Кіріспе

Географиялық термин

Америка, сондай-ақ Америка деп те аталады, Батыс жарты шардың құрлықтары, географиялық, саяси және мәдени тұрғысынан әртүрлі анықталатын көптеген мемлекеттер мен аймақтардан тұрады. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Америка екі жеке құрлықты қамтиды: Солтүстік Америка және Оңтүстік Америка. Еуропа мен Латын Америкасының кейбір бөліктерінде Америка жалғыз құрлық деп есептеледі, ал Солтүстік және Оңтүстік Америка – оның ішіндегі аймақтар.

Физикалық география

Солтүстік Америка – Солтүстік жарты шар мен (көбінесе) Батыс жарты шардағы материк және оған қатысты аралдар. Ол Оңтүстік Американың солтүстік-батысында орналасқан және Атлант, Арктика және Тынық мұхиттарымен шектеседі. Орта Америка – Оңтүстік Роки таулары мен Анд тауларының солтүстік ұшы арасындағы аймақ. Бұл тар жолақ Солтүстік және Оңтүстік Американы бөліп тұрады. Оған Кариб аймағы да кіруі мүмкін. Орталық Америка – Солтүстік Американың Оңтүстік Америкамен жалғасқан, Техуантепек мойынынан Панама мойынына дейін созылған құрлықтың оңтүстік бөлігі; немесе Транс-Мексикалық жанартау белдеуі аймақтың солтүстік шекарасын белгілеуі мүмкін. Кариб теңізі – Солтүстік Американың оңтүстік-шығысы мен Оңтүстік Американың солтүстігі арасындағы аймақ, Кариб теңізінен, оның аралдарынан (көпшілігі теңізді қоршап жатыр) және жағалаулардан тұрады. Аралдар – Үлкен Антиль аралдары, Кіші Антиль аралдары және Лукая архипелагынан құралған және Батыс Индия (немесе кейбір тілдерде Антиль аралдары) деп те аталады. Оңтүстік Америка – Батыс жарты шардағы материк және оған қатысты аралдар. Ол көбінесе Оңтүстік жарты шарда, Атлант және Тынық мұхиттары арасында, Солтүстік Американың оңтүстік-шығысында орналасқан.

Географиялық немесе геосаяси аймақтар

Солтүстік Америка – егер бүкіл Солтүстік Америка құрлығын емес, одан кіші аумақты білдіргенде, Канада, Мексика және АҚШ-ты, сондай-ақ Бермуда (Ұлыбритания), Гренландия (Дания) және Сент-Пьер және Микелон (Франция) тәуелділіктерін қамтиды. Кейде бұл атау Канада мен АҚШ-ты бірге білдіреді. Орта Америка – Мексика және Орталық Америка елдері; көбінесе Вест-Индия да оған қосылады. Кейде Колумбия мен Венесуэла да Орта Америкаға енгізіледі. Ал кейде Орталық Американы Орталық Америка Біріккен провинциялары ретінде тәуелсіздік алған бес ел ғана құрайды деп қарастырады. Бұл жағдайда Белиз бен Панама кірмейді. Батыс Үндістан – Кариб теңізіндегі аралдық аумақтар. Оңтүстік Америка – Аргентина, Боливия, Бразилия, Чили, Колумбия, Эквадор, Гайана, Парагвай, Перу, Суринам, Уругвай және Венесуэла мемлекеттерін, сондай-ақ Француз Гвианасының француздық теңізартқы сыртқы департаментін қамтиды. Бұған қоса, Фолкленд аралдары (Ұлыбритания), Оңтүстік Георгия және Оңтүстік Сандвич аралдары (Ұлыбритания), Фернандо-де-Норона (Бразилия), Триндад және Мартим-Ваз (Бразилия), Галапагос аралдары (Эквадор) және Хуан-Фернандес аралдары (Чили) да кіреді. Орта Америка (АҚШ) – Орта Америка АҚШ-тың орталық-батыс аймағын немесе АҚШ халқының орта таптық сегментін де білдіруі мүмкін.

Саяси бөліну

Америка Құрама Штаттары – Солтүстік Америкада 1776 жылы құрылған, 50 штаттан (олардың бірі, Гавай, Солтүстік Америкада орналасқан деп есептелмейді) және бір федералды округтен (Колумбия округі) тұратын, сондай-ақ әртүрлі байланыстардағы бірнеше шеткі аумақтары бар федералды республика; көбінесе АҚШ немесе жай ғана Америка деп аталады. Америка Конфедеративтік Штаттары – 1861-1865 жылдар аралығында Америка Құрама Штаттарынан бөлініп шығуға тырысқан он бір оңтүстік штатты қамтитын Солтүстік Америкадағы бұрынғы конфедерация: Алабама, Арканзас, Флорида, Джорджия, Луизиана, Миссисипи, Солтүстік Каролина, Оңтүстік Каролина, Теннесси, Техас және Вирджиния. Олардың көтерілісі Америка Азамат соғысын тудырды; соғыс аяқталғаннан кейін Конфедеративтік штаттар АҚШ Конгресіндегі өкілдік құқығын қайта алды. Британдық Америка – Америкадағы британдық иеліктердің бұрынғы атауы. Британдық Солтүстік Америка – Ұлыбританияның 18 және 19 ғасырларда, әсіресе 1783 жылдан кейін және Канадаға қатысты Солтүстік Америкадағы колониялық аумақтарының бұрынғы атауы. 1775 жылы Америка революциясы басталғанда, Солтүстік Америкадағы Британ империясы Мексикадан солтүстікке қарай жиырма колонияны қамтыды. 1783 жылы Париж шарты Америка революциясын аяқтады және АҚШ мен Британдық Солтүстік Америка арасындағы шекараны белгіледі; Шығыс Флорида мен Батыс Флорида да осы шарт бойынша Испанияға берілді, ал 1819 жылы Испания оларды АҚШ-қа қайтарып берді. 1867 жылдан 1873 жылға дейін Британдық Солтүстік Американың қалған колонияларының көпшілігі (бірқатар заңдар арқылы) Канада Доминионына бірікті. Ньюфаундленд 1949 жылы Канадаға қосылды. Британдық Батыс Үндістан – Кариб теңізіндегі британдық отаршылдық ықпалындағы аралдар мен аумақтар. Орталық Америка Федеративтік Республикасы – бұрын Орталық Американың Біріккен провинциялары, 1823 жылдан 1840 жылға дейін Орталық Америкадағы федеративтік республика, жаңадан тәуелсіз испан аумақтары: Коста-Рика, Сальвадор, Гватемала, Гондурас, Никарагуа және (кейін) Лос-Альтос. 1838 жылы федерация азамат соғысына ұшырап, тарады. Солтүстік Америка (América Septentrional) – Мексиканың алғашқы ресми атауы. Мексикалық Америка (América Mexicana) – Мексиканың алғашқы конституциясында таңдалған және қабылданған атау. Оңтүстік Американың Біріккен провинциялары – Аргентинаның тәуелсіздік соғысының бастапқы кезеңдеріндегі Аргентинаның атауы және 1819 жылғы Конституция бойынша елдің ресми атауы (1820 жылы қабылданбады). Батыс Үнді Федерациясы – 1958 жылдан 1962 жылға дейін Ұлыбританияның бірнеше Кариб аралдары колониялары мен аумақтарының федерациясы (қараңыз: Британдық Батыс Үндістан). Одан кейін 1967 жылдан 1981 жылға дейін Вест-Индияның қауымдасқан мемлекеттері кішірек, әлсіз саяси бірлестік болды.

Тілдік/мәдени аймақтар

Англо Америка – Англиямен немесе Британ аралдарымен маңызды тарихи, тілдік және мәдени байланыстары бар Америка аймағы, яғни ағылшын тілінде сөйлейтін аймақ; көбінесе Канада мен АҚШ. Латын Америкасы – Американың латын тілінен туындаған роман тілдері – испан, португал және кейде француз тілдері ресми немесе басты тілдер болып табылатын аймақ. Квебекте француз тілінде сөйлесе де, Канаданың Ұлыбританиямен байланысы болғандықтан, ол әдетте оған кірмейді. Иберо Америка – Испаниямен немесе Португалиямен (екеуі де Пиреней түбегінде орналасқан) маңызды тарихи, тілдік және мәдени байланыстары бар Америка аймағы, яғни испан және португал тілінде сөйлейтін аймақ. Латын Америкасы (сондай-ақ Испан Америкасы) – испан тілінде сөйлейтін халықтар қоныстанған елдер. Француз Америкасы – француз тілінде сөйлейтін аймақ. Мезоамерика – Американың Мексиканың орталық бөлігінен оңтүстік-шығысқа қарай Никарагуа мен Коста-Рикаға дейінгі аймағы; бұл термин археология мен этнотарихта Колумбқа дейінгі дәуірде гүлденген өркениеттер мен бірқатар тарихи және мәдени дәстүрлерді бөліскен аймақ үшін қолданылады. Мезоамерикалық тілдік аймақ – тарихи және географиялық байланыстарының нәтижесінде белгілі бір ұқсастықтар дамытқан жергілікті тілдердің жиынтығын сөйлейтін адамдар қоныстанған тілдік орталық; шамамен археологиялық/этнотарихи Мезоамерикамен шектеседі. Аридоамерика – қазіргі Мексиканың құрғақ немесе жартылай құрғақ солтүстік бөлігін қамтитын археологиялық/этнотарихи аймақтық бөлініс, оның тарихи халқы көшпелі өмір салтымен және ауыл шаруашылығына минималды тәуелділікпен сипатталады. Oasisamerica – Солтүстік Американың (Колумбқа дейінгі) мәдени аймағы үшін кейде қолданылатын археологиялық/этнотарихи термин.