Кіріспе

Сусуга Малиэтоа Лаупепа (1841 – 22 тамыз 1898) – 19 ғасырдың соңында Самоаның Малиэтоа титулымен билеушісі болған. Ол алғаш рет 1875 жылы таққа отырды. Патшалық құрған кезінде ол таққа таластанушылармен үздіксіз соғыстар жүргізді, бұл шайқастар Бірінші Самоа азамат соғысын құрады, осы соғыс туралы мәліметтер "Тарихқа бір шолу: Самоадағы сегіз жылдық сынақтар" еңбегінде қамтылған.

Жеке өмір

Лаупепа 1841 жылы Самоаның Савайи аралындағы Сапапали'и қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Малиетоа Моли, ал анасы Фа’алаитуа Фуатино Су’апа’ия болды. Ол Малиде өскен, Малуа семинариясында діни білім алған және әулетті христиан ретінде танымал болған. Ол негізінен солтүстік Туамасагада орналасқан Са Моли тайпасының танылған басшысы болды. Лаупепа Палаули (Савайидегі Са Моли тайпасының жалғыз маңызды қолдау базасы) аралынан Ниува’айдың қызы Сисавай’и Малупомен некелесіп, байланыстарын нығайтты. Осы некеден Танумафили және Силива’ай есімді екі ұл және Фа’амулеуатоивао есімді қыз дүниеге келді. Шамамен 20 жасында ол Малиетоа Танумафили I атанды және басқа да некелер жасады. Одан Саитауа есімді қызы дүниеге келді, ол Солсололодан Леота Лайафиге үйленді. Фуаолемало Фаумуина Фиаме Лейтутуа Джонсоннан (Лепеа және Лефагадан) Та’асе және Фаамусами есімді екі қызы болды. Фаамусами Мата’афа Фиаме Фаумуина Мулину’у I-ге, ал Та’асе Мали мен Сапапали’и, Савайиден Аину’у Мауалайвао Таси Тупуға үйленді. Кейіннен Лаупепа Кук аралдарының әулеттік отбасынан шыққан Туи Арики есімді раротонгалық әйелге үйленді. 1892 жылдың мамыр айында Лаупепа Батыс Самоадағы Фейгланың негізін қалаушы үйіне, Уполуға сапар жасады. 1894 жылдың маусым айында Лаупепа мен оның ұлы Моли II 1000-ға жуық сарбаздан тұратын әскер полкімен бірге Лаловиде, Мулифануада соңғы күнгі қасиетті миссионерлермен кездесті. Миссионерлер Лаупепаны "өте жағымды қарт кісі" деп сипаттады, ол шамамен 178 см бойында және 82 кг салмағында болған, ал даусы "терең, қалың" болған. Лаупепа қырық жасында пе’а дәстүрлі татуировкасы алу рәсімінен өтті.

Әскери және саяси науқандар

Лаупепа өмір бойы христиан дінін адал сақтады, бірақ соғысқұмар ағасы Талавуға қарсы билік күресіне тартылған сайын агрессивтілігі күшейді. Лаупепа өз элиталық самоалықтарының толық қолдауын алған жоқ және оның соғыс тарихы көңіл көншітпейтін болды; алайда, ол бірнеше шайқаста жеңіске жетіп, 1881 жылы өзін бірлескен патша, патшаның орынбасары (Талавудың кезінде) және Самоаның жалғыз патшасы етіп тағайындады, бірақ кейін тақтан түсірілді. Черчвард (84) мәлімдегендей, қазір Тувалу аралдары деп белгілі болған "Эллис тобы" Лаупепаның Малуа теологиялық колледжіндегі әріптестерінің бірі арқылы "Малиетоа атынан Самоаға ресми түрде қосылды". 1898 жылдың 22 тамызында қайтыс болмас бұрын Лаупепа шетелдік консулдардың қолдауын алды, бірақ көптеген самоалықтардың көз алдындағы беделі мен сенімін жоғалтты, өйткені ол үнемі шайқаста жеңіліске ұшырап, ақырында Маршалл аралдарына жер аударылды. Лаупепаның "қымбатты самоалық соғыс таяғы" болды – бұл, мүмкін, Малиетоа әулетінің анава мұрасы еді, ол оны американдық консул Уильям Черчилльге сыйлады. 1897 жылы Бернис П. Бишоп мұражайы осы таяқты алуға тырысты, бірақ Черчилль оны берген жоқ (Соренсон және Теру 2005).

Лаупепа, Са-Тупуа және шетелдік үкіметтер

Лаупепа 1881 жылдың наурыз айында Германия империясы, Америка және Ұлыбритания консулдары тарапынан Самоаның королі деп жарияланды. Қызығы, Āтua және A‘ana-ның Тумуа биліктері Лаупепаны король ретінде қабылдамады (олар бұрын оны Малиетоа Талаву Тонумайпеаға қарсы қолдаған болатын), содан кейін олар Лейлулуэгада өз үкіметін құрды. Туиātua Tupua Tamasese Titimaea олардың жарияланған Самоа королі болды. Тамасесе мен Лаупепа арасында соғыс жарияланды, бірақ 1881 жылдың 12 шілдесінде қол қойылған Лаккавана келісімі шайқасқан жағдайды сақтап тұрды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің капитаны J. H. Gillis-тің делдалымен жасалған бұл келісім Лаупепаның таққа деген құқығын растады және Titimaea-ны вице-король, ал Matā‘afa Iosefo-ны премьер-министр етіп тағайындады (Keesing 1934:68). Король Лаупепа Самоа саясатына Германияның үлкен араласуына және Самоа үкіметіне наразылық білдіріп, 1883 жылы және 1884 жылдың қараша айында Ұлыбританияның королевасы Викториядан қорғау сұрап петиция жіберді. Германия консулы Вебер петициялар туралы білгеннен кейін Лаупепа мен оның басшыларын Апиядан қуды. 1885 жылдың желтоқсанында Германия консулы Stuebel Лаупепаның Апиадағы базасынан ұлттық туды алып тастауға бұйрық бергенде Лаупепаның билігіне үстемдік етті (Gilson 1970). Германия консулы Туиātua Tupua Tamasese Titimaea-ны Лаупепаның кеңсесіне орналастырды, содан кейін 1887 жылы Sā Malietoa және Sā Tupua арасында тағы бір соғыс басталды. Аудандық және туысқандық байланыстар жиі бөлініп кетті немесе бейтарап қалды, себебі көптеген жетекші басшылар екі руға да байланысты болды. Лаупепа 1887 жылдың 7 қаңтарында Гавай Корольдігінің королі Kalākaua-дан келген делегацияны қабылдады. Оның басшысы John Edward Bush болды және сол күні Океания жұлдызының Корольдік орденінің Ұлы крестімен марапатталды. Бұл орден Полинезия империясының мемлекет басшылары үшін жаңадан құрылған еді. 1887 жылдың 17 ақпанында Лаупепа Гавай Корольдігімен одақтастырылатын Федерация шартына қол қойды. Гавайлықтар самоа саясатын еуропалықтардан жақсы түсінгендей көрінді, себебі олар басқа tama‘āiga-лардың қолтаңбаларын да іздеді, бірақ немістер Matā‘afa және Tupua Tamasese-ге құжатты куәландыруға кедергі жасады. Лаупепа Гавай делегациясының шулылығына риза болмады, бірақ ол Полинезия конфедерациясы самоа ісіне тек сөзбен ғана емес, іспен де көмектеседі деп үміттенді. Гавай Корольдігінің қолдауы ешқашан іске аспады және Лаупепа тамыз айында Германия қолдаған Sā Tupua әскерінен жасырынуға мәжбүр болды. Лаупепа мен оның жетекші басшыларының бірнешесі апталар бойы тұтқындалудан қашып, содан кейін неміс билігіне өздерін тапсырды. Германия капитаны Eugen Brandeis Лаупепаны және басқаларын 1887 жылдың 15 қыркүйегінде Titimaea-ны Самоа королі ретінде ресми түрде мойындауға мәжбүр етті, содан кейін Лаупепа 1887 жылдың 17 қыркүйегінде жер аударылды. Немістер, Ta‘imua және Faipule-мен бірге Tupua Tamasese Titimaea-ны Самоа королі деп жариялады және 1888 жылдың тамызында Tamasese өзін Malietoa және Tafa‘ifā деп атады. Ол Malietoa отбасыларын қатты ренжітті, себебі ол шын мәнінде Malietoa атағын иеленбеген еді. Ол Malietoa отбасының құрметті кілемдерін жинап, осынымен олардың намысын одан әрі қорлады. Matā‘afa Iosefo, ол Tamasese-нің осы батыл мәлімдемесіне наразы болды. Лаупепаның жер аударылуымен Sā Malietoa тағы да Malietoa отбасыларын кімнің дұрыс өкілдік етуі керектігіне қатысты екіге бөлінді. Кейбіреулер Tamasese-нің Malietoa-ға деген құқығы заңды деп санайды; басқалары Fa‘alataitaua (Talavou-дың ұлы) заңды sa‘o болды деп санайды; ал енді біреулері Matā‘afa Iosefo-ны заңды үміткер деп есептейді. Matā‘afa Iosefo [Faife‘au] ақырында Malietoa атағы үшін күрестің алдыңғы қатарына шықты және ол 1888 немесе 1889 жылы Malietoa атағын алған көрінеді. Matā‘afa, Fa‘alataitaua және Sā Talavou фракциясының қолдауымен Malietoa одақтастарын қайта біріктіріп, 1888 жылдың тамызында Tamasese Titimaea-ға қарсы аттанды. Matā‘afa-ның халқы Tamasese-ні король ретінде танудан бас тартты, әсіресе Manono және Apolima. Оларға жауап ретінде неміс соғыс кемесі SMS Adler 1888 жылдың 5 қыркүйегінде Manono және Apolima-ға шабуыл жасады (Sorenson & Theroux 2005), Фалекулада Matā‘afa Iosefo-ның Самоа королі деп жариялануынан үш күн бұрын. Қыркүйек айының ортасында Matā‘afa-ның әскерлері Tamasese-нің Ātua әскерлерін Vaiala-дан Matafagatele-ге (Vaimauga, Tuamasaga) қуып, түнгі сағат 10-да шайқаста жеңіске жетті (Tuvale 45). Савай аралындағы Satupa'itea-дан келген Malietoa одақтастары 20 қыркүйекте A‘ana-ның астанасы Leulumoega-ны басып алып, қиратты, ал Matā‘afa-ның жасақтары Leulumoega жеңісінен кейін бір ай ішінде Satapuala, Faleasiu, Fasito'o Uta және A‘ana-ның басқа да аудандарындағы ауылдар мен егістіктерді өртеді. Ātua халқы да сол тағдырға ұшырады, себебі Manono және Fa'asaleleaga-дан келген жаңадан жабдықталған Matā‘afa Malietoa флоты Tamasese-нің одақтастарының Falefā, Faleapuna, Lufilufi және Sāluafata-дағы жағалау ауылдарына шабуыл жасады. 1889 жылдың ақпанына қарай Matā‘afa-ның жеке әскері шамамен 6000 саяхатшыға дейін жетті.

Малиэто Лаупепа мен Мата'афа Иосефо

Алғашында Германия Мата’афа Иосефоны билеуші ретінде мойындаудан бас тартты, бірақ самоалықтардың көпшілігі оны өздерінің патшасы және итумало көшбасшысы ретінде қабылдады. Оның орнына Германия, Ұлыбритания және АҚШ 1889 жылғы 14 маусымда Берлиннің Бас шартына қол қойды, ол Лаупепаны, тіпті ол әлі де жер аударылған болса да, қайтадан патша деп жариялады (Беванс 118). Лаупепа 1889 жылғы 8 қарашада Самоаға оралғанда, Мата’афаның соғыс және халықтың келісімі арқылы иеленген атақ пен лауазымға құқығын мойындады. Біраз уақыт бойы бейбітшілік орнады және екеуі де Малиетоа титулының иегерлері және ұлттық көшбасшылар ретінде танылды. Алайда Лаупепа көп ұзамай, шетелдік державалар мен Берлин шарты оған бөлген патшалықты қайтаруға өз әріптестерін көндірді. 1889 жылғы 4 желтоқсанда Лепеада, Фалеатада фоно (самоалық басшылардың дәстүрлі кеңесі) өтті, онда Лаупепаның жақтастары (оның ішінде бірнеше Тутуила басшылары) оны Самоаның патшасы деп жариялады. Бұл жариялау Са Малиетоаның тағы бір бөлінуіне әкелді, бұл жолы Лаупепа Са Моли және Мата’афа Са Талаву арасындағы бөліс болды. Са Талавудың санкциясымен Мата’афа Лаупепа мен Са Молиге қарсы шығып, 1891 жылғы 31 мамырда Малиетоа басшыларының дәстүрлі үкімет орыны – Малиеге орналасты. Лаупепа мен оның жақтастары Лаупепаның үкіметінің штаб-пәтері орналасқан Мулину’уді басып алуға көшті. Соңғы күндердің қасиетті миссионерлік журналдары шығыс Уполу (Ātua) Малидегі Мата’афаға (сол кезде Туиатуа) қолдау көрсеткенін және жүздеген адам көмектесу үшін келгенін көрсетеді. 1892 жылғы 28 қазанда Мулину’уге "100 қайық" әскери қолдау мен азық-түлікпен келген кезде Лаупепаға қолдау көрсетудің ұқсас көрінісі болды. Малиетоа Лаупепа 1893 жылдың сәуір айының соңында Мата’афаны Малиден ығыстыруға қол жеткізді. Мата’афа кейін Манонода қоныстанды, онда ол То’оа титулы арқылы Тама Саа деп аталды, оны Малиетоаның (Тамасе 1995b:71) титулымен шатастырмау керек. 1893 жылғы соғысты Малиетоа Лаупепа сол жылдың шілдесінде жеңіп алды, ал Мата’афа және басқа да көрнекті басшылар сол жылдың 26 шілдесінде Маршалл аралдарындағы Джалуитке жер аударылды (Кисинг 1934:72). Мата’афа депортацияланғанмен, оны Лаупепаға қарағанда артық көретін топтар корольге қарсылық білдіруді жалғастырды. Малиетоа Фа’алатаитуа Мата’афаның жоқтығында Са Талавудың толық басшылығын өз мойнына алды. Мата’афаның Малиетоа ретіндегі санкциясы ырым-жырым арқылы «жуылды», ал титул содан кейін Са Талаву (Малиетоа Фа’алатаитуаның артында) және Са Моли (Малиетоа Лаупепаның басшылығымен) арасында дауға түсті. Чарльз Моррис Вудфорд 1894 жылғы желтоқсаннан 1895 жылғы қыркүйекке дейін Апиядағы британдық консулы және комиссардың орынбасары болды. Оның мақсаты Самоаны Ұлыбританияға қосу еді, бірақ американдық консул Дж. А. Муллиган Тупуа Тамасе Леалофи а’ананы (Тупуа Тамасе Леалофи I) қолдады. Вудфорд 1895 жылы Лаупепа мен Леалофи о’Ахананың келісу кездесуін ұйымдастырды. Малиетоа Лаупепа 1898 жылғы 22 тамызда таңғы сағат 10-да қайтыс болды, оның орнына оның ұлы Малиетоа Танумафили I келді. Лаупепаның қайтысынан кейін Самоадағы жағдай одан әрі нашарлап, Екінші Самоа азаматтық соғысына әкелді.