Кіріспе

Сот қанағаттанарлық деп тапқан құқықтық шараның бөлігі. Адекватты құқықтық шара – соттың әділ өтеу шарасын қолданбастан қанағаттанарлық деп табатын құқықтық шараның (сот белгілеген немесе тараптар келісіммен қол жеткізген) бір бөлігі. Бұл қарар сотқа ақшалай өтеу тағайындау керек пе, әлде сот шешімі шығару керек пе деген мәселені анықтайды. Сот "мағыналы тыңдау" өткізуге мүмкіндік беретін адекватты шараны қамтамасыз етуі керек. Заңдық зиянды өтеу немесе әділдік шараларын таңдау көбінесе шараның бағалану мүмкіндігіне байланысты. Заң бойынша адвокат сотқа адекватты шара бар-жоғын ұсынуға міндетті. Бұл – әділдіктің негізгі принципі. Егер ақшалай өтеу жеткілікті немесе орынды шара болмаса, әділдік "міндетті орындау" бұйыра алады, яғни сот шешімімен тарапты келісімшарт бойынша міндеттемелерін орындауға мәжбүрлеу. Құқықтық және әділ шаралардың екі негізгі түрі бар. Құқықтық шараларды жіктеудегі мысал – зиян, ал зиянның ең көп кездесетін түрі – өтемақы, ол зардап шеккен немесе келісімді бұзбаған тарапқа келтірілген шығынның құнын толықтай өтеуге мүмкіндік береді. Заңдық шара, егер зардап шеккен тарап ақшалай өтеу немесе компенсация нәтижесінде экономикалық тұрғыдан пайда көретін болса, тиімді болады. Әділ шара, егер жауапкер болған зиян үшін ақшалай өтеуді қаламаса, оның орнына әділдік көмегін күтсе, қолданылуы мүмкін. Бұл әділ шараның шектеулері бар, ол тек келісімшарт бұзушылық ерекше тауарларға қатысты болған жағдайда ғана қолданылатын шектеулі шара болып табылады.

Қаулылық

Екіншіден, тыйым салу – бұл соттың бұйрығы арқылы біреудің заңға қарсы әрекеттерін, мысалы, келісімшартты бұзу сияқты нәрселерді тоқтатуға және тыйым салуға бағытталған заңдық шара.

Қайтару

Бұл – тараптарды келісімге келгенге дейін болған жағдайға қайтару шарасы. Келісімді бұзған адам жазаға тартылмауы керек, ал келісімді бұзбаған тарап заңсыз байымауы тиіс. Осы шараның мақсаты – талапкерге немесе зиян шеккен тарапқа залал тигізбеу, сондықтан заң зардап шеккен тараптың шығындарын өтеу үшін түрлі өтемақылар мен компенсациялар беруге мүмкіндік береді. Мұндай залалдың ең көп кездесетін себебі – келісімшарттың бұзылуынан туындаған пайданың жоғалтылуы.

Өтемақылар

Залал мөлшерін анықтау кейде қиынға соғады, сондықтан шартын бұзбаған тарап бұзушылық үшін төленетін соманы өзі анықтайды.

2-ші жағдай

Жер иесінің жер учаскесінде салынған көршінің ғимаратының құны өтемақы төлеуге лайық болмауы мүмкін, себебі жер бірегей, ал оның шамалы құнын анықтау қиын. Мысалы, көрші жер иесінің көлігін уақытша пайдаланып алып, апатқа толық жауапты болған жағдаймен салыстырыңыз. Соңғы жағдайда, көліктің құнын және осыған байланысты туындаған басқа да зиянды нақты бағалауға болады. Сондықтан, жалпы ереже бойынша, нарықтық құнын оңай анықтау мүмкін болған жағдайларда, белгілі бір ерекшеліктерден басқа, заңмен көзделген өтеу – залалдың орнын толтыру (немесе ақшалай төлемақы). Ал заңмен қамтамасыз етілген өтеудің "жеткіліксіздігі" адвокатты соттан әділеттік іздеуге баулыды.