Кіріспе

Клеменс Яницки (Яничиуш, Янушковский, Янушководан) ("Клеменс Яниций") (1516–1543) – 16 ғасырдың ең көрнекті латын поэзиясының өкілдерінің бірі.

Өмірбаян

Яницкий Польшаның Жнин қаласына жақын Янушково ауылында шаруа отбасында дүниеге келді. Ол алдымен Жниндегі бастауыш мектепте, содан кейін Познаньдегі Любран академиясында грек, латын және көне әдебиетті оқыды. 1536 жылы Гнезнен архиепископы Анджей Крыжицкийдің хатшысы болып тағайындалды және Ян Дантишек (Иоганн Дантискус), Станислав Хозюс (Станислав Хозиус) сияқты ғалымдармен танысты. Сол кезде ол өзінің қамқоршысы үшін «Ad Andream Cricium», «De Cricio Cracovia eunte» және «Vitae archaepiscoporum Gnesnensium» сияқты бірнеше элегия жазды. Архиепископ Крыжицкий қайтыс болғаннан кейін Яницкий граф Пьотр Кмитаның қамқорлығында жұмыс істеді және «Querella Reipublicae Regni Poloniae» мен «Ad Polonos proceras» еңбектерін жазды. 1538 жылы граф Собиенский оның Падуадағы оқуын қаржыландырды, онда ол Пьотр Мишковский, Филип Падневский және Анджей Зебрзидовскийпен кездесті. 22 шілдеде 1540 жылы философия ғылымдарының докторы атағын алды. Рим папасы Пауль III оған «poeta laureatus» атағын берді. Италияға саяхат барысында гидроппен ауырып, көп ұзамай Польшаға оралды. Граф Кмитаға қызмет етуге ниеті болмағандықтан, Олкуштың жанындағы Голачевода дін қызметкері болып жұмыс істеді. 1541 жылы «Tristium liber» атты элегиялар жинағын жазды, онда өлімін болжады, әсіресе «Elegy VII De se ipso ad posteritatem» (Ұрпаққа өзім туралы) элегиясында. Яницкий 1543 жылдың қаңтар айында қайтыс болды; оның соңғы туындысы «Epithalamium Serenissimo Regi Poloniae, Sigismundo Augusto» оның мұрагерлері Ян Антонин мен Августин Ротундус тапты, олар оны жариялауға шешім қабылдады. Яницкий – гуманист және классиканы жақсы білген сарапшы, поэзия өнерін жоғары деңгейде меңгерді. Сонымен қатар, ол тақырыптарға жаңаша көзқарас танытты, бұл оның туған жеріне, Польшаның өткені мен қазіргісіне арналған шығармаларында айқын көрінеді. Оның өлеңдерінің жеке стильде жазылуы поляк поэзиясында жаңалық болды. Ол өзі және туыстары, ақынның мәртебесі мен мақтанышы туралы көп жазған алғашқы ақын болды.

Шығармалары

Яницкий ең алдымен лирикалық өлеңдердің авторы болған, бұл 1542 жылғы томның мазмұнымен дәлелденеді. Овидийден шабыттанған ол жеке мотивтерді дамыта отырып, кейде топографиялық және жеке егжей-тегжейлі мәліметтер келтіре отырып, элегиялар жазды. Осы өлеңдердің ішінде "Өзім туралы ұрпақ үшін" ("De se ipso ad posteritatem") деген автобиографиялық элегия бар, ол кейде римдік шебердің элегияларының бірінің (Тристия IV, 10) парафразы ретінде қарастырылады. "Tristium Liber" атты өлеңдер жинағының атауымен ақын Овидийдің жер аударылу кезінде жазған "Тристия" элегияларына анық сілтеме жасайды. Элегиялардан басқа, эпиграммалар ақынның шығармашылығында ең көп таралған жанр болды. Яничюш өзін осы жанрдың әртүрлі түрлерінде көрсете білді: эпитафиялар, стемматалар (елтаңбалар туралы өлеңдер) және эмблемалық композицияларға ұқсас бейнелі өлеңдер. Марциал, Проперций және Катуллдың үлгілерін пайдаланып, ол әртүрлі эротикалық, мақтау, әзіл-қалжың және сатирикалық мотивтерді қолданды. Оның эпиграммаларының екі сериясы бар: "Vitae archiepiscoporum Gnesnensium" және "Vitae regum Polonorum". Біріншісі Гнезно архиепископтарының өмірін баяндайтын 43 өлеңнен тұрады және архиепископ Крыжицкийдің ықпалымен жарық көрді. Діни лауазым иелерінің сипаттамалары көбінесе оң, бірақ кейбір сын немесе әзіл-қалжың да бар. Екінші серияда Лех I-ден бастап Польшаның аңыз және тарихи билеушілерінің 44 өмірбаяны бар. "Querela Reipublicae Regni Poloniae" мүлдем басқа сипатқа ие. "Тауық соғысы" деп белгілі ақсүйектердің көтерілісіне арналған поэмада, бейнеленген Польшаның сөзі арқылы суретші ақсүйектерге, әсіресе магнаттарға, олардың ішкі жанжалдары мен жеке мүдделеріне наразылық білдіреді. Король Зигмунд Август пен Фердинанд I-нің қызы Эльжбетаның некесіне арналған "Epithalamium Serenissimo Regi Poloniae" некелік әні, сол кезде Богемия мен Венгрияның патшасы болған, Яничюштің соңғы туындысы болды. Онда барлығы 500-ден астам тармақтан тұратын екі өлең бар. Біріншісі король Зыгмунд I-ге арналған, ол монархты және оның әскери жетістіктерін мақтау мақсатымен жазылған. Екіншісі – нағыз той әні, күйеу жігіт пен күйеу баланың қасиеттерін жырлайды.