Кіріспе
Fritt Ord – Норвегиядағы жеке меншік ұйым, оның мақсаты сөз бостандығы мен еркін баспасөзді қолдау. Ол 1974 жылғы 7 маусымда Narvesen Kioskkompani басшылары Йенс Хенрик Нордли және Финн Скедсмо, сондай-ақ адвокат Йенс Кристиан Хауге құрған. Fritt Ord-тың зор қаржылық мүмкіндіктері бар және ол Норвегиядағы әртүрлі жобаларды қолдауға қатысады, мысалы, Morgenbladet газетіне инвестиция жасайды, Store Norske Leksikon энциклопедиясын қолдайды және A Pressen медиа тобының 10,1% үлесіне ие. Бұдан өзге, ол БАҚ және журналистика саласындағы студенттерге стипендиялар тағайындайды, Fritt Ord сыйлығын табыстайды және жазу конкурстарын қолдайды. Сонымен қатар, ол даулы жобаларды да қаржыландырады, мысалы, блогер Фьордманның Еуропадан барлық мұсылмандарды депортациялауға шақыратын кітабының жарық көруіне көмектеседі. Ұйым сөз бостандығын қолдау мақсатында жыл сайын үш сыйлық тағайындайды: Fritt Ord сыйлығы (норв. Fritt Ords pris), Fritt Ord құрметті сыйлығы (норв. Fritt Ords honnør) және Ресей мен Шығыс Еуропаға арналған баспасөз сыйлықтары (норв. Pressepriser for Russland og Øst Europa). Бұл сыйлықтарды Норвегия авторлар одағының жыл сайын халықаралық жазушыларға табыстайтын "Ytringsfrihetsprisen" сөз бостандығы сыйлығымен шатастырмау керек.
Fritt Ord is a Norwegian private foundation, whose aim is to support freedom of expression and a free press. It was established on 7 June 1974 by Narvesen Kioskkompani's leaders Jens Henrik Nordlie and Finn Skedsmo as well as the lawyer Jens Christian Hauge. Fritt Ord has significant funds and is playing a part in supporting various projects in Norway, as investing in the newspaper Morgenbladet, supporting an encyclopedia (Store Norske Leksikon) and holding a 10.1% ownership in the media group A Pressen. In addition it awards scholarships to students within media and journalism, awards the Fritt Ord Prize, and supports writing competitions. It has also provided funding for controversial projects, e. g. an upcoming book written by the blogger Fjordman, who calls for the deportation of all Muslims from Europe. The organization awards three annual prizes to support freedom of speech; the Fritt Ord Award (Norwegian: Fritt Ords pris), the Fritt Ord Honorary Award (Norwegian: Fritt Ords honnør) and the Press Prizes for Russia and Eastern Europe (Norwegian: Pressepriser for Russland og Øst Europa). Those prizes not to be confused with "Ytringsfrihetsprisen", the annual Freedom of Expression Prize awarded mostly to international writers by the Norwegian Authors' Union.
Тарих
Нарвезен газет-журнал сату желісінің иелері оны мекемеге айналдыруды көздеді. 1975 жылдың 1 қаңтарында компания жаңа құрылған Fritt Ord қорына өтті, сонымен бірге теміржолға тамақ қызметтерін ұсынған Норвегия мемлекеттік теміржолы (NSB) компаниясы Norsk Spisevognselskap-пен бірікті. Fritt Ord жаңадан құрылған компанияның 59% үлесіне, ал NSB 41% үлесіне ие болды. Компаниядан түскен дивидендтер Fritt Ord-қа сөз бостандығына қатысты бірқатар міндеттерді орындауға мүмкіндік берді, оның ішінде Журналистика институтын және Сөз бостандығы сыйлығын қолдау, сондай-ақ көптеген жеке тұлғалар мен мекемелерге ішкі және халықаралық деңгейде гранттар беру. 1995 жылы NSB Narvesen-нің үлесін сатты және компания Осло қор биржасында тіркелді. Осының нәтижесінде Fritt Ord 1999 жылы Narvesen-дегі үлесін 34%-ға дейін төмендетті, ал 2000 жылы Narvesen Reitangruppen-мен бірігіп ReitanNarvesen құрды. 2001 жылы Fritt Ord компаниядағы үлесін Рейтан отбасына сатты. Narvesen-ді сатудан түскен капиталдың арқасында Fritt Ord Morgenbladet (30,5%) және A Pressen (10,1%) акцияларын сатып алды.
2008 жылы Дэвид Ирвинг туралы дау
Кейбіреулер бұл ұйымды сөз бостандығын дамытудың орнына оған тосқауыл қойғаны үшін сынады, себебі ол Норвегия әдебиет фестиваліне қаржылық қолдауын тоқтатумен қорқытты, егер британдық Холокостты жоққа шығарушы Дэвид Ирвинг фестивальде сөйлеуге рұқсат алса. Бұл жағдай кейбір сарапшыларды өзін "сөз бостандығын жақтаушы" деп таныстырған, бірақ Норвегияда Дэвид Ирвинг сияқты көңілді толқыдыратын адамның даусын тыңдамау үшін күш салатын ұйымның қайшылығын талқылауға жетеледі.
Фьордман дау-дамай
2013 жылы ұйымның өте оңшыл және исламофобиялық деп сипатталатын, даулы блогер Фьордманға (Педер Дженсен) қаржы жұмсағаны белгілі болғанда дау туды. Дженсен Андерс Беринг Брейвик және 2011 жылғы Норвегиядағы шабуылдар туралы жазып жатқан кітабы үшін бұл қаржы берілген. Еңбек партиясы жастар ұйымының жетекшісі Эскил Педерсен «Фрит Орд» ұйымын «гомофобтар мен расистерге платформа ұсынатын» ұйым деп атады, бұл Фьордманға көрсетілген қолдауға және бұрынғы даулы істер мен тұлғаларға көрсетілген қолдауға қатысты. Парламент депутаты Снорре Вален «Фрит Орд» 2011 жылғы Норвегиядағы шабуылдарда қаза тапқан және жарақат алғандарды «құтпанды» деп айыптады, сондай-ақ «Фрит Орд» өзі шабыттандырған террорист туралы кітап жазуы үшін жазушыға қаржылай көмек көрсетіп отыр деп мәлімдеді, осылайша «Фрит Орд» экстремизмді қолдайды деген қорытындыға келді. Брейвик құрбандарына қолдау көрсету тобының жетекшісі Тронд Генри Блатман «Dagbladet» газетіне «Фрит Орд» ұйымының Фьордманға қаржылық қолдау көрсетуі «қабылданбас» екенін айтты. «Фрит Орд» ұйымының басшысы Георг Фредрик Рибер Мохн Фьордманға грант беру туралы шешімнің өте қиын болғанын мәлімдеді. Бұл шешімді «Афтенпостен» газетінің журналисі Эрик Торнес және Норвегияның Мәдениет министрі Хадия Таджик қолдады.