Кіріспе

Америкалық сайлау бастамасы

Мичиган азаматтық құқықтар бастамасы (MCRI) немесе 2-ұсыныс (Мичиган 06–2) – АҚШ-тың Мичиган штатындағы сайлау бастамасы. Мичиган штатының хатшысының ресми мәліметтеріне сәйкес, 2006 жылдың 7 қарашасында 58 пайыз дауысқа 42 пайыз қарсылықпен Мичиган Конституциялық заңына енді. Мичиган заңына сәйкес, ұсыныс 2006 жылдың 22 желтоқсанында заң күшіне енді. MCRI – колледждерге қабылдау кезінде, жұмысқа орналасуда және басқа да мемлекеттік қаржыландырылатын мекемелерде нәсіл, түс, жыныс немесе дін ескеруге тыйым салуға бағытталған азаматтардың бастамасы – бұл факторларға негізделген мемлекеттік мекемелердің кейбір артықшылықтарды беруіне тиімді тыйым салады. Ұсыныстың конституциялықлығы федералды сотта күдік тудырды, бірақ АҚШ Жоғарғы Соты оның конституциялықлығын растады.

Соттың шағымдарын қорытындылау

2008 жылдың 21 наурызында Мичиган штатының шығыс округінің АҚШ округтік сотының судьясы Дэвид М. Лоусон 2-ұсыныстың конституциялықтығына наразылық білдірген талапкерлердің ісін қарастырып, жоққа шығарды. Судья Лоусон 2-ұсыныстың АҚШ Конституциясын бұзбайтынын мәлімдеді. 2011 жылдың 1 шілдесінде АҚШ-тың Алтыншы апелляциялық соты MCRI-ді күштен шығарды. Төрешілер Р. Гай Коул-младший және Марта Крейг Доутри «2-ұсыныс Мичиганның саяси жүйесін қайта құрып, аз ұлт өкілдерінің мүдделеріне қосымша ауыртпалықтар жүктейді» деді. Мичиган штатының бас прокуроры Билл Шуетт сот шешіміне шағымданатынын мәлімдеді. 2011 жылдың 28 шілдесінде Мичиган штатының бас прокуроры Билл Шуетт Алтыншы округтің шешіміне шағым жасағанын жариялады. MCRI осы шағым қарастырылып біткенге дейін күшінде болды. 2012 жылдың 16 қарашасында Алтыншы апелляциялық соты MCRI-нің конституцияға қайшы екенін бұрынғы шешімді растады. Содан кейін Шуетт Жоғарғы Сотқа шағымдану ниетін білдірді. АҚШ Жоғарғы Соты 2013 жылдың 25 наурызында «Шуетт қарсы Оң қолдау коалициясы» ісі бойынша қабылдауға келісім берді. Сот 2013 жылдың 15 қазанында іс бойынша жарыссөздерді тыңдап, 2014 жылдың 22 сәуірінде «Мичиган заңдарындағы сайлаушыларға нәсілдік артықшылықтарды мемлекеттік шешімдерде, әсіресе білім беруде қарастыру мәселесін шешу құқығын беруге сот билігінің құқығы жоқ» деген шешім шығарды. Осылайша түзетудің конституциялық екендігін растады.

Өмірбаян

Ұсыныстың мәселесі қызу пікірталас тудырды, оның негізгі мәні даудың ортасында тұр. Жақтастары бұл ұсыныстың мемлекеттік жұмысқа орналастыру, мемлекеттік қызмет және мемлекеттік білім беру салаларындағы бағдарламаларды тыйым салатынын, олар "жарыс, жыныс, ұлттық есім немесе тегі бойынша артықшылық беруге" немесе "қанауға" ұмтылатынын айтады. Қарсыластары 2-ұсыныстың мемлекеттік жұмыспен қамту, білім беру немесе келісімшарт жасасу салаларындағы барлық бейімділік шараларын тоқтатуға бағытталғанын мәлімдейді. Ұсынушылар 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңға және 14-ші түзетутегі "Тең қорғау" қағидасына сілтеме жасайды, ол АҚШ-тың немесе кез келген штатының кез келген азаматқа "заң алдында тең қорғауды" қамтамасыз етуін тиымдайды. Бұл Калифорниядағы (209-ұсыныс) және Вашингтондағы (200-бастама) ұқсас бастамалардың тікелей көшірмесі. 2004 жылы, бұл шараны дауысқа салуға алғашқы әрекет жасалғанда, Грегори Кресвелл MCRI өкілі, еріктілерді үйлестірушісі және ұйымдастырушысы болды. Ол түзетуді қолдау себептерін алдын ала жариялады: "Үкімет пен саясаткерлердің жұмыс берушіге кімді қабылдау керектігін немесе қабылдамау керектігін диктат етуі дұрыс емес деп санаймын, мен Джим Кроудың арамдығына, сондай-ақ Оңтүстік Африкадағы апартеидтің арамдығына сенемін", - деді Кресвелл. Үндеуді бастау жиналысында бейімділік шараларын қолдаушы Хорас Шеффилд III пастор, шараға кіруіне рұқсат берілмегеннен кейін Кресвеллмен қақтығысты. Кресвеллдің Шеффилдпен араздасуы 2000 жылға дейін барып жетеді, ол кезде Кресвелл полицияның күдіктілерді атып өлтіруінен кейін Детройт полиция бас штабы алдындағы наразылықты сынаған. Сотқа шағымдардан кейін, апелляциялық сот MCRI өтініш берушілеріне қол жинауды жалғастыруға рұқсат берді, бірақ уақыт шектеулеріне байланысты бұл күш-жігер 2006 жылға дейін кейінге шегерілді. 2005 жылдың 6 қаңтарында ұсынылған 508 282 қол жиналғаннан кейін ұсыныстың алғашқы талқылау кезінде Мичиган штатындағы азаматтық құқықтарды бұзуды тергеумен айналысатын үкіметтік орган – Мичиган азаматтық құқықтар жөніндегі комиссия MCRI-ді тергеп, MCRI-нің қолдаушылары петициялық науқанында кең таралған және жүйелі түрде нәсілдік мақсаттағы алаяқтық жасады деп мәлімдеді. Ұсынушылар комиссияның ешқашан қол қоймаған баяндамасына көп беттік жауап берді және Комиссияның өзінің бұзушылық әрекеттеріне қатысқанын айыптады. 2006 жылдың қыркүйегінде қарсыластар петицияларға қол қоюды жинаудағы алаяқтық туралы мәлімдемемен MCRI-ге қарсы федералдық сотқа жүгінгеннен кейін, Детройттегі федералдық судья кейбір сайлау алаяқтығы орын алғанын анықтады, бірақ бастаманы тоқтату туралы бұйрық шығармады.

MCRI-ге қарсы бірінші сот

MCRI және Мичиган штатын 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заңды бұзуда айыптаған федералдық сот ісі бойынша ауызша аргументтер 2006 жылдың 17 тамызында тыңдалды, ал адвокаттар 2006 жылдың 18 тамызының таңында қорытынды аргументтерін ұсынды. Бұл істі АҚШ округтік сотының судьясы Артур Тарноу қарады және ол 2006 жылдың 8 қыркүйегіне дейін мәселе бойынша шешім шығаруға уәде берді, бұл ресми тұлғаларға бюллетеньдерді басып шығару үшін жеткілікті уақыт беру мақсатында жасалды. Сот отырысының бірінші күні сот ғимаратының сыртында жүздеген наразылар "Расистік алаяқтық – жоқ! MCRI-ны жою керек!" сияқты ұрандармен пикетке шықты. Сотқа "Кингс Дрим" операциясы, Детройт қаласының мэрі Кваме Килпатрик, Детройт қалалық кеңесі, Америкалық арабтардың кемсітуге қарсы комитеті, Мичиган заң шығарушы жиналысының қара тізімі, "Дауысқа қол сұнбау" қозғалысы, AFSCME 207, 312 және 2920 жергілікті ұйымдары, UAW 2200 және бірнеше жеке сайлаушылар арыз түсірді. Мичиган губернаторы Дженнифер Гранхолм талапкерлерді қолдап сотқа amicus brief ұсынды. 2006 жылдың 29 тамызында судья Тарноу, демократиялық тағайындалған судья, бастаманы бюллетеньдерден алып тастаудан бас тартты.

Дауыс беру және сауалнама нәтижелері

2006 жылдың 27 қарашасында Мичиган штатының мемлекеттік хатшысы 2-ұсыныстың 58% дауысқа 42% қарсы (2 141 010 "Иә" дауысы, 1 555 691 "Жоқ" дауысы) қабылданып, ресми түрде күшіне енгенін жариялады. "Детройт Ньюс" газетінің 15 қазанда жариялаған соңғы сауалнамасы MCRI-дың 50–41% есебімен көшпелі екенін көрсетті. Free Press—Local 4 Michigan компаниясының Де-Мойн қаласындағы Selzer & Co. Inc. жүргізген, 8 қазан мен 11 қазан аралығында 643 мүмкін дауыс берушінің арасында өткізілген сауалнамасында, сайлаушылардың 41% MCRI-ды қолдаса, 44% қарсы болды, ал 15% әлі шешімін қабылдамаған. Сауалнаманың қателігі 3,9% құрады, бұл оны статистикалық тұрғыдан тең мүмкіндікке ие етеді. 2006 жылдың қыркүйек айының ортасында жүргізілген тағы бір сауалнамада MCRI 48–37 есебімен көшпелі екені және 15% дауыс берушілер шешімін қабылдамағаны көрсетілді. Сауалнама жүргізуші бұрынғы сауалнамаларында қыркүйектегі сауалнамаға дейін ұсыныстың нақты тілін қолданбағанын мойындады. Сауалнама процесінің барлығы қазіргі заманғы телефондық сауалнамалардың нәтижелерінің ғылыми құндылығына қатысты пікір таласын көрсетті. Мұндай жағдайда, сауалнамаға қатысушылар әлеуметтік жағымдылыққа ұмтылып, сұрақ қоюшының бағалауынан қорқып, өздерінің дауыс беру ниеттері туралы шындықты айтуға ұялуы мүмкін.

Қамқоршылар кеңесінің отырысы

2005 жылдың шілдесінде Мичиган штатының сайлау комиссиясы Мичиганның 2006 жылғы қарашадағы сайлау бюлетеніне MCRI ұсынысын енгізуден бас тартты. Бұл шешімге себеп, MCRI қолдаушыларына осы петиция да оңды-солдықты іс-қимылды қолдайды деп айтылып, көптеген қолдар алынғаны туралы мәлімдемелер болды. MCRI жақтастары бұл мәлімдемелердің жалған екенін және сайлау комиссиясының шешім қабылдау процесіне Мичиган Демократиялық партиясының төрағасы Марк Брюэрдің демократтар тағайындаған екі мүшеге "нұсқау беруі" арқылы саяси ықпал еткенін айтты. Бұл мәлімдемелер MCRI қазынашысы және баспагері Четли Зарко түсірген видеожазбамен расталды. Комиссия мүшелері келісімге не келе алмағандықтан және петицияны мақұлдай алмағандықтан, сол жылдың қазан айында Мичиган апелляциялық соты комиссияға петицияны мақұлдауға бұйрық берді. 2005 жылдың 14 желтоқсанында Лансинг қаласында сот бұйрығын орындауға тырысып, комиссия мүшелері қараша айындағы сайлауға петицияны енгізу үшін соңғы дауыс беруге дайындалып жатқанда, кездесуге жүздеген Детройт орта мектеп оқушылары келді. Олар "Сайлауда алаяқтыққа жол жоқ!" деп шулап, дауыстарын көтеріп, комиссия мүшелері бөлмеден шығып, кездесуді сағат 14:00-ге дейін кейінге шегерді. "Олар Джим Кроуды жақтайды! Біз оған қарсымыз!" деп ұрандаған оқушылардың толқуы күшейді, соның салдарынан бір үстел аударылып, Лансинг полициясы жағдайды бақылауға келді. MCRI-ға қарсылар өздерінің әрекеттерін азаматтық наразылық деп сипаттады, ал жақтастары бұл әрекеттің тікелей зорлық-зомбылыққа және қасақана қорқытуға бағытталғанын айтты. Оқиғаның видеосын мына жерден көруге болады. Наразылық акциясынан кейін сайлау комиссиясы қайтадан петицияны мақұлдауға жеткіліксіз дауыс жинады – 2 дауыс "жақ", 1 дауыс "қарсы". Республикалық комиссия мүшелері Кэтрин Дегроу мен Лин Бэнкс мақұлдады, ал демократ Пол Митчелл қарсы дауыс берді, Дойл О'Коннор дауыс бермеді. Кездесуге бұқаралық ақпарат құралдарының көп назары ауды. Даулы комиссия отырысынан кейін бірнеше ай өткен соң Митчелл комиссиядан кетіп, О'Коннор сотқа құрметсіздік жасады деген айып тағылды. Алайда, О'Коннор сот төрағасы мен заң шығарушы органдағы республикалық жетекшілер арасындағы жасырын байланысты ашуға тырысқаннан кейін айыптар алынып тасталды. О'Коннор кейіннен 17 тамыздағы федералды сот отырысында MCRI-ға қарсы куәлік берді, ол екі афроамерикандық әйелдің Детройтте оңды-солдықты іс-қимылға қарсы петицияны таратып, қол қойғандарға оның оңды-солдықты іс-қимылды қолдайтынын айтқанын баяндады.

"Ең артықшылықты"

MCRI-ді жақтаушылар бұл бастаманың университеттерге түсу, мемлекеттік қызметке орналасу және келісімшарттар жасау салаларындағы, жыныс, нәсіл немесе ұлтына қарай "ерекше үстемдік" көрсететін бағдарламалар мен саясатты ғана заңсыз ететінін мәлімдейді. Бұл талаптарды кейбір қарсыластар Калифорнияның 209-шы ұсынысын мысалға келтіріп, оның тілі "барлық оң іс-қимыл саясатын" және бағдарламаларын тыйым салғанын, ал MCRI тілі оған дерлік толық сәйкес келетінін айтты. Бұл пікірге қарсылар MCRI Калифорнияның түзетуіне ұқсас болғанымен, MCRI де, 209-шы ұсыныс та "барлық" немесе кез келген "оң іс-қимылды" заңсыз деп жарияламағанын жеткізеді. Олар Калифорнияның әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерді пайдалануы, ең төмен нәтиже көрсеткен 150 мектепке бағытталған жұмыстар және дәстүрлі дискриминацияға қарсы күрес сияқты бағдарламаларды көптеген нәсілдік бейтарап "оң іс-қимыл" түрлерінің мысалы ретінде келтіреді. Алайда, 2007 жылдың 7 наурызында бұрын 2-ші ұсынысқа қарсы күрескен Мичиган Азаматтық Құқық Комиссиясы, Губернатордың тапсырысымен, 2-ші ұсыныс "барлық" оң іс-қимылды жоймайды деген позицияны білдіретін есеп жариялады. Комиссия төрағасы Линда Паркер 63 беттік есептің қорытындысында 2-ші ұсыныстың жақтастарымен келісіп: "Осы есеппен Комиссия мен Департамент 2-ші ұсыныстың Мичиганданда тең мүмкіндіктер мен әртүрліліктің соңына жеткізбейтінін растайды", деді. Есепте "ерекше үстемдік" пен "оң іс-қимыл" арасындағы айырмашылық нақты көрсетілген. 2-ші ұсынысты қолдаушы Четли Зарко Комиссияның бұл "көзқарасын өзгертуінің" MCRI-дің құқықтық мәселелер мен айырмашылықтар туралы барлық уақытта дұрыс болғанын дәлелдегенін, сондай-ақ комиссияның қол қою жинаудағы "алдау" туралы есебін жоққа шығаратынын айтты, себебі комиссия 2006 жылғы маусымдағы алдау туралы есебінде өтініш берушілер өздерінің баяндамаларында "оң іс-қимыл" сөздерін қолдануы керек екенін мәлімдеген еді.

Сайлаудан кейінгі кезең

Бірнеше топтар конституциялық түзетуді қабылдағаннан бері наразылық білдірді. 2006 жылдың 8 қарашасында BAMN баспасөз мәслихатын өткізіп, олар 2-ұсынысқа қарсы екінші сот процесін бастағанын мәлімдеді, бұл процеске «Теңдік және оң іс-қимыл үшін біріккен» және «Көкжұлдыз/PUSH коалициясы» бірлесіп қатысты. Олар бұл түзету Конституцияның 14-шы түзетуінің тең қорғау ережесін және Жоғарғы Соттың «Груттер против Боллингер» шешімімен бекітілген 1-ші түзетуді бұзады деп мәлімдеді. Сол күні Мичиган университетінің алаңында 2000-ға жуық студент жиналды, онда университет президенті Мэри Сью Коулман университет оң іс-қимылға қолдау көрсету үшін сотқа жүгінетінін уәделеді, тіпті Мичиган сайлаушыларының көпшілігі оң іс-қимылға қарсы дауыс бергеніне қарамастан. Екі аптадан кейін, 21 қарашада Гранд-Рапидс қаласының мэрі Джордж Хартвелл 2-ұсынысты жоққа шығару үшін қалалық сотқа жүгінуді қарастырып жатқанын айтты. 19 желтоқсанда АҚШ округтік сотының судьясы Дэвид Лоусон штаттың үш ірі мемлекеттік университеті – Мичиган университеті, Мичиган мемлекеттік университеті және Уэйн мемлекеттік университеті – 2007 жылдың 1 шілдесіне дейін 2-ұсыныстың күшіне енуін кейінге қалдыруға болатынын шешті. Университеттер BAMN-нің үшеуін де айыптаған сот процесіне жауап ретінде, қабылдаудың әділдігін қамтамасыз етуді талаппен сотқа шағымданған еді. Жеке құқықтар орталығы АҚШ-тың 6-шы апелляциялық сотынан судья Лоусонның шешімін жоққа шығарып, университеттерді Мичиган конституциясының осы түзетуін дереу орындауға мәжбүрлеуді сұрады. 29 желтоқсанда АҚШ-тың 6-шы апелляциялық округінің үш судьядан тұратын алқасы судья Лоусонның 3 университетке 1 шілдеде күшіне ену мерзімін кейінге қалдыру туралы бұйрығын күштен шығарды және оларға 2-ұсынысты дереу іске асыруға бұйрық берді. Лансинг қаласы да 2-ұсыныстың күшіне енуін 2007 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдыру үшін сотқа арыз берді. Детройт қаласының мэрі Кваме Килпатриктің өкілі Мэтт Алленнің мәлімдемесінше, қала заңсыз түрде «бұрынғысынша жұмыс істеуді жалғастырады». NAACP және ACLU Мичиган азаматтық құқықтар бастамасын тоқтату үшін тағы бір сотқа шағымданып, сотқа жүгінді. 2007 жылдың 4 қаңтарында Жеке құқықтар орталығы Вашингтон округінің сотына сотқа жүгінді, судьядан Мичиган университетінің 2-ұсынысты дереу орындауын және оң іс-қимыл бағдарламаларынан бас тартуын талап етті. 29 қаңтарда Жеке құқықтар орталығының өкілі Эрик Рассел өз еркімен арыздан бас тарқаннан кейін бұл іс аяқталды. 9-10 қаңтар: BAMN Детройттегі Cass Tech орта мектебінде баспасөз мәслихатын өткізіп, федералдық апелляциялық соттың оң іс-қимылға тыйым салуды кейінге қалдыру туралы шешіміне шағымдануын жариялады. Келесі күні Мичиган университеті қабылдауды тоқтатқаннан кейін оң іс-қимылға тыйым салу туралы шешімге бағынатынын мәлімдеді. Бірнеше сағаттан кейін Жоғарғы Сот судьясы Джон Пол Стивенс 6-шы АҚШ апелляциялық округінің сотының 2-ұсыныстың күшіне енуін кейінге қалдыру туралы шешімін қайтаруға байланысты BAMN-нің шағымына жауап берді және барлық қысқаша баяндамаларды 17 қаңтарға дейін ұсынуға бұйрық берді. М.У., Уэйн штаты, М.С.У. және Мичиган губернаторы Дженнифер Гранхолм қолдау білдіріп, хат жазды. Мичиганның бас прокуроры Майк Кокс Стивенстен сот үкіміне қарсылық білдіруді талап етті. 19 қаңтарда Жоғарғы Сот BAMN-нің шағымын түсіндірмей-ақ қабылдамады. Бейсенбі күні, 15 ақпанда, BAMN Мичиган университетінің Регенттер кеңесіне 2000 өтініш ұсынды, онда азшылықты оқуға қабылдаудың азаюын талап етті. Келесі сейсенбіде, 20 ақпанда Мичиган студенттік ассамблеясы, UM-нің студенттік үкіметі, аз қамтылған азшылықты студенттерді қабылдаудың төмендеуін талап ететін қаулы қабылдады. 2011 жылдың 1 шілдесінде Федералдық 6-шы апелляциялық сот түзетуді конституцияға қайшы деп тапты, себебі ол «Мичигандағы саяси процесті азшылықтардың мүдделеріне ерекше ауыртпалық салуға бұйырады» және осылайша 14-ші түзетуді бұзады. Содан кейін бас прокурор Билл Шутт үкімге шағымдануын және үш судьядан тұратын алқа емес, барлық белсенді судьялар арқылы «en banc» қайта қаралуын сұрағанын мәлімдеді. 2011 жылдың 3 қарашасында, бейсенбі күні, «Бірыңғай әділдік қоғамы» және басқа оннан астам ұйымдар АҚШ-тың 6-шы округтік апелляциялық сотына «amicus brief» құжатын тапсырғанын жариялады. Құжат авторлары 2-ұсыныс түстес адамдарға процедуралық кедергілер туғыза отырып, Конституцияның 14-шы түзетуіндегі тең қорғау ережесін бұзады деп мәлімдеді. 2012 жылдың 16 қарашасында 6-шы апелляциялық сот отырысында бастаманың конституциялық емес екендігі туралы бұрынғы шешімді бекітті. Оларды қолдағандар Жоғарғы Сотқа шағымдану ниеттерін білдірді. 2014 жылдың 22 сәуірінде АҚШ Жоғарғы Соты Мичиган азаматтық құқықтар бастамасын Конституцияға сәйкес деп тапты.