Адам денсаулығы мен экожүйелерді зерттеу

Кіріспе

Адам денсаулығы мен экожүйелерді зерттеу

Денсаулық экологиясы (эко денсаулық деп те аталады) – экожүйелердің адам денсаулығына тигізетін әсерін зерттейтін жаңа ғылым саласы. Ол биологиялық, физикалық, әлеуметтік және экономикалық ортадағы өзгерістерді қарастырады, осы өзгерістердің адамның психикалық және физикалық денсаулығына қалай әсер ететінін түсінуге бағытталған. Денсаулық экологиясы адамның физиологиялық, әлеуметтік және эмоционалдық жай-күйіне әсер ететін барлық факторларды түсіну үшін трансдисциплинарлық көзқарасқа негізделген. Эко денсаулықты зерттеулер көбінесе қоршаған ортаның ластануын қамтиды. Мысалдардың ішінде ауаның ластануынан астма ауруының көбеюі немесе АҚШ-тың Ұлы көлдеріндегі балықтардың полихлорирленген бифенилдермен (ПХБ) ластануы бар. Дегенмен, денсаулық экологиясы міндетті түрде қоршаған ортаның ластануымен байланысты емес. Мысалы, зерттеулер көрсеткендей, ортаның фрагментациясы – адамдар арасында Лайм ауруының таралуына себеп болатын басты фактор.

Тарих

Экожүйелік денсаулық сақтау тәсілдері 1990 жылдары, негізінен Канаданың Оттава қаласындағы Халықаралық даму зерттеу орталығының (IDRC) қолдауымен жүргізілген жаһандық зерттеулер арқылы қалыптасқан зерттеу және қолдану саласы ретінде пайда болды (Lebel, 2003). Дегенмен, бұл Батыс қоғамдарындағы Гиппократ заманына дейін барып жететін денсаулық пен экологияға қатысты көзқарастың қайта жаңғыруы еді. Осы дәстүр Шығыс қоғамдарының ерте замандарынан да бастау алады. Бұл тәсіл ғасырлар бойы ғалымдардың арасында кең таралған. Алайда, денсаулықты және ауруларды басқару үшін техникалық біліктілік пен тәжірибе жеткілікті деп саналған ХХ ғасырда бұл тәсіл жиі қолданылмай қалды. Осы салыстырмалы түрде қысқа кезеңде, қоршаған ортаның өзгеруінің (табиғи және жасанды ортаның) адам денсаулығына тигізетін зиянды әсерін бағалау медицина және қоршаған орта денсаулығы салаларына жүктелді. ХХ ғасырда денсаулық пен экологияны интеграциялауға бағытталған тәсілдер қайтадан қолданысқа енді. Бұл революциялық қозғалыстар Гиппократ, Рудольф Вирхов және Луи Пастер сияқты бұрынғы ғалымдардың қалаған негізіне сүйенді. ХХ ғасырда Кальвин Швабе «бір медицина» терминін енгізді, ол адам және ветеринариялық медицинаның ұқсас биологиялық принциптерге негізделгенін және өзара байланысты екенін мойындады. Клиникалық және жеке тұлғаға бағытталған бұл «бір медицина» тәсілі, жаһандық адам және жануарлар денсаулығын қамтамасыз ету мақсатын көрсететін «Бір денсаулық» деп қайта аталды. Басқа да интеграцияланған денсаулық сақтау тәсілдеріне экологиялық тұрақтылық, экологиялық толықтық және салауатты қоғамдар жатады. Қазіргі кезде қолданылып жүрген экожүйелік денсаулық сақтау тәсілдері – бұл әлеуметтік және экологиялық өзара әрекеттесулер контекстінде халық денсаулығы мен әл-ауқатын түсіну және жақсартуға бағытталған, жүйелік және қатысуға негізделген тәсілдер. Бұл тәсілдер күрделілік теориясы мен постнормативтік ғылымға негізделгендігімен бұрынғы денсаулық сақтау тәсілдерінен ерекшеленеді (Waltner Toews, 2004; Waltner Toews және басқалар, 2008). «Экожүйелік денсаулық» атты тақырыпта Солтүстік Америка мен Австралияда өткен он жылдық халықаралық конференциялардан кейін, 2003 жылы Монреальде «экожүйелік адам денсаулығына қатысты тәсіл» (экожүйелік денсаулық) форумы өтті, одан кейін АҚШ-тың Висконсин штатында және Мексиканың Мерида қаласында конференциялар мен форумдар ұйымдастырылды, олардың барлығына IDRC үлкен қолдау көрсетті. Осыдан кейін Экология және денсаулық жөніндегі халықаралық қауымдастық және EcoHealth журналы бұл саланы заңды ғылыми және даму саласы ретінде орнықтырды.

Ecosystem approaches to public health emerged as a defined field of inquiry and application in the 1990s, primarily through global research supported by the International Development Research Centre (IDRC) in Ottawa, Canada (Lebel, 2003). However, this was a resurrection of an approach to health and ecology traced back to Hippocrates in Western societies. It can also be traced back to earlier eras in Eastern societies. The approach was also popular among scientists in the centuries. However, it fell out of common practice in the twentieth century, when technical professionalism and expertise were assumed sufficient to manage health and disease. In this relatively brief era, evaluating the adverse impacts of environmental change (both the natural and artificial environment) on human health was assigned to medicine and environmental health. Integrated approaches to health and ecology re emerged in the 20th century. These revolutionary movements were built on a foundation laid by earlier scholars, including Hippocrates, Rudolf Virchow, and Louis Pasteur. In the 20th century, Calvin Schwabe coined the term "one medicine," recognizing that human and veterinary medicine share similar biological principles, and are interrelated. This one medicine approach, which had fairly clinical and individualistic connotations, was rebranded to "One Health," to reflect its goals of global human and animal health. Other integrated health approaches include ecological resilience, ecological integrity, and healthy communities. Eco health approaches, as currently practiced, are participatory, systems based approaches to understanding and promoting public health and well being in the context of social and ecological interactions. These approaches are differentiated from previous public health approaches by a firm grounding in complexity theory and post normal science (Waltner Toews, 2004; Waltner Toews et al., 2008). After a decade of international conferences in North America and Australia under the more contentious umbrella of "ecosystem health," the first "ecosystem approach to human health" (eco health) forum was held in Montreal in 2003, followed by conferences and forums in Wisconsin, U. S., and Mérida, Mexico, all with major support from the IDRC. Since then, the International Association for Ecology and Health, and the journal Eco Health, have established the field as a legitimate scholarly and development activity.

Анықтама

Экологиялық зерттеулер күрделі мәселенің бір жағына ғана назар аударатын, бір ғана пән бойынша жүргізілетін дәстүрлі зерттеулерден ерекшеленеді. Дәстүрлі эпидемиологиялық зерттеулер аймақта безгектің өсу деңгейін көрсетуі мүмкін, бірақ осы өсудің себептерін қарастырмайды; қоршаған ортаны қорғау зерттеулері пестицидті белгілі бір аймақтарда таралуын азайту үшін белгілі бір мөлшерде қолдануды ұсына алады; экономикалық талдау мұндай бағдарламаның құны мен тиімділігін есептей алады. Экологиялық зерттеулер бірнеше пәнді біріктіреді және мамандарды зардап шеккен қауымдастықпен таныстырады. Зерттеуге дейінгі кездесулерде топ өз білімдерін бөлісіп, ортақ түсінікке келеді. Мұндай кездесулер көбінесе шығармашылық және жаңа тәсілдерге жол ашады, сондай-ақ "әлеуметтік тұрғыдан берік" шешімге әкелуі мүмкін. Экологиялық денсаулық мамандары осы синергияны "трансдисциплинарлық" деп атайды және оны көп салалы зерттеулерден ажыратады. Экологиялық зерттеулер барлық белсенді топтардың, оның ішінде мүдделі тараптар мен шешім қабылдаушылардың қатысуын бағалайды. Олардың пікірінше, теңдік мәселелері (жыныс, әлеуметтік-экономикалық жағдай, жас, тіпті түрлер арасындағы) мәселені толыққанды түсіну және шешу үшін маңызды. Жан Лебель (2003) трансдисциплинарлық, қатысу және теңдікті Эко денсаулықтың үш тірегі деп атады (Лебель, 2003). Қазір IDRC үш тіректің орнына алты қағиданы анықтайды: трансдисциплинарлық, қатысу, гендерлік және әлеуметтік теңдік, жүйелік ойлау, тұрақтылық және зерттеуді іс-қимылға айналдыру (Шаррон, 2011).

Мысалдар

Денсаулық экологиясының нақты мысалы – Мексикадағы малярияны басқару. Көп салалы көзқарас зиянды ДДТ қолдануын тоқтатты және малярияға шағу деректерін азайтты. Бұл зерттеу осы мәселелердің күрделілігін және табысты шешімнің зерттеу салаларын қаншалықты біріктіруі керектігін көрсетеді. Шешімді жүзеге асыру үшін көптеген адамдардың шығармашылық ойлауы қажет болды, нәтижесінде зерттеушілер, бизнес және, ең бастысы, қоғам үшін өзара тиімді жағдай туды. Экожүйедегі өзгерістердің көптеген айқын әсерлері мен зерттеулердің басым бөлігі дамып келе жатқан елдерге бағытталған болса да, дамыған елдердің қалалық аймандарының жасанды ортасының экожүйесі де адам денсаулығының маңызды факторы болып табылады. Семіздік, диабет, астма және жүрек ауруларының барлығы тікелей түрде қоршаған орта факторларымен байланысты. Бұдан өзге, қалалық жоспарлау және құрылыс автомобильдерді пайдалануды, тағам таңдау мүмкіндіктерін, ауаның ластану деңгейін, сондай-ақ адамдар тұратын аудандардың қауіпсіздігі мен жаяу жүруге ыңғайлылығын анықтайды.