Кіріспе

Босқындарға арналған баспаналар – ең қарапайым уақытша шатырдан бастап, уақытша тұрақтар мен елді мекендерді салуға дейін, сондай-ақ ең қарапайым импровизацияланған құрылымдарды қамтиды. Олар қақтығыстар немесе табиғи апаттардан кейін үйлерін жоғалтқан немесе тастап кеткен адамдарға уақытша тұруға арналған жер ретінде салынады. Босқындар мен ішкі қоныс аударушылар – табиғи апаттар, соғыс және саяси немесе діни қуғын-сүргін салдарынан өз үйлерінен немесе туған елдерінен қашып, қорғаныш іздеп, жаңадан қоныс табуға тырысатын адамдар. Мұндай баспаналарда тұратын босқындар мәжбүрлі түрде некеге тұруға, тығыз, шулы, лас және ауру-сырқапқа толы жағдайларда өмір сүруге мәжбүр болады, онда мыңдаған отбасылар бір-біріне жақын орналасқан және күннен-күнге күнекерекпен өмір сүреді. Босқындар мен ішкі қоныс аударушылар көбінесе босқындар лагерьлерінде немесе ішкі қоныс аударушылар лагерьлерінде, сондай-ақ мұндай баспаналарда он жылдан астам уақыт өмір сүруі мүмкін. Дизайн үлгілері, апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету бағдарламалары және жерді пайдалану мәселелері қалпына келтіру процесінде және елді мекендерді уақытша деп санауда маңызды рөл атқарады.

Мақсаттары

Апаттан кейін белгілі бір дәрежеде қалыпты жағдайды қамтамасыз ететін алғашқы кеңістіктер болғандықтан, уақытша үйлердің дизайны ерекше маңызды. Уақытша тұрғын үйлер бастапқыда қайта орналасу кезеңінде жәбірленушілердің өмірлік және функционалдық қажеттіліктерін ескере отырып жасалады. Агенттіктер өз үлгілерін адамдардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруға және мәжбүрлі түрде орналасудан кейін жай ғана баспана емес, "үй" туралы түсінікті қалыптастыруға бағыттап құрастырады. Апаттардан кейін адамдардың әлеуметтік, экономикалық және физикалық өмірінің барлық салаларында үзіліс болғандықтан, қорғанысқа және баспанаға шұғыл қажеттілік туындайды. Мінекимумді тұрмыс жағдайлары бар уақытша тұрғын үйлер көбінесе шектеулі болады және тұру, ұйықтау, әлеуметтесу үшін, сондай-ақ тамақ дайындау, жеке гигиена және жеке өмірге қатысты аймақтарды қамтиды. Апаттан кейінгі ортаның негізгі кезеңдері мен дизайны практикалық, психологиялық жаңаруға көмектесетін және экологиялық тұрғыдан сезімтал уақытша тұрғын үйлерді қоса, қолайлы жағдай жасауға бағытталған.

Тұрғын үй жағдайы

Апаттар, әсіресе табиғи апаттар, көбінесе жедел гуманитарлық көмекпен жауапталады. Жедел гуманитарлық көмек негізгі қызметтерді қалпына келтіруге, медициналық көмек пен жабдықтарды ұсынуға, сондай-ақ тамақ пен уақытша баспанамен қамтамасыз етуге бағытталған; бұл шақырымды, күшті және көбінесе жоспарсыз күш-жігерді білдіреді. Көптеген құрылыс жобаларынан өзгеше, апаттан кейінгі тұрғын үй жобалары әртүрлі сипатқа ие, ерекше әлеуметтік-мәдени және экономикалық талаптарға жауап береді және өте динамикалық болып табылады. Апат немесе қақтығыс салдарынан туындаған ресурстарға, баспанаға және медициналық қызметтерге шұғыл қажеттілік туғандықтан, көбінесе шатырлар түрінде жылдам, қолжетімді және үнемді шешім қолданылады. Босқындарға арналған баспананың мақсаты – отбасыларды сыртқы қауіптерден қорғау, жеке өмірге құрмет көрсету және қауіпсіздік сезімін қайтару.

Шатырлар

Көптеген босқындар мен ішкі қоныс аударушылар үшін үкіметтік немесе гуманитарлық көмек ұйымдары арқылы тікелей көмек көрсетілгенде, мыңдаған адамдар шағын, скауттар стиліндегі шатырларда тұрады. Бұл төтенше жағдайлардағы баспаналар жоспарланбаған және өздігінен ізделінген жерлерден құралады, олардың мақсаты тек сыртқы факторлардан қорғау және көбінесе кең далаларда салынады. "Шатыр қалашығын" құрайтын қарапайым шатыр құрылыстары әдетте ауыр, көлемді, жылуды сақтамайтын, сапасыз жасалған және бір жылдың ішінде шіріп кететін кенептен жасалған әскери шатырлардан тұрады. Әлемдегі босқындар лагерьлерінде кең таралған мәселелерге тап болады, мысалы, олар тез қабаттасып, жайсыз және қауіпсіз болып кетеді.

Екінші апат

Уақытша тұрғын үй жағдайларында көбінесе үйлердің бірнеше маңызды қасиеттері жетіспейді, олар осы кезеңде зардап шеккендер үшін аса қажет, мысалы, терезелер, жылу, түс, кеңістік және қауіпсіздік. Шу да уақытша тұрғын үй тұрғындарының жеке өміріне кері әсер етеді. Жер сілкінісі немесе басқа да апаттан кейін көрші үйлерден адамдардың жылап-ағлаған дауысы жиі естіледі. Жаңбырдың салдарынан су тасқыны болады, газ ағып, өрттер шығады. Мұндай екіншілік апаттарда уақытша тұрғын үйлер бұзылып, апат құрбандары қайтадан баспанасыз қалады. Тағы да бірқатар мәселелер бар: жеке өмірдің жоқтығы, жеке тұрмысқа араласпау мүмкіндігінің болмауы; орынның жетіспеуі; барлық отбасы мүшелерінің бір орында ұйықтауға мәжбүр болуы; қорқыныш, қайғы-қасірет сияқты сезімдерді ескеруге мүмкіндік болмауы; ауа райының қолайсыздығы; жұқпалы аурулардың таралуы; қоғамдық дәретханалардың санитарлық жағдайы; гигиена талаптарының сақталмауы; дәретханалардың жиі бітелуі; кір жуу және ыдыс-аяқ жууға дейін, судың жетіспеуі; жылыту, салқындату, электрмен жабдықтау мәселелері; ылғалдылық; жаңбыр суының үйге ағып кіруі; жәндіктердің болуы; терезелердің жоқтығы; үйлерде күн сәулесінің жетіспеуі; тұрғын үйге қатынау қиындығы; тамақ табудың қиындығы және баспананың жеткіліксіздігі.

Пайдаланушылардың қатысуы

Ең тиімді көмек және қалпына келтіру саясаты апаттан аман қалғандардың өз қажеттіліктерін анықтау мен жоспарлауға қатысуының нәтижесі болғандықтан, көмек көрсететін топтардың табысты жұмысы жергілікті көмекке сүйенуге және оны қамтуға жауапкершілікпен байланысты. Психологтар мен гуманитарлық ұйымдар жеке тұлғалар мен қоғамның өздерінің баспана бағдарламаларын, әсіресе тұрақты қайта құруды қаржыландыруға қатысуының пайдалы екенін көрсетеді. Баспанаға қатысты ғана емес, сондай-ақ оның жобалануына, жоспарлануына және салынуына әлеуетті пайдаланушыларды тарту ауырсынуды жеңілдетуге және қайғыны азайтуға көмектеседі деп дәлелденді. Архитекторлар мен психологтар бірлесіп, апаттан кейінгі жағдайдың ең негізгі физикалық қажеттіліктерін де, психологиялық күтулерін де қамтитын, толыққанды және функционалды дизайн үлгілерін жасап шығарды.

Рөлдер мен міндеттер

Кейбір жағдайларда көмек пен жеңілдетудің барлық салмағы ұлттық үкіметке жүктеледі, ал басқа жағдайларда жауапкершілік әртүрлі деңгейдегі үкіметтер мен сыртқы көмек арасында бөліседі. Қайта құру жерді меншікпен, үкімет саясатымен және жерді пайдаланудың барлық түрлерімен, сондай-ақ инфрақұрылымды жоспарлаумен тығыз байланысты. Төтенше жағдайлардан кейін қалпына келтіру кезінде ресурстарды басқару және олардың қолжетімділігі үнемі туындайтын мәселе, бірақ көмек қаншалықты жергілікті деңгейде табылса, соғұрлым табысқа жету мүмкіндігі артады.

Инновациялық тәжірибелер

Уақытша баспана салудың көптеген инновациялық тәсілдері бар, бірақ олардың көбі далаға жетпейді. Архитектор Шигеру Бан Кобедегі жер сілкінісінен кейін қолданылған, қағаз түтікшелерін негізгі құрылым ретінде пайдаланатын уақытша және тұрақты құрылымдарды жобалаған. Cal Earth Institute сондай-ақ, апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін құм қаптары мен сым торы қолданылатын "суперадобе" әзірледі. Шигеру Бан – қайта өңделген қағаз бен картонды инновациялық қолдануымен танымал жапондық архитектор, ол апаттан зардап шеккендерді жылдам және тиімді түрде қоныстандырады. 1994 жылы соғыс салдарынан қираған Руандадағы гуманитарлық дағдарыс кезінде ол БҰҰ-ның босқындар ісі жөніндегі басқармасымен (UNHCR) бірлесіп картон түтікшелермен жұмыс істей бастады. Оңай құрастыру үшін арнайы дағдысы жоқ жұмыс күшіне арналған бұл құрылымдар, пластик брезентпен жабылған қағаз түтікшелерінен тұрады. Полиуретанмен қапталған цилиндрлер фанералық қосылыстармен және арқанмен біріктіріліп, ішкі кеңістікті барынша арттыратын, өте берік және су өткізбейтін құрылымды құрайды. Құм толтырылған жәшіктер баспананың платформасы және едені қызметін атқарады, сондай-ақ су тасқынынан, жаңбырдан және қардан қорғайды. Қағаз төмен құнмен, қарапайым технологиямен, қайта өңдеуге жарамды және ауыстырылатын материал. Жоба бойынша, бұл баспананы құруға алты сағаттан кем уақыт кетеді. Сонымен қатар, Better Shelter әлеуметтік кәсіпорны және БҰҰ-ның босқындар ісі жөніндегі басқармасы (UNHCR) IKEA Foundation (ірі жиһаз компаниясының қайырымдылық бөлімі, оның пайдалануға ыңғайлы жинағымен және жаппай өндірісімен танымал) бірлесіп босқындарға арналған модульді баспананы әзірледі. Бұл модельдерге болаттан жасалған қаңқаға бекітілген жеңіл полимерлік панельдер кіреді. Оларды жинауға шамамен төрт сағат уақыт кетеді және панельдермен, құбырлармен, жалғағыштармен және сымдармен, сонымен қатар USB порты бар күн энергиясымен жұмыс істейтін LED шаммен бірге жеткізіледі. Шигеру Баннің картон үйлері, Better Shelter жинақталған баспаналары, суперадобе және тағы да басқа көптеген әрекеттерге қарамастан, босқындар үшін қажетті сипаттамалардың барлығын қамтитын тиісті баспананы жобалау архитекторлар мен психологтардың бірлескен, үздіксіз процесі болып табылады.

Басқа дереккөздер

Эванс, Гэри У. және Нэнси М. Уэллс. "Тұрғын үй және психикалық денсаулық: дәлелдерді қарастыру және әдістемелік және тұжырымдамалық сын". Әлеуметтік мәселелер журналы 59.3 (2003): 475–500. Басып шығарылған. Левин, Дж. Н., А. М. Эснард және А. Сапат. "Апатты апаттар салдарынан халықтың көшірілуі және тұрғын үй мәселелері". Жоспарлау әдебиеті журналы 22.1 (2007): 3–15. Басып шығарылған. Голд, С. Дж. "Вьетнамдық босқындардың психикалық денсаулығы және аурулары". Батыс медицина журналы 157.3 (1992): 290–94. Басып шығарылған.