Кіріспе

Қағазға басылған оюлы суреттер

Сызық оюы – қағазға басылған оюлы суреттерді басылымдар немесе иллюстрациялар ретінде пайдалану үшін қолданылатын термин. Бұл термин негізінен 18 немесе 19 ғасырдағы журналдар мен кітаптардағы коммерциялық иллюстрацияларға немесе картиналардың көшірмелеріне қатысты қолданылады. Бұл полиграфияда техникалық термин емес және ұқсас нәтижелер беретін әртүрлі техникаларды қамти алады. Болаттан жасалған гравировка – бұл көбінесе банкноттар, кітаптар, журналдар мен әсемдік басылымдары үшін қолданылатын, көбінесе көшірмелер, шамамен 1820 жылдан бастап 20 ғасырдың басына дейін қолданылған суреттер үшін қолданылатын термин, одан кейін бұл техника азая бастады. Көбінесе бұл техникада әртүрлі гравюра тәсілдері қолданылған. Мыс пластиналы гравюра – ою-өрнектерді білдіретін тағы бір ескірген термин. Фотографияның қалыптасқандығымен, бүгінгі таңда жасалған гравюралар – графикадағы көркемдік туындылар, бірақ бұл техника бұрынғыдай кең таралған емес; басқа графикалық техникалардан гөрі, гравюраға үлкен шеберлік пен тәжірибе қажет, тіпті тәжірибелі суретші үшін де.

Техника

Баспа жасау мақсатындағы гравировка интальолық басуға арналған пластиналар жасайды. Интальолық гравюра мыс, мырыш, болат немесе пластик сияқты қатты материалдан жасалған пластинаға ойып салу арқылы жасалады. Кейін ойылған жерлерге бояу жағылады, ал беткі жағы тазартылады. Нымды қағаз пластинаның үстіне қойылып, екеуі де интальолық пресс роликтерінен өтеді. Пресс қысымы қағазды ойылған сызықтарға басып, сол сызықтар арқылы суретті басып шығарады. Интальолық гравюрада ойылған сызықтар қара түспен басылады. Ағаш гравюрасы – рельефтік басу техникасы, суреттер ұсақ талшықты қатты ағаш блоктарына ойып салу арқылы жасалады. Бояу блок бетіне жағылады, құрғақ қағаз блок үстіне қойылады және ол пресс арқылы екі жақтан өтеді немесе қолмен, баранды қолданып, бояуды блок бетінен қағазға сүрту арқылы басылады. Рельефтік гравюрада ойылған сызықтар ақ түспен көрінеді.

Ерте тарих

Ойып жазу өнері ең ерте заманнан бері қолданылып келеді. Мексикада Александр фон Гумбольдтқа сыйға берілген ежелгі ацтек балтасы, Джон Флаксманның суретін бейнелейтін қазіргі заманғы мыс тақтадай нағыз ойылған. Ацтек оюы еуропалықтан кем түсіндірілуі мүмкін, бірақ бұл – бір және де сол өнер түрі. Зергерлік бұйымдар мен көптеген түрлі әсем металл өнімдері де жиі ойылып жасалады, сондай-ақ жиһаз да. Ойып жазу пышақтардың, қылыштардың, мылтықтар мен қара мылтықтардың сәндеуі үшін де жиі қолданылады.

Ниеллос

Желілік оюды көбейту өнерінің біріне айналдырған маңызды жаңалық – кесілген сызықты қалай басып шығаруға болатынын кездейсоқ табу болды. Бұл әдіс оның толыққанды пайдалылығы түсінілмес бұрын белгілі болды. 15 ғасырдың ортасында Флоренция алтын шеберлері өз туындыларын ою арқылы безендіріп, содан кейін буринмен жасалған ойықтарды күміс, қорғасын және күкірттен жасалған қара эмальға ұқсас затпен толтырды. Нәтижесінде пайда болған өрнек, ниелло деп аталады, контрастық қасиеті жоғарырақ және осылайша жақсы көрінетін болды. Бұл эмальды алып тастау қиын болғандықтан, алтын шеберлері өз жұмыстарын дайын болмас бұрын қараудың басқа тәсілдерін ойлап тапты. Олар жұмыстың жұқа саз балшықтан жасалған матрицасына күкірт құйып, күкірттегі сызықтарды қара күйемен толтырып, қажетті контрастты суретті шығарды.

Еуропалық баспа өнерінің басталуы

Кейіннен, қағазды ылғалдырып, гравировкаланған сызықтарды сыямен толтырып, тақта бетінен артық сыяны сүртіп алып, сынақ басылым алуға болатыны анықталды. Содан кейін қағазға қысым жасап, оны ойылып жасалған сызықтарға батырып, сыяны сызықтардан шығару қажет болды. Осылайша пластиналық басып шығару басталды. Ниеллоның сынақ басылымын алудың осы ыңғайлы тәсілі, қорыту арқылы көшірме жасау қажеттігінен құтқарып, бірақ одан арғы мүмкіндіктері зерттелмеді. Алтын шеберлері ниеллиді тақталар мен жиһазды безендіруді жалғастырды, алайда жаңа басып шығару әдісі тек 15 ғасырдың соңында қолданысқа енді.

Ерте стилі

Алғашқы итальяндық және неміс гравюраларында сызық өте қарапайым мақсатпен қолданылады, сондықтан суретшілердің әдістері біз оларды жұмыс істейтін кезде көріп отырғандай айқын. Бұл суреттердің барлығында негізгі назар контурға беріледі, одан кейін киімнің басқа бөлігін көрсететін сызықтар келеді. Бұл әрқашан гравёрлердің сызықтары, оларды бурмен табиғи түрде жасауға болады, және олар ешқашан қарындаш немесе ойма инесінің еркін сызығын қайталамайды. Көлеңкелеу өте шамалы мөлшерде, жұқа тік сызықтармен қолданылады, олар дизайнның күшті, табиғи сызықтарын басып тастамайды. Ертедегі металл гравюрасында көлеңке сызықтары көбінесе қиылысады. Алғашқы ағаш кескіндерінде олар жоқ. Себебі, сызықтар ойылғанда, оларды қиыстыру да оңай, қиыстырмау да оңай. Ал сақталған сызықтарды қиыстыру көп еңбек пен суретшілік шеберлікті қажет етеді.

Италия

Италиялық оюшылардың ертедегі стилі қазіргі заманғы кьяроскуристодан мүлдем өзгеше. Мысалы, Мантенья бір мезгілде сурет салмай, көлеңкелеумен айналыспаған. Ол бастапқыда контурларын және киімдерінің ою-өрнектерін өте дәл жасаған. Содан кейін, барлық сызықтары түзу, ал көлеңкесі диагональ бойынша, барлық сызықтармен жабылған. Бұл – алғашқы әдіс, оның ерекшеліктері табиғи қабілет пен техникалық жетілмеушіліктің үйлесімінен туындайды. Рафаэльдің шәкірті Маркантонио алғашқыда неміс ағаш кескіштерін сызықпен гравюраға көшіріп тәжірибе жинаған. Маркантонио керемет күшті гравюрашыға айналды және оның арқасында сызық гравюрасының таза өнері толыққанды дамыды. Ол өзінің туындыларында ертедегі қарапайым итальяндық стильді сақтап қалды. Оның тұлғалары қисық сызықтармен батыл бейнеленген, қараңғы түстерде бір-бірін кесіп өтеді, бірақ қараңғыдан жарыққа өтетін жерлерде жалғыз сызықтармен көрсетіледі және жарыққа жақындағанда ұсақ нүктелермен бөлінеді, ал жарық – таза ақ қағазбен бейнеленеді. Осылайша, итальяндық гравюраның жаңа мектебі дүниеге келді, ол ұсақ бөлшектерден бас тартып, кең, үйлесімді стильге көшті.

Германия

Германиядағы металл өрнек салудың алғашқы кезеңінің ерекшеліктері Мартин Шонгауэрдің (1488 ж. қайтыс болған) және Альбрехт Дюрердің (1528 ж. қайтыс болған) туындыларында көрініс береді. Шонгауэр сызба және көлеңкелерді біртұтас элемент ретінде пайдаланды, ал көлеңкелеуді көбінесе қисық сызықтармен жасады. Оның шеберлігі Мантеньяның түзу көлеңкесінен әлдеқайда артық. Дюрер Шонгауэрдің қисық көлеңкелеуін қолмен жасаудың нәзіктігі мен шеберлігін арттырып жалғастырды және өнер туындыларын көптеген тірі және жансыз заттармен толтырды. Ол зерттеген әрбір өнер саласына бірдей зейін қойды. Питер Пауль Рубенс және оның жұмыс істеген граверлері гравировка саласында маңызды техникалық жетістіктерге қол жеткізді. Рубенс өзінің аяқталған суреттерінің орнына, граверлеріне суреттерді үлгі ретінде берді, бұл оларға итальяндық сызба әдісінен бас тартып, оның орнына көлемдеуді қолдануға мүмкіндік берді. Олар солтүстік мектептерінің егжей-тегжейлі өңдеуін кең көлемді суреттермен алмастырды және гравировкаға тән қара және ақ түстің жүйесін қабылдады, бұл, Рубенстің айтуынша, суреттің бөлшектерін үйлесімдірек етті.

17 және 18 ғасырлар

17-18 ғасырларда сызық ою өнерінде жаңалықтар болған жоқ. Оның орнына, ол қалыптасқан техникалар мен қағидалардың негізінде дамыды. Ағылшын және француз суретшілері бұл техниканы қолдана бастады, ағылшындар негізінен немістерден (Рубенс жетекшілік еткен), ал француздар италиялықтардан (Рафаэль) үйренді. Дегенмен, барлық қатысқан дәстүрлердің арасында өзара әсер болды. Сэр Роберт Стрейндж, көптеген ағылшын гравёрлері сияқты, контурды жұмсарту және жоғалтуды, әсіресе адамдарды бейнелеуде зерттеді. Сонымен қатар, Жерар Одран (1703 жылы қайтыс болды) Ренессанс мектебін буринмен модельдеу өнерін жетілдіруге жетекшілік етті.

19 ғасыр

XIX ғасырда сызық ою өнеріне көмек те көрсетілді, кедергі де келді. Көмекке қоғамдық байлықтың өсуі, өнерге қызығушылықтың артуы, өнер саудасының кеңеюі себеп болды – мысалы, Эрнест Гамбарт сияқты өнер сатушылардың мансабы мен суреттелген кітаптарға сұраныстың артуы осыны көрсетеді. Сызық оюға кедергі, арзан әрі жылдам әдістерге деген қалау болды – бұл қалау түрлі жолдармен қанағаттандырылды, бірақ ең бастысы, эфирлеу (etching) және түрлі фотосуреттеу техникалары арқылы. XIX ғасырдың соңғы тоқсанындағы сызық ою өнерінің тарихы – үздіксіз құлдырау тарихы. XX ғасырдың басында Англияда бейнеленген сызық ою өнері дерлік жойылды. Өнердің жоғалу себебі – көпшіліктің бірнеше жыл күтуге келіспеуі (кейбір маңызды гравюралар жасауға 12 жылға дейін уақыт кетті), олар басқа әдістермен тезірек нәтиже алуға болатын. Стальмен қапталған мыс пластина гравёрге жылдам жұмыс істеуге мүмкіндік берді, бірақ тіпті осы жағдайда да ол эфирмен бәсекелесе алмайды, ал мезотинт гравюрасы фотогравировка өндірушісімен қадамдаса алмайды. Францияда сызық ою өнері 20 ғасырдың басына дейін ресми қолдау мен коллекционерлердің және сарапшылардың ынталы көмегі арқасында ғана гүлденді. Бірақ жұмыстың сапасы өзгерді, себебі төленетін бағаның төмендеуіне, дәм мен сәннің өзгеруіне және жағдайдың қажеттілігіне байланысты. Француз гравёрлері халықтың асығуын қанағаттандыру үшін жұмыстарын жеңілдетуге мәжбүр болды. Түс жоғалуын өтеу үшін өнер әсемдік пен ұқыптылық бағытында дамыды. Италияда сызық ою Англиядағыдай құлдырады, ал Еуропадан тыс жерлерде сызық ою өнері дерлік болған жоқ. Фотосурет немесе суреттен бас, кітап иллюстрациясы немесе кітап мұқабалары үшін гравюра жасай алатындар әлі де болды, сәндік мақсаттарда механикалық гравюра жасауды жақсы білетіндер көп болды, бірақ гравюра машинасы осы саланы тез алмастырды.

Стиль

XIX ғасырдағы сызық оюы, бұрынғы жұмыстармен салыстырғанда, жергілікті түстерді, жарық пен көлеңкені және текстураны толықтырақ және нәзіктеп бейнеледі. Ескі гравёрлер де дәл сондай дұрыс сурет сала білген, бірақ олар бұл элементтерді назарға алмаған немесе өнерлерінің рухына қайшы келетіндей сиреп қолданған. Дегенмен, таза сызық оюында кейбір формалар мен текстураларға артықшылық беретін белгілі бір біртектілік бар. Мысалы, Роза Бонхердің танымал гравюраларында аспанның тоны машинамен жасалған сызықтар арқылы, ал ландшафттағы көптеген көлеңкелер де солайша орындалған. Жануарлардың терісі мен алдыңғы пландағы өсімдіктердің бәрі эфирленген, ал текстураны жақсы көрсетуге мүмкіндік беретін жерлерде ғана нағыз буриндік жұмыс қолданылған. Тіпті, J. M. W. Turner-дің гравюраларынан кейін жасалған, жарық пен көлеңкеде бұрынғы шеберлердің жұмысынан асып түскен керемет оюларда да, гравёрлер эфирлеуге жүгінген, сосын бурин және құрғақ нүктемен аяқтаған. Рафаэль мен Рубенс сияқты гравюра өнеріне зор ықпал еткен Тернер, тонның нәзіктігіне үлкен үлес қосты. Жаңа француз мектебінің бірнеше ерекшеліктері болды, соның ішінде ескідегі қара түстердің орнына нәзік сұр түстерді қолдану және әдістің қарапайымдығымен бірге жоғары деңгейдегі өңдеу. Олардың мақсаты, әдеттегідей, суретшінің шығармасын адал түрде көшіру болды, ал ескі әдістің күшін құрбан етуге дайындық танысты, себебі оның күші мен сұлулығына қарамастан, орташа техникалық білімі бар суретшілер оны оңай меңгере алатын. Бельгиялық гравюра мектебі граверлік жұмыс пен құрғақ нүктеден жасалған тиімді "аралас әдісті" жасады. Стауффер Берн әдісі, тонды жасау үшін көптеген жіңішке сызықтарды пайдалану, модельдеуде белгілі бір артықшылықтар берді.

Қазіргі заманғы және заманауи өнер

Сирек кездесетін болғанымен, қазіргі гравёрлер өнер әлемінде өздерінің кәсібін жалғастырып келеді, олардың ішіндегі ең танымал – Эндрю Рафтери. Оның бейнелейтін тақырыптары Хогартқа ұқсас, ал стилі – француз мектебінің әдемі әрі геометриялық формаларымен ерекшеленеді.

Кәсіптің құралдары

Желімен ою кезінде қолданылатын ең маңызды құрал – бұрын, немесе гравер, ол бір жағы кесілген саңырауқұлаққа ұқсайтын, бір ұшы тұтқаға бекітілген болаттан жасалған таяқша. Бұрынның өткір, кескіш ұшы ромб пішіндес және төмен қарай бағытталған. Бұрын жерді жыртуға арналған тырмадай әрекет етеді: ол металлдан жоңқа шығарып, тырманың егістіктің топырағын жырғанындай жыртып алады. Бұрын, тырмадан айырмашылығы, материалдың ішінен итеріледі. Осы ерекшелік оны дизайн өнерінде қолданылатын басқа құралдардан, мысалы, қарындаштардан, қылқаламдардан, қаламдардан және гравер инелерінен ерекшелендіреді.

Бюринді оюдың үлгісі

Буринмен жасалған ою элементтері әріптердің, әсіресе бас әріптің B оюында анық байқалады. Бұл әріп екі перпендикуляр түзу сызықтан және төрт ерекше қисықтан тұрады. Оюшы бұл сызықтарды кері бағытта, өте жеңіл, өткір ұшымен немесе стилуспен сызып алады. Содан кейін, оюшы екі түрлі буринмен қара бөліктерді (ағашқа оюдағыдай ақтарды емес) кесе бастайды. Бірінші кезекте, екі сызық арасындағы тік қара сызық буринмен ойылады, содан кейін, осыған ұқсас әдіспен екі қисықтың ең жуан бөліктерінен материал алынады. Ақырында, қисықтың қалың ортасынан тік сызыққа жанасқан жұқа нүктелеріне дейінгі көлеңкелер ұсақ буринмен өңделеді. Содан соң ойыстар баспа сиясымен толтырылады, металл бетінен артық сия сүртіледі, ылғалданған қағаз бетіне салынып, айналмалы цилиндрдің қысымымен ойылған әріпке енгізіледі. Қағаз сияны сіңіріп алады, нәтижесінде әріп B терең қара түспен басылады. Металл пластинаның беті ою үшін жеткілікті түрде тегіс болғанда, оның ең кішкентай сызаты да қара сызық ретінде басылады. Визиткаларды басып шығаруға арналған оюлы тақта – оюдың негізгі принциптерінің жақсы мысалы. Онда жұқа және жуан сызықтар, сондай-ақ қисықтардың көптеген түрлері бар. Егер бұл таза сызықты ою болса, онда оның құрамында тек осы қарапайым элементтер әртүрлі комбинацияларда болады.