Кіріспе
Лангенштейн Цвиберге – Бухенвальд концентрациялық лагерінің бөлімшесі болған концентрациялық лагері. 1944 жылдың сәуірінен 1945 жылдың сәуіріне дейін он жеті елден келген 7000-нан астам тұтқын онда қамалды. Лагерь Саксония-Анхальт штатындағы Лангенштейн ауылында орналасқан, кейіннен ол Халберштадт қаласының құрамына енді.
Тарих
Бухенвальдтан депортацияланғандардың алғашқы тобы 1944 жылдың 21 сәуірінде келді. Олар 18 француз еді және болашақ команданың басшыларын құрады. Олар бастапқыда Лангенштейннің шетіндегі қонақ үйге орналастырылды, содан кейін, конвойлер бірінен соң бірі келіп, лагерь құрылысы аяқталуын күтіп, ауылдың шетіндегі, қазірге дейін сақталған қораға орналастырылды. 1944 жылдың 26 қыркүйегінен 1945 жылдың 18 ақпанына дейін алты конвой келді. Лагерь құрылысы 1944 жылдың тамызында электрленген қоршаумен аяқталды; 7 блок және қосымша ғимараттар (медициналық бөлім, ас үй және т.б.) қонақ үй мен қораның орнына салынды. 1945 жылдың ақпан айында тұтқындардың саны 5100-ге жеткенде, 18 блок болды. Кейін жұмыс күші азайды (1945 жылдың сәуір айының басында 4400 адам), қаза тапқандардың саны жаңадан келгендердің санын көп басып өтті. 1945 жылдың 19-25 наурызы аралығында Бухенвальд және оның командалары үшін 1308 қаза тапқанды есепке алғанда, Лангенштейн Цвиберге 234 қаза тапқанмен бақытсыздыққа толы мәртебеге ие болды, Ордруфтан (207) және Леадан (69) озып кетті.
Жұмыс
Депортацияланғандар келген алғашқы күндері Текенберг төбелеріндегі бұрын ешкім иеленбеген жерде галереялар қазуға кірісті. Он ай бойы қатты қиындықтарға шыдаған тұтқындар 60 000 м2 аумақта 10 шақырымға жуық галереяны аяқтады. Кейбіреулері сонша үлкен болғандықтан, вагондармен пойыз сыятын болды. Ал кейбіреулерінің әр метрі үшін бір адамның өмірі құрбан болды. Тұтқындардың өмір сүру ұзақтығы алты аптаға жетер еді. Тұтқындар екі 12 сағаттық сменада, өте ауыр жағдайларда, шаң мен тозаңға толы, ауа жетіспейтін және каполардың ұрып-соғуына шыдады. Көптегендер лагерьге мұңайып, шаршап, тіпті сорпа ішуге күші жетпей қайтты. Қазба жұмыстарының басты мақсаты – жаңа типтегі ұшақтар мен қару-жарақтарды шығаратын "Юнкерс" зауыттары үшін өндіріс орындарын жасыру болатын. Осы мақсатта "Юнкерс" компаниясы шақыру орнының шетіндегі үлкен лагерь ішінде үш жатақтан тұратын шағын лагерь құрды. Онда депортацияланған мамандар, 869 адам, Хальберштадт, Ашерслебен, Лангенсальза және Нидерршель қамалынан келгендер орналастырылды. Шағын лагерьде қамыс немесе сабаннан жасалған төсеніш болған жоқ, тұтқындар, қалғандары сияқты, туннель қазуға мәжбүр болды.
Өлімдер
Өлген тұтқындарды бастапқыда атпен тартылатын көлікпен, кейін жүк көлігімен Кведлинбургке жіберді. 912 құрбанның күлі, оның ішінде 131 француз, осы қаланың зиратында жатыр. Наурыз айында крематор отын жетіспеуіне байланысты жұмысын тоқтата тұрды, ал денелер бір лашықта жиналды. Олар лагерь сыртындағы төрт үлкен шұңқырға, онда 700-ден астам адам бар, немесе лагерь ішінде Ревьерге жақын, бірнеше жүз дене жатқан шұңқырға жерленді. Мәйіттерді екі-екіден ағаш жәшіктерге салып, төрт тұтқын жұмыстан кейін көтеріп әкелді. Олар жәшіктерді шұңқырға төгіп, шұңқыр толып қалғанша, төмен қарай жүре берді. Толық ыдыраған, тасымалдауға келмейтін соңғы денелер лашықта қалды. Жүктің тиелуіне жауапты СС қызметкері лашықты кілтпен жапты, себебі мәйіттердің жамбас сүйектері ұшып кетіп жатқан еді. 1945 жылдың 9 сәуір күні кешке, Эльбаға жеткен американдық әскерлердің шабуылына дейін, лагерьден 3000 аман қалған адам, 500-ден тұратын алты колоннамен, СС сүйемелдеуімен шығысқа қарай батылды. Көпшілігі 15 күн бойы жол жүріп, 300 км қашықтықта Виттенбергке жақын, Эльбада табылған. Бір колоннаның ізі мүлдем қалмады. Тағы бір колонна 28 сәуірге дейін жүріп, Берлинге жақын жерге 18 аман қалған адаммен жетті. Бұл колонналардағы жорықтардан 500-ден 1500-ға дейін адам тірі қалды деп есептеледі.
Лангенштейн-Звиберге ескерткіші
1949 жылдың 11 қыркүйегінде ортақ қабірлер орнында ескерткіш және еске алу тақтасы ашылды. 1976 жылдан бері Лангенштейн Цвиберге мемориалының аумағында мұражай жұмыс істеп келеді.
Куәліктер
Адлер, Г. Г. Панорама. Роман в 10 картинах. Ольтен 1968. (Мюнхен: Пайпер 1988.) Адлер, Х. Г. Верность истине. Герлинген 1998. Адлер, Х. Г. Путешествие. Вена: Zsolnay 1999. Берти, Альберто. Путешествие на планету нацистов. Триест – Бухенвальд – Лангенштейн. Милан 1989. Бертранд, Луи. Номер 85250. Концентрационный лагерь Бухенвальд – Внешнее командование Лангенштейн Цвиберге. Свидетельство. Вальдои: Prête moi ta plume 2005. Берзинс Бирзе, Миервальдис. В лагере смерти Саласпилс. Рига 1964. Бурелли, Дино: Мама, у меня все хорошо, я не пострадал. Удине: A. P. O. 2006. Кампредон, Габриэль. Луи Далле – свободный человек. Сен-Шели-д’Апшер: Association "Louis Dalle un homme libre" 5-е издание 2002. Комитет "Верность". Жан Лепсье. Скаут из Анже, депортированный и умерший в Бухенвальде (Kdo Лангенштейн). 1992. Купешу, Роже. Ночь Вальпургии. Двадцать лет в Лангенштейне. Париж: L'Harmattan 2004. Габен, Люсьен. Честь быть свидетелем. Альби: Imprimerie coopérative du sud ouest 1990. Хагер, Конрад. Протокол невыразимого. Из дневника сельского пастора. Хальберштадт без даты. Иваний, Иван. Прыжки теней. Вена: Picus 1993. Иваний, Иван. Другая сторона вечности. Двадцать историй о смерти. Вена: Picus 1994. Клигер, Бернард. Путь, который мы прошли. Брюссель: Editions BEKA 1946. Клигер, Бернард. Путь, который мы шли. Брюссель: Codac Juifs 1960. Де Лекат, Баскваль. Чудо. Мюлуз: Imprimerie Bader 1963. Ле Гупиль, Поль. Дорога к крематориям. Лабержеман: L'Amitié par le livre 1962/1983. Ле Гупиль, Поль. Нормандец в Итерации войны 1939-1945. Париж: Editions Tirésias Michel Reynaud 1991. Ле Гупиль, Поль. Воспоминания нормандца 1939-1945. Париж: Editions Tirésias Michel Reynaud 1995. Леройер, Роже. Clamavi ad te – я взывал к тебе, я так взывал к тебе. Сестас: Eigenverlag des Authors 1996. Леройер, Роже. Clamavi ad te. Йена: Bussert & Stadeler 2003. Люстигер, Гила. Инвентаризация. Берлин: Aufbau Taschenbuch 1996. Молетт, Шарль. Жерар Сендрие. Скаут-францисканец, умерший в Бухенвальде в 1945 году. "Один из пятидесяти". Мани-ле-Амо: Socéval 2006. де Монтагон, Жан. Святой Сириан 40-х годов. Издательство France Empire 1987. Обрежан, Морис. Странная судьба человека, трижды француза. Париж: La Pensée Universelle 1994. Панье, Роже. До мученичества. Издательство des Etannets 1995. Мастер Пьер Антуан Перрод. Честь быть обманутым. Издательство Horvath 1982. Пти, Жорж. Возвращение в Лангенштейн. Опыт депортации. Париж: Belin 2001. Пти, Жорж. Возвращение в Лангенштейн. Опыт депортированного. Хюрт близ Кёльна: Edition Memoria 2004. de Saint Marc, Hélie. Мемуары – Поля пепла. Париж: Perrin 1995 (2002). de Saint Marc, Hélie. Пепел и тлеющие угли: Воспоминания. Фридберг: Edition AtlantiS 1998. de Saint Marc, Hélie. Ночные стражи. Париж: Les Arènes 1999. de Saint Marc, Hélie. Стражи вечера. Фридберг: Edition AtlantiS 2000. de Saint Marc, Hélie и Август фон Кагенек. Наша история 1922-1945. Париж: Les Arènes 2002. de Saint Marc, Hélie. Вся жизнь. Париж: Les Arènes 2004. Саркович, Ханс (ред.) "Когда война закончилась". Воспоминания о 8 мая 1945 года. Франкфурт-на-Майне и Лейпциг: Insel 1995. Сово, Жан. Ты расскажешь сыну. Издательство Vent de Crau 1985. de Wijze, Louis. Побег из марша смерти. Амстердам: De Bataafsche Leeuw 1995. de Wijze, Louis. Только моя жизнь: история выжившего. Нью-Йорк: St. Martin's Press 1997. de Wijze, Louis. Только моя жизнь. Рассказ спасшегося. Париж: L'Harmattan 2001. Вильнер, Эдди, свидетельские показания в Мемориальном музее Холокоста США и Фонде Шоа Стивена Спилберга. Войно́вский, Эдмунд. Człowiek przetrzymał – человек выжил. Гданьск: Zrzeszenie Kaszubsk´ Pomorskie 1985. Войно́вский, Эдмунд. Экзамен зрелости. Торунь: Wydawnictwo "Żywe Kamienie" 2000.
Ivanij, Ivan. Schattenspringen. Wien: Picus 1993. Ivanij, Ivan. Die andere Seite der Ewigkeit. Zwanzig Geschichten vom Tod. Wien: Picus 1994. Klieger, Bernard. Le chemin que nous avons fait. Bruxelles: Editions BEKA 1946. Klieger, Bernard. Der Weg, den wir gingen. Bruxelles: Codac Juifs 1960. De Lecat, Basqual. Le miracle. Mulhouse: Imprimerie Bader 1963. Le Goupil, Paul. La route des crématoires. Labergement: L'Amitié par le livre 1962/1983. Le Goupil, Paul. Un Normand dans Itinéraire d'une guerre 1939 1945. Paris: Editions Tirésias Michel Reynaud 1991. Le Goupil, Paul. Erinnerungen eines Normannen 1939 1945. Paris: Editions Tirésias Michel Reynaud 1995. Leroyer, Roger. Clamavi ad te j'ai crié vers toi j'ai tellement crié vers toi Cestas: Eigenverlag des Authors 1996. Leroyer, Roger. Clamavi ad te. Jena: Bussert & Stadeler 2003. Lustiger, Gila. Die Bestandsaufnahme. Berlin: Aufbau Taschenbuch 1996. Molette, Charles. Gérard Cendrier. Scout en franciscain mort à Buchenwald en 1945. "L'un des cinquante". Magny les Hameaux: Socéval 2006.
de Montangon, Jean. Un Saint Cyrien des années 40. Éditions France Empire 1987. Obréjan, Maurice. L'étrange destinée d'un homme trois fois français. Paris: La Pensée Universelle 1994. Pannier, Roger. Jusqu'au martyre. Éditions des Etannets 1995. Maître Pierre Antoine Perrod. L'honneur d'être dupe. Éditions Horvath 1982. Petit, Georges. Retour à Langenstein. Une expérience de la déportation. Paris: Belin 2001. Petit, Georges. Rückkehr nach Langenstein. Erfahrungen eines Deportierten. Hürth bei Köln: Edition Memoria 2004.
de Saint Marc, Hélie. Mémoires Les champs de braises. Paris: Perrin 1995 (2002). de Saint Marc, Hélie. Asche und Glut: Erinnerungen. Friedberg: Edition AtlantiS 1998.
de Saint Marc, Hélie. Les sentinelles du soir. Paris: Les Arènes 1999.
de Saint Marc, Hélie. Die Wächter des Abends. Friedberg: Edition AtlantiS 2000.
de Saint Marc, Hélie und August von Kageneck. Notre histoire 1922 1945. Paris: Les Arènes 2002.
de Saint Marc, Hélie. Toute une vie. Paris: Les Arènes 2004. Sarkowicz, Hans (Hg.) "Als der Krieg zu Ende war ". Erinnerungen an den 8. Mai 1945. Frankfurt a. M. und Leipzig: Insel 1995. Sauvot, Jean. Tu raconteras à ton fils. Éditions Vent de Crau 1985.
de Wijze, Louis. Ontsnapping uit de dodenmarsch. Amsterdam: De Bataafsche Leeuw 1995.
de Wijze, Louis. Only my life: a survivor's story. New York: St. Martin's Press 1997.
de Wijze, Louis. Rien que ma vie. Récit d'un rescapé. Paris: L'Harmattan 2001. Willner, Eddie, testimony to US Holocaust Memorial Museum and Steven Spielberg Shoah Foundation. Wojnowski, Edmund. Człowiek przetrzymał. Gdańsk: Zrzeszenie Kaszubsk´ Pomorskie 1985. Wojnowski, Edmund. Egzamin Dojrzałości. Toruń: Wydawnictwo "Żywe Kamienie" 2000.
Мамандандырылған әдебиеттер
Бакария, Лоран. Сент-Марк командирі. Париж: Академиялық Perrin басылымы 1989. Якоб, Волкер және Аннет ван дер Вурт. Анна Франк жалғыз емес еді. Нидерландыдағы неміс еврейлерінің өмір тарихы. Берлин және Бонн: J. H. W. Dietz Nachf. 1988 жыл. Фаузер, Эллен (ред.). Қайғыдағы күш. Langenstein Zwieberge, Бухенвальд концлагерінің сыртқы бөлімшесі туралы естеліктер. Halberstadt ж.ж. Саяси білім беру орталығы, Саксен-Анхальт (ред.). Орналасқан жер. Саксен-Анхальтта есте қалу және еске алу. Магдебург 2004 жыл. Ле Гупил, Пол және Роджер Леройер. Лаңгенштейн Цвиберге лагеріне жер аударылған француздықтардың ескерткіші. Бухенвальд командасы. Лунерай: Bertout баспасы ж.ж. Лустигер, Арно. Өмір мен өлім үшін күрес. 1933-1945 жылдардағы еврейлердің қарсыласуы. Кёльн: Kiepenheuer & Witsch 1994 жыл.
Landeszentrale für politische Bildung Sachsen Anhalt (Hg). Verortet. Erinnern und Gedenken in Sachsen Anhalt. Magdeburg 2004. Le Goupil, Paul und Roger Leroyer. Mémorial des Français déportés au camp de Langenstein Zwieberge. Kommando de Buchenwald. Luneray : Imp. Bertout o. J.
Lustiger, Arno. Zum Kampf auf Leben und Tod. Vom Widerstand der Juden 1933 1945. Köln: Kiepenheuer & Witsch 1994.