0/180.00% ChalosseФранцуз0/580.00% Дания–6/1055.71% Англия/Уэльс–12/4293.03% Финляндия–1/492.04% Финляндия/Эстония–5/2022.48% Франция (Finistère)–2/229.10% Франция (Morbihan)–0/400.00% Франция (Normandy)–0/390.00% Франция (Périgord Limousin) 2/722.80% Франция (Var)–2/375.40% Франция/Италия–2/2480.81% Германия–12/5272.28% Исландия–21/4674.71% Ирландия–3/1282.34% Италия (Tuscany)–2/484.20% La RiojaИспан1/511.96% North AragonИспан0/260.00% Orkney–5/1523.29% Saami–0/1760.00% Скандинавия–12/6451.86% Шотландия–39/8914.38% Испания/Португалия–2/3520.57% Швеция–0/370.00% Western BizkaiaИспан0/180.00% Western Isles/Isle of Skye–15/2466.50%

Тарихи және тарихи-болашақ үлгілері

I гаплогруппасы бұрынғы кезде палеолит және мезолит дәуірлеріндегі Еуропа үлгілерінде кездеспеген. 2017 жылы Италияның Сардиния аралында 9124–7851 жж.б. дейінгі I3 тармағына жататын үлгі табылды, ал Таяу Шығыста, Левант аймағында 8850–8750 жж.б. дейінгі, әлі анықталмаған тармағы бар үлгі табылды, ал Иранда I1c тармағына жататын, одан жас үлгі табылды. Неолиттік Испанияда (шамамен 6090–5960 жж.б., Патернанbидеа, Наварра) әлі анықталмаған тармағы бар үлгі табылды. I гаплогруппасы үнді-еуропалық көші-қондармен тығыз байланысты; әсіресе оның I1, I1a1 және I3a тармақтары, Ресейдегі Полтавка және Срубная мәдениеттерінде (Mathieson 2015), ежелгі скифтер арасында (Der Sarkissian 2011), сондай-ақ Германиядағы Саксониядағы Corded Ware және Unetice мәдениеттеріндегі жерлеу орындарында табылған. I3a тармағы Германиядағы Любингіндегі Unetice мәдениетінде де кездескен (б.з.д. 2200–1800 жж.). Unetice мәдениеті туралы мақаладан алынған мәлімет, ДНК-сы тексерілген 2 қаңқа. I гаплогруппасы (анықталмаған тармақтарымен) соңғы тарихи қабірлерде де жиі кездеседі. 2013 жылы Nature журналы ежелгі египеттің тұңғыш генетикалық зерттеуінің нәтижесін жариялады, ол келесі буын тізбегін пайдаланып, ежелгі египеттің тегін анықтауға бағытталған. Зерттеуді Германиядағы Тюбинген университетінің профессоры Карстен Пуш және Рабаб Хайрат жүргізді. ДНК институтта сақталған бес египеттік мумиясының бас сүйектерінен алынған. Барлық үлгілер б.з.д. 806 және б.з. 124 жылдар аралығындағы, яғни Кейінгі Династиялық және Птолемейлік кезеңдерге сәйкес кезеңде дауланған. Зерттеушілер мумияланған адамдардың бірінің I2 тармағына жататындығын анықтады. I гаплогруппасы Орта Египеттегі Абусир эль Мелек археологиялық қазбаларынан табылған ежелгі египеттік мумияларында да кездескен, олар Птолемейге дейінгі/кеш Жаңа Патшалық, Птолемейлік және Рим кезеңдеріне жатады. I5 гаплогруппасы Суданның Кулубнарттағы құрлықтағы зираттағы үлгілерде де байқалды, олар ерте христиан кезеңіне (б.з. 550–800 жж.) жатады.

Белгісіз субкладтармен үлгілер

Халық саны/ЖиілігіКөзіРим темір дәуіріне жататын ескерткіштерBøgebjerggård (AD 1–400)Simonsborg (AD 1–200)Skovgaarde (AD 200–400)3/2412.5%Melchior 2008a, Hofreiter 2010Викинг дәуіріне жататын жерлеу орындарыGalgedil (AD 1000)Христиандық зират Kongemarken (AD 1000–1250)Ортағасырлық зират Riisby (AD 1250–1450)4/2913.79%Melchior 2008, Hofreiter 2010Англосаксондық жерлеу орындарыЛестер:6Лавингтон:6Букленд:7Нортон:12Норвич:171/482.08%Töpf 2006 I гаплогруппасының жиілігі орта ғасырдан кейін Еуропада төмендеуі мүмкін. Дания мен Скандинавиядан темір дәуірінен орта ғасырға дейінгі (викингтерді қоса алғанда) ежелгі даниялық сынамаларда 13% жалпы жиілік анықталды, ал қазіргі сынамаларда бұл көрсеткіш тек 2,5% құрайды. Авторлардың пікірінше, I гаплогруппасы ежелгі Италия, Испания [жақындағы зерттеулер неолитке дейінгі Италияда және неолит Испаниясында да табылды], Ұлыбритания, Орталық Еуропа халықтарында, ерте Орталық Еуропа шаруаларында және неолиттік сынамаларда кездеспейді. Сондықтан, "I гаплогруппасы кейінірек қоныс аудару оқиғаларының нәтижесінде "жұмылған" ежелгі Оңтүстік Скандинавия типі болуы мүмкін".

Ағаш

Бұл I гаплогруппасының уақыт бойынша бағаланған тармақтарының филогенетикалық ағашы, Hg (шілде 2013) мақаласы және жарияланған зерттеулерге негізделген. Жас бағасы (мың жыл) 95% сенімділік интервалы (мың жыл) N1a1b28.623.5–33.9 I20.118.4–21.9 I116.314.6–18.0 I1a11.69.9–13.3 I1a14.94.2–5.6 I1a1a3.83.3–4.4 I1a1b1.40.5–2.2 I1a1c2.51.3–3.7 I1a1d1.81.0–2.6 I1b13.411.3–15.5 I1c10.38.4–12.2 I1c17.25.4–9.0 I1c1a4.02.5–5.4 I2'312.610.4–14.7 I26.86.0–7.6 I2a4.73.8–5.7 I2a13.22.1–4.4 I2b1.70.5–2.9 I2c4.73.6–5.8 I2d3.01.1–4.8 I2e3.11.4–4.8 I310.68.8–12.4 I3a7.46.1–8.7 I3a16.14.7–7.5 I3b2.61.1–4.2 I3c9.47.6–11.2 I415.112.3–18.0 I4a6.45.4–7.4 I4a15.74.5–6.7 I4b8.45.8–10.9 I518.416.4–20.3 I5a16.014.0–17.9 I5a19.27.1–11.3 I5a212.310.2–14.4 I5a2a1.61.0–2.1 I5a34.82.8–6.8 I5a45.63.5–7.8 I5b8.86.3–11.2 I618.416.2–20.6 I6a5.33.5–7.0 I6b13.110.4–15.8 I79.16.3–11.9

I1b

Genbank IDPopulationSourceAY195769КавказдықAY714041ҮндістанEF556153Еврей диаспорасыFJ234984АрменияFamilyTreeDNAFJ968796FamilyTreeDNAJQ704018–JQ705376–KC911562ИранKF146240ИталияKF146241ИранKF146242ИранKF146243ИталияKJ890387.1ШведFamilyTreeDNAKJ890390НемісFamilyTreeDNAKJ937089АрменияFamilyTreeDNAKM986573ЙеменKM986617ЙеменKY073882ВенгрияFamilyTreeDNAKY410160СардиниялықтарKY671121РесейKY680312ШвецияFamilyTreeDNA MF362869АрменияMG272907ТайландMH378689ШешенFamilyTreeDNA MK491399АрменияMN595812ПәкістанMW959772АғылшынFamilyTreeDNAOM714633СловакGrzybowski 2023OR838478Сауд АрабиясыFamilyTreeDNA

I2'3

Ол I2 және I3 субкладтарының ортақ түбір клады болып табылады. Танзаниядан алынған үлгіде I2'3 гаплогруппасының түбір түйініндегі 152-орындағы вариант кездеседі, және бұл "152-орын" I2'3 кладының алдында пайда болған болуы мүмкін. I2 және I3 екеуі де голоцен дәуірінде қалыптасқан болуы мүмкін, ал олардың көптеген субкладтары Еуропадан, ал азы Таяу Шығыстан шыққан. Бұл ататектер тармағының мысалдары құжатталмаған.