Кіріспе

Норвегиядағы тарихи жиналыс – қазіргі соттың атауы Гулатинг. Гулатинг Норвегияның ең алғашқы заң шығару жиналыстарының бірі, сонымен қатар қазіргі Батыс Норвегияның сотының атауы. Мерзімді аймақтық жиналыстар дәстүрі тарихқа жазылғаннан бұрын пайда болған және Норвегияның біртұтас корольдікке бірігу кезінде (900–1030) нығайып қалыптасқан. Бұл жиналыстар демократиялық болмаса да, тек элита мүддесін қорғамайтын. Олар сот және заң шығару органдары ретінде жұмыс істеп, дауларды шешіп, заңдар қабылдаған. Гулатинг, Норвегияның тағы үш ежелгі аймақтық жиналысы – Боргартинг, Эйдсиватинг және Фростатинг, 13-шы ғасырдың соңында король Магнус Заңгердің қолданыстағы заңдар жинағын жазбаша түрінде рәсімдеуімен (1263–1280) бір юрисдикцияға біріктірілді. Олар келешектегі заң шығару және сот органдары үшін институционалдық және құқықтық негіз болды және бүгінде жоғары аймақтық соттар ретінде жұмыс істейді. Бастапқыда Батыс Норвегияның шаруалары Гүленде саяси мәселелерді – салық салу, жолдар мен шіркеулер салу, әскери міндеттер сияқты мәселелерді талқылау үшін жиналатын. Сондай-ақ, жиналыс азаматтық және қылмыстық даулар бойынша шешімдер қабылдады. Талқылауларға көмектесу үшін арнайы заңнама – Гулатингслова (Gulaþing law) әзірленді. 1250 жылға жатпайтын заңнаманың толыққанды қолжазбасы сақталған, ол – Codex Ranzovianus (E don. var. 137 4to) Дания Корольдік кітапханасында сақтаулы, бірақ ол бірнеше ғасыр бойы шаруалар қабылдаған және өзгертіп келген барлық заңдарды қамтиды. Жиналыс орны 10-шы ғасырдың басында құрылды, ал бастапқы заңнамалық аймақ Хордаланд және Согн-ог-Фьордане аймақтарын қамтыды. Бастапқыда Гулатинг – «барлық» немесе жалпы жиналыс болды, онда барлық еркін шаруалар қатысуға құқылы болды. Снорри Стурласонның «Хеймскрингла» еңбегінде Хакон Игі (935–961) Гүлендегі парламенттік жиналыстарға белсенді қатысқандығы және оның билігі кезінде Рогаланд, Агдер және Суннмёре аймақтары жиналыс аймағына енгені, ал Валдрес пен Холлингдал да кейінірек қосылғандығы айтылады. Басшы адамдардың мерзімді аймақтық жиналыстарын өткізу дәстүрі тарихқа жазылғаннан бұрын пайда болды және Норвегияның біртұтас корольдікке бірігу кезінде (900–1030) нығайып қалыптасқан. Бұл жиналыстар немесе лагтингтер сот және заң шығару органдары ретінде жұмыс істеп, дауларды шешіп, заңдар қабылдады. Гулатингке делегаттар Алесундтың оңтүстігіндегі Лингёрден солтүстікке дейін келді, ал оның заңдары шығыстағы Валдрес пен Холлингдалдың ішкі аңғарларынан батыстағы Фарер аралдарына дейін сақталды. Гулатинг Батыс Норвегиядан келген адамдар қоныстанған Исландияның (Альтинг) және Фарер аралдарының (Логтинг) заң шығару жиналыстарын құрудың үлгісі болды. Гулатинг қазіргі таңда сайланған орган ретінде демократиялық жиналыс болмаса да, ол шағын элита емес, көптеген адамдардың мүддесін тиімді түрде білдірді. Заңдар көбінесе әлеуметтік келісімшарттар ретінде жасалды. Мысалы, §35-те: «Біздің ешкіміміз бірінен бірінің мүлкін алмаймыз, немесе заңды өз қолымызға алмаймыз» (Роббестад, 1969) делінген. Алайда заңдар «құқық аймағы» Гулатингслогтің ішіндегі барлық адамдарға қатысты. Егер сырттан келген адам Гулатингтен ұрлық жасаса, ол да заңға қайшы келеді, бірақ заң оған қандай жаза тағайындалатынын шектемейді. Гулатинг, Норвегияның тағы үш ежелгі аймақтық жиналысы – Боргартинг, Эйдсиватинг және Фростатинг, викинг дәуірінің соңында бір юрисдикцияға біріктірілді және король Магнус Заңгер қолданыстағы заңдар жинағын жазбаша түрінде рәсімдеді (1263–1280). Олар келешектегі заң шығару және сот органдары үшін институционалдық және құқықтық негіз болды және бүгінде жоғары аймақтық соттар ретінде жұмыс істейді. Жиналыс орны Согн-ог-Фьордане округінің мыңжылдық мерекесіне таңдалды.

Ескі гуляш заңдары

Үлкен Гулатинг заңы – норвегиялық заңдардың ең көне жазбасы. Ол, мүмкін, Олаф Киридің (1066-93 жж.) тұсында алғаш құрылған. Заңдар уақыт өте келе өзгертіліп, толықтырылды, және оның кейбір бөліктері, кем дегенде, 10 ғасырдағы ескі діни сенімдердің ауызша дәстүрінде болған болуы мүмкін. Бұл заң 1267 жылы Жаңа Гулатинг заңымен алмастырылғанға дейін күшінде болды, ол өз кезегінде 1274 жылға дейін сақталды, содан кейін Магнус лагабетир өзінің «Мемлекеттік заңы» деп аталатын заңын енгізді, оған Гулатинг заңының 130 тарауы қосылды. Гулатинг заңы он жеті қолжазбада сақталған, олардың ең толық нұсқасы – DonVar 137 4to, басқаша айтқанда Codex Rantzovianus, ол шамамен 1260 жылға жатады және Дания Корольдік кітапханасында сақтаулы. Заңда христиандық дінге қатысты дұрыс амалдарды сақтау (оның ішінде блот және ежелгі скандинавиялық діннің басқа да түрлерін тыйым салу), кит аулау құқықтары, weregild және мұраға қатысты әртүрлі мәселелер қарастырылған.

Сот шешімдері

Зорлық-зомбылық айыппұлдармен есептелді, олар тек өлтірушіге ғана емес, сонымен қатар оның туыстарына да салынатын. Бұл практика ежелгі скандинавиялық құқықты римдік құқықтан ажыратады, онда жауаптылық тек жеке адамға жүктеледі. Гулатинг заңының 218-228-тармақтарына сәйкес, мүлікке иелік етушінің өліміне 189 бас ірі қара төлеу жазасы қарастырылған, онда әрбір жауапты тұлғаның үлесі толыққанды көрсетілген.

Екіншілік

Ларсон, Лоуренс М. (1939) Норвегияның ең ерте заңдары: Гулатинг заңы және Фростатинг заңы (Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы) Роббестад, Кнут (1969) Гулатингловен. (Осло: Norrøne bokverk. Det Norske Samlaget)