Кіріспе

Республика алаңы немесе Республика алаңы (серб. Трг републике / Trg republike) – Белградтың ең орталық алаңдарының бірі және Стари-Град муниципалитетіндегі қалалық аудан. Онда Белградтың ең танымал мемлекеттік ғимараттары орналасқан, оның ішінде Ұлттық музей, Ұлттық театр және Принц Михаил ескерткіші бар.

Орналасқан жері

Аянт Белградтың орталық бөлігі саналатын Теразиеден 100 метрден аз қашықтықта орналасқан, оған Коларчева (көлік қозғалысы бар) және Кнез Михайлова (жаяу өтетін аймақ) көшелері арқылы қосылыс бар. Көптеген адамдар Республика алаңын қаланың орталығы деп жаңылысады. Васина көшесі арқылы ол батысқа қарай Калемегдан бекінісі мен саябағымен, ал Сремска көшесі арқылы Зелени Венац шағын ауданымен және одан әрі Нови-Београдпен байланысады. Сонымен қатар, солтүстік жағынан Стари-Град және Дорчол шағын аудандарымен шектеседі. Бүгінде ол 2002 жылы 2360 тұрғыны бар Белградтың жергілікті қауымдастықтарының бірі болып табылады.

Атауы

Қалалық алаңның атауы көп пікірталас тудырды. Сербия жаңарту қозғалысының өкілі Вук Драшкович 1991 жылғы 9 наурызда Слободан Милошевичті құлату мақсатында демократиялық демонстрациялар өткеннен кейін алаңның атын "Азаттық алаңы" деп өзгертуді ұсынды, бұл 1991 жылғы Белградтағы наразылықтар кезінде болған.

Ежелгі дәуір

Белградтың кельт және римдік алдыңғысы Сингидунум болды. Каструм қазіргі Белград бекінісінің бір бөлігін алып тұрды, бірақ азаматтық аймақ Король Петра көшесінен басталып, Сава және Дунайдың екі жағында Косанчичев Венацқа дейін созылды, Республика алаңынан Король Александр бульвары бойымен Мали Мокри Лугқа дейін жалғасты. Республика алаңындағы некропольде біздің заманымыздың I ғасырында жасалған жақсы пішінді қабірлер табылды. Жалпы алғанда, азаматтық елді мекеннің ең үлкен бөлігі қазіргі Симина (Дорчол) және Бранкова көшелері (Зелени Венац, Косанчичев Венац) арасында, сондай-ақ Республика алаңында орналасқан. 1882 жылы Михаил ханзаданың ескерткішінің негізін қазу кезінде Рим үкімділігінің әртүрлі кезеңдеріне жататын қабірлер анықталды. Бір қабір кірпіштен салынған, онда 13 дөңгелек және 2 төртбұрышты қабір шұңқыры болды. Олардың кейбіреулері «құдық қабірлер» деп аталады, себебі олар өте терең. Бұл аймақта «құдық қабірлер» сирек кездеседі және бұл дәстүр Галлиядан келген деп саналады. Кірпіштен салынған қабір Чика Любина көшесіне жақын жерде табылса, қалған шұңқырлар ескерткіштің қазіргі орналасқан жерінде болды. Қабірлерден табылған заттар: қыш ыдыстардың сынықтары, терракота және тас мүсіндер, жақтаулы еден плиткалары, қола және сүйек инелер, кірпіштер, шамдар және т.б. Шұңқырлар күлмен және жануарлардың сүйектерімен толтырылған. Сонымен қатар, монеталар, қола жүзіктер, қарудың бөліктері де табылды. Бұл «құдық қабірлер» Сингидунумның кең некрополінің ең көне бөлігі болып есептеледі, олар шамамен 100 жылға дейін сонады, ал кірпіштен салынған қабір шамамен 400 жылға жатады, оның кейбір кірпіштерінде Legio IV Flavia Felix легионының мөрі бар. Бүкіл алаң 1964 жылдың 30 маусымында қорғалатын аймақ деп жарияланған Сингидунум археологиялық ескерткішіне жатады. 2018–2019 жылдардағы жөндеу жұмыстары кезінде екі қосымша, бірақ бұзылған қабір табылған. Австрия 1737–1739 жылдардағы австрия-түрік соғысында жеңілгеннен кейін, Солтүстік Сербия, оның ішінде Белград түріктерге қайтарылды. 1739 жылғы Белград шартында Австрия басып алған кезеңде салған барлық бекіністер мен әскери және азаматтық ғимараттарды бұзуға міндетті болды. Көптеген барокко ғимараттары бұзылды, бірақ австриялықтар Белград бекінісінің қабырғаларынан тыс жердегі ғимараттарды бұзбады, сондықтан Османдықтар оларды бұзып, Белградты толығымен шығыс стилінде қайта жаңартып құрды.

Вюртемберг қақпасы

Вюртемберг қақпасы 1725 жылы салынған. Ол генерал-сиссимус Эрнст Гидеон фон Лаудонның бұйрығымен салынған қорғаныс траншеясының құрылысынан бұрын тұрғызылған. Бұл қамалдың сыртқы қабырғаларының бірі болған төрт қақпаның бірі еді. Қақпа сол кездегі барокко стиліне сай жасалған. Оны австриялық кезеңде бүкіл бекіністі жаңартқан Николас Доксат жобалаған. Оның міндеті – қала төңірегіндегі жаңа қабырғалар мен қамалдар жүйесін жобалау, көшелердің жаңа жоспарын жасау және Белградты классикалық барокко қаласына айналдыру болды. Ішкі бекініс жүйесінің соңғы аяқталған бөлігі Вюртемберг қақпасы болды. Басқа үш қақпа қазіргі Қара Душана көшесінде (Императорлық қақпа), Поп Лукина көшесінде және Сава өзенінің жағасында орналасқан. 1737 жылы бекіністің негізгі құрылысы аяқталды. Сол жылы тағы бір австрия-түрік соғысы басталды және бекініс құрылысы тоқтатылды. 1739 жылы шілдеде Грокка шайқасында жеңілгеннен кейін Австрия бітімге келісті. 1739 жылғы Белград шартында көрсетілгендей, австриялықтар кері шегінуге міндетті болды және олар өздерінің билігі кезінде салынған Белград бекінісіндегі барлық нысандар мен бекіністерді бұзуға келісті. 1740 жылғы маусымда Сава өзенінің ортасында, енді Австрия мен Осман империясы арасындағы шекараға айналған қайықта келісімге қол қойылды және қамал, оның ішінде қақпалар бұзылды. Қақпаның қалдықтары 1958 жылы «Пресс үйінің» іргесін қазу кезінде табылған. Қабырғалар мен іргетастардың қалдықтары 2018 жылғы реконструкция кезінде қайта ашылды және ол салынғаннан кейін қосымша жұмыстар мен өзгерістер болмағанын көрсетті. Қақпаға 1720-1733 жылдары Сербияның австриялық губернаторы болған Вюртемберг герцогы Карл Александртың есімі берілген. Оның сарайы мен әскери казармасы қақпаның артында, қамалдың кіреберісінде орналасқан. Бүгінде сол жерде Ұлттық театр орналасқан. Сипаттамалардан, ол соңғы Стамбол қақпасынан әлдеқайда үлкен және монументальды болғаны белгілі, бірақ сақталған суреттер жоқ, сондықтан қақпаның нақты келбеті белгісіз. Сарай тік төртбұрышты негізге ие болды және тік жағынан жер қабаты, екі қабат және мансардты шатырға бөлінді. Ғимараттың бастапқы мақсаты әскери болғандықтан, қасбеті қарапайым, классикалық барокко стилінде безендірілген. Тар жақтары көбірек әшекейленген. Ұзын жақтары үш аванткорпусқа – орталық және екі бүйірлік бөлікке бөлінген. Орталық аванткорпус немесе ризалит, барлық төрт қасбетіндегі декоративтік элементтермен ерекше безендірілген. Сондай-ақ, төрт қабаттың да балконы бар, оның астында ғимаратқа кіретін төрт есік орналасқан. Ғимараттың жоғарғы бөлігі сол кездегі австриялық архитектураға тән биік шатырмен және дөңгелек мұржалармен аяқталған. Қақпа өзінің атын Белградты Константинопольмен байланыстырған Цариград жолының бастапқы нүктесі болғандықтан алды. Сондықтан жолдың да (Кариград – Константинопольдің серб тіліндегі атауы) және қақпаның да (Константинопольдің түрік тіліндегі атауының серб тіліндегі қысқартылған нұсқасы – «Истанбул қақпасы») атауы шыққан. Қақпа тік төртбұрышты негізге қаланған, қапталған тас пен кірпіштен салынған. Онда күзетшілерге арналған бөлмелер және үш кіреберіс болған: үлкен, орталық кіреберіс – көліктерге арналған, ал екі жағында жаяу жүргіншілерге арналған екі кішкентай кіреберіс болған. Бас кіреберіс үстінде османлы сұлтанының қолы қойылған тугра – медальон орналасқан. Есіктер қалың еменнен жасалған, мықты темірмен қапталған. Уақыт өте келе, қаптамада оқ тесіктері пайда болған. Қақпа 18-19 ғасырларда белгілі бір стратегиялық маңызға ие болды. 1815 жылдан кейін Сербияға автономия берілгеннен кейін қамалға кіруді бақылау үшін қақпаға османдық күзетшілер орналастырылды. Ол 1862 жылы Чукур фонтаны оқиғасынан кейін жек көрінетін османдық биліктің символына айналды. Қарулы қақтығыстар мен тәртіпсіздіктерден кейін қақпа маңыздылығын жоғалтты, өйткені османдық гарнизон Белград бекінісіне қайтып, қақпаны тастап кетті. Османдықтар 1867 жылы Белградтан толықтай көшірілді. Қақпадан алынған тастар айналадағы үйлерді және театрдың өзін салу үшін қайта пайдаланылды. Қалдықтар Бара-Венециядағы батпақты көму үшін ішінара қолданылды, онда Белградтың негізгі теміржол вокзалы салынған. 1928-1929 жылдары алаңды жаңарту кезінде Стамбол қақпасының іргесінің қалдықтары табылған, бірақ қалдықтар қайта қазылған ба, әлде алынып тасталған ба, туралы мәлімет жоқ. 1949 жылы алаңды қайта құру кезінде қосымша қалдықтар табылған.

Квадраттың қалыптасуы

Белградтың алғашқы бас қала құрылысшысы Эмилиян Йосимович 1867 жылы қаланың ескі бөлігін жаңа аудандардан бөліп тұратын Лаудон траншеясының бұрынғы жолындағы «жасыл тоғайлар» жүйесі үшін жоспар жасады. Жасыл белдеуге даңғылдар, серуендеу жолдары және тағы басқалары кіретін болды. Бұл жоспар сол кезде тек ішінара орындалды, ал жоспардың сақталған екі бөлігі – Топличин Венацтағы екі шағын алаң, қазіргі Парк Пролече және қазіргі Республика алаңының Орталық әскери клуб ғимаратының алдындағы бөлігі. Қақпаны бұзып, 1867 жылы бүкіл Белградта серб билігі орнатылғаннан кейін, қазіргі алаңның орны ұзақ уақыт бойы жоспарланбады. 1869 жылы салынған Ұлттық театр 30 жылдан астам уақыт бойы жалғыз үлкен ғимарат болды, себебі алаң 1882 жылғы 19 желтоқсанда князь Михаилға ескерткіш орнатылғанға дейін қалалық аймақ ретінде дамыған жоқ. Қазіргі Ұлттық музей орналасқан жерде 1855 жылы құрылған, басқа ғимараттармен қатар, атақты «Дарданели» мейрамханасы орналасқан бір қабатты ғимарат болды. Бұл сол кездегі Белградтағы ең танымал кафана, әсіресе 1896 жылы қайта құрудан кейін актерлер мен жазушылардың кездесу орны және қаланың қалалық рухы мен богемиялық орталығына айналды. Ғимарат 1903 жылы Қазынашылыққа (қазіргі Ұлттық музей ғимараты) орын беру үшін бұзылды. Ұлттық театрдың жанындағы шағын саябақта «Коларак» кафанасы мен кинотеатры (саудагер және қайырымды Илия Милосавльевич Коларакқа тиесілі) болды. «Уранижа» кейінірек «Джадран» деп аталды, ал кинотеатр өзінің репертуарымен танымал болды, көбінесе драмалар мен романтикалық фильмдерден тұрды. 2007 жылы жеке компанияға сатылғанда, олар оны Кипр компаниясына қайта сатты, ол кинотеатрды жауып, оның орнына кафе мен кондитерлік дүкен ашты.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезеңдер

Ғимараттардың көпшілігі 1941 жылғы 6 сәуірде неміс бомбалау кезінде қирады. 1942 жылдың жазында алты югослав партизанының тобы Душан Летицаны өлтіруге жасаған сәтсіз талпырыс осы жерде болды. Қоршау "крест және бес қабырғалы жұлдызбен ескерткіш" деп белгілі болды. Кейіннен осы алаңдағы ең ірі ғимарат, "Пресс үйі" 1961 жылы бұрынғы Андреевичтер отбасының жер телімінің қалған бөлігіне, сондай-ақ "Қалалық мейрамхана" және Халықаралық баспасөз орталығы салынды. "Пресс үйі" құрылысы үшін бірқатар ескі, бір қабатты үйлер бұзылды. Сонымен қатар, ол Сербияда рейв музыкасының алғашқыларын ашты.

Операдағы дау

Қазіргі "Др. Зоран Джиндич платосының" аумағы Ұлттық театрдың қарама-қарсы жағында 1960 жылдардан бері болашақ Белград операсының орны ретінде қарастырылып келді. Бірақ, бұл мәселе 2003 жылы академиялық және қоғамдық пікірлерде қатты дау тудырды, қала әкімдігі Стакленац сауда орталығын (1989 жылы салынған болса да, өзінің мақсатын орындады деген сылтаумен) бұзып, оның орнына Қалалық галерея салуға шешім қабылдады, ал Операны Нови-Београдтағы Ушценің батпақты және адам тұрмайтын аймағында салу жоспарланды. Азаматтардың, опера труппасының, сондай-ақ белгілі сәулетшілер мен суретшілердің қарсылығына қарамастан, қала әкімдігі, әсіресе ресми қала сәулетшісі Дьордже Бобич, опера алаңына салынбайтыны туралы қабылданған шешімнен мойын бұрмады. Жаңа ғимаратты Француз көшесі арқылы Ұлттық театр ғимаратымен байланыстыратын жер асты жолы да кіретін бұл жобаны "Алаңдағы Опера" қозғалысы қолдады. 2018 жылдың тамызында қалалық шенеуніктер Стакленац бұзылатынын және "алдағы бірнеше жылда" Опера және балет үйі салынатынын хабарлады. Кейбір сәулетшілер алаңдағы опера үйін дұрыс емес шешім деп санайды. Кейін қала 2022 жылдың наурыз айында бұл жерде "Би үйі" салынатынын мәлімдеді.

21 ғасыр

2013 жылдан кейін жаңа қалалық әкімдік қаланың орталық бөлігін, алаңды қоса, көлік қозғалысы үшін жауып, орталық қалалық аймақты жаяу жүргіншілерге арналған аймаққа айналдырғанын жариялады. Алаң мен Калемегданға дейінгі барлық бөлігі гранит немесе бетон плиткалармен жабылады, ағаштар көбінесе болмайды. Бұл идеяға мамандар (архитекторлар, қала құрылысшылары, көлік сарапшылары) және халық қарсылық білдірді. Алаңның жалпы ашық жаяу жүргіншілерге арналған бөлігі, батысқа қарай, оның ішінде ханзаданың ескерткіші бар биік алаң және алаңды Князь Михайлова көшесімен байланыстыратын фонтандар бар бөлігін қамтиды. 2017 жылы қала алаңды күрделі қайта құру жоспарларының егжей-тегжейін жариялады. Гүлзарлар алынып тасталады, алаң гранит плиткалармен жабылады және көлік қозғалысын баяулату аймағы құрылады. Жұмыс 2018 жылдың тамызында басталды және мерзімі 14 ай. Жұмыс екі кезеңге бөлінген. Бірінші кезең алаңның өзімен айналысады және 2019 жылдың 1 наурызында аяқталуы тиіс. Екінші кезеңде көшелер жөндеу және қайта жаңарту үшін жабылады, көлік қала орталығында ғана жүреді. Гранит плиткалары бұрынғы белгілі орындардың орналасқан жерлерін көрсетеді, мысалы, Стамбол қақпасы және 1944 жылғы уақытша зират. Осы процесте Михаил ханзадасының ескерткіші де қайта жаңартылады. Сондай-ақ, бастапқыда бұрынғы Стамбол қақпасының қалдықтары табылды деп есептелген, бірақ ештеңе сақталмаған деп саналды. Оның қалдықтары әйнекпен қоршалып, көре алу үшін сақталатын болады. Римдік қабірлердің қалдықтары табылғаннан кейін жұмыс қайтадан тоқтатылды. Кейіннен бұл қалдықтардың Стамбол қақпасы емес, Вюртемберг қақпасына тиесілі екені анықталды. Қалдықтарды көрінетіндей етіп әйнекпен жабу туралы идеядан бас тартылып, қалдықтарды қайта көмуді және оның бұрынғы орнын белгілейтін түрлі түсті плиткаларды қамтитын бастапқы жоспарды жалғастыру туралы шешім қабылданды. 2019 жылдың сәуір айында Стари-Град муниципалитетінің әкімшілігі құрылыс алаңын уақыт-уақыт блокадалап, құрылыс қоршауларын алып тастады, демек, "алаңды босатты". Жұмысшылар, жергілікті тұрғындар және оппозиция жақтастары машиналардың жұмыс істеуіне кедергі келтіріп, жұмысшыларды алаңнан шығарып жіберді немесе алаңда спорттық іс-шаралар немесе отырыстар ұйымдастырып, жұмысты тоқтатты. Халықтың наразылығы жалғасты, оның ішінде жасыл жеңілдіктің жетіспеуі және көше төсемін тас плиткалармен алмастыру туралы шағымдар келді. Оның орнына қалалық жоспарлаушы Марко Стойчич алаңдағы жер асты гарасын салу туралы ескі идеяны қайта жаңартуды жариялады. Ол тексерулердің бірінде президент Вучич баспасөз үйінің үлкен ғимаратын "өте жаман" болғандықтан, оны бұзу керектігін айтты. Қайта құрудың көптеген проблемаларына қарамастан, қылмыстық өткені бар даулы бизнесмен Предраг Ранковичке тиесілі жергілікті кафенің ауласы әрдайым ашық және жұмыс істеп тұрды, тіпті ол қайта құру алаңының жанында болса да. 2022 жылдың маусым айында қала Бошко Буха театрына No6 Пошта ғимаратында қосымша кешкі сахна берілетінін хабарлады, ол "Белград су жағасы" жобасы аясында қайта жаңартылатын болады. Алайда 2023 жылдың наурызында театр ансамблі наразылық білдірді, өйткені оларға театрдың 1950 жылдан бері орналасқан және мерзімізсіз жалға алу құқығы бар Риунионе сарайынан Белград су жағасына көшірілетіні туралы хабарланды. Мәселе кадастрдағы меншік болып шықты, ол ансамбльге қате түсіндірілді және түзетіледі деп уәде берілді. Бірақ мәселе театрдың үй-жайларын 2017 жылы Александр Каймаковичке тиесілі компания сатып алғанынан туындады. "Aca Bosanac" деген лақап атымен танылған ол қазірдің өзінде Белградта көптеген қонақжайлылық орындарына ие, соның ішінде жақында сатып алынған Батыс қала қақпасы да наразылық тудырды. Каймаковичтің Сербиядағы ірі қылмыстық кландармен байланысы бар, оның ішінде Пеконидің оң қолы болды. Сондай-ақ, ол Сербияның ірі қылмыстық жетекшісі Велько Беливуктің тергелу кезінде, Каймаковичтің Беливуктің мүліктерінің заңды иесі ретінде әрекет еткендігіне күдікпен ұсталды және ақшаны жылыстады. 2002 жылы Черногорияның Будва қаласында Каймаковичтің машинасына бомба қойылды. Мемлекеттік кадастрлық қызмет барлық жағдайдың заңды және түсінікті екенін, ешқандай қателік жоқ екенін мәлімдеді. Бұл театрға халықтан және әріптестерден үлкен қолдау келді. Премьер-министр Ана Брнабич жеке араласып, театр алаңда қалады деп мәлімдеді және бұрынғы әкімшілікті "нақты емес құжаттамасы" үшін айыптады, ол Каймаковичтің компаниясының "қате" тіркелуіне мүмкіндік берді, тіпті барлық кадастр тіркелулері осы әкімшілік кезінде болды. Кейін ол өзіне қайшы келіп, кадастрға да қарсы шығып, шындығында ештеңе дұрыс емес екенін, оның ішінде Каймаковичтің меншігін де жоққа шығарды, бірақ оның компаниясы, ғимараттың бірлескен иесі ретінде, қалаға театрды қайта құруға рұқсат берді.

Қайта құрудан кейінгі кезең

Аянт 2019 жылдың 1 қыркүйегінде қайта ашылды. Халықтың реакциясы басым түріде теріс болды: жол төсемесін құрайтын 41 000 куб метр кедір-бүдыр тас көлік жүруді қиын, мотоцикл, велосипед және жаяу жүргіншілер үшін амалсыз етіп жіберді. Қала әкімдігі мұндай кубтарды көліктердің жылдамдығын төмендету үшін әдейі орналастырғанын мәлімдеді. Жолдың ең кең бөлігінде жол ағындары тарытылды. Қала және мемлекеттік шенеуніктер бұл жұмысты жоғары бағалады. Екі аптадан кейін болған қатты жаңбыр жолдың беткі қабатына зардап келтірді, оның гранит екеніне күмән туды. Жағымсыз пікірлердің күшеюіне байланысты Стойчич гранит кубтарының төменгі, тегіс бөлігімен жоғары қаратып орнатылатынын айтты. Весич "күндізгі тексеру сапары" деп атап, мердігер компания "Страбагты" ("күтпеген жұмыстар" үшін қосымша 287 000 евро төлеген) сынап, оларды өз қаражатымен және жолды жаппай тоқтатпай жөндеуге шақырды. Қаланың бұйрығымен кубтардың 12 күн бойы мақталуына қалай мүмкіндік болды деген сұраққа Весич "Страбагтың бұл функционалды шешім емес екенін көрсетуі керек еді" деп жауап берді. Жөндеу жұмыстары көрсеткендей, кубтар тендерде көрсетілгендей граниттен емес, үстіне жұқа силиконмен жабысқан бетоннан жасалған. Архитекторлар кубтарды, әсіресе осылай жабысқандарын, жол қауіпсіздігіне қауіп төндіретінін, әсіресе жаңбыр немесе қыста, жаяу жүргіншілердің кубтардың сырғақтығына шағымдануын айтты. Қосымша жаңбыр алаңдағы дренаж жүйесінің жұмыс істемейтінін көрсетті. Президент Вучич қала әкімшілігін тағы да қолдап, "Весич бәрін дұрыс жасады" деді және ол "жұмыстардың жалғасуына байланысты туындаған шуға" түсініксіз екенін, Белградтағы жұмыстың қалай атқарылып жатқанына мақтан тұтатынын айтты. Қаланың мәлімдемесіне сәйкес, қайта құрудың жалпы құны 8 миллион евроны құрайды. Архитектор С.Р. нақты шығынды 4,4 миллион евродан аспайтынын болжады, бірақ ол қайта құруды қажетсіз деп санады. Наразылық ретінде студенттер кубтарды "алтын" түске бояп, Белградтағы жағдайдың қалай екенін көрсетті: сыртқы жағы боялған, бірақ ішкі жағы шіріп барады. Олар Сербияның қазіргі уақытта "алтын ғасырында" өмір сүріп жатқаны туралы үкіметтің мәлімдемесін еске салды. Қалалық прокуратура студенттерге қарсы қылмыстық іс қозғап, оларды "гранитті" кубтарды жоятын вандалдар деп айыптады. Бірақ көп ұзамай жаңа кубтар, ескі, кері бұрылған кубтардың орнына орнатылып жатқаны белгілі болды. Қала әкімі Зоран Радожичичтен бұл жұмысты кім қаржыландыратынын сұрағанда: "Жарайды, әрбір куб туралы менің білуім мүмкін емес, мұны мойындауыңыз керек" деді. Алаң 2019 жылдың 1 қарашасында қайта ашылды, бірақ қоғамдық көліктің барлық бағыттары қалпына келтіріледі деген уәдеге қарамастан, екі троллейбус бағыты Славия алаңына дейін қысқартылды, ал екеуі толығымен жойылды. Бұл бірден қалған бағыттарда халықтың тығырылуына және үлкен наразылыққа әкелді. Билік өкілдері барлық мәселені басқа бағыттардағы автобустармен шешетінін айтты, бірақ кейбір, бұрын тікелей бағыттар үшін жолаушыларға қосымша бір сағат уақыт керек екені анықталды. Бірақ бұл шешімнің мақсаты басты көлік артериясын жаяу жүргіншілер аймағына айналдыру және алаңды қайта құрудың нәтижесінде салмақ шектеулеріне байланысты екені хабарланды. Қалалық әкімдік "мұқият талдаулар мен келіссөздер" жүргізілгенін және азаматтардың тілегі бойынша әрекет етілгенін мәлімдеді. Бұл талдауларды жариялауды және азаматтармен мұндай "тектоникалық" өзгерістер туралы қашан және қалай сұхбаттасқандарын түсіндіруді сұрағанда, әкімшілік кез келген құжатты жариялаудан бас тартты. Сонымен қатар, қала 2020 жылдың 23 қаңтарына дейін мерзімді ұзартты, бұл қайта құруды 519 күнге созды, бірақ бұл кезеңде қандай жұмыстар атқарылатыны нақтыламады, тек "далада жұмыс болмайды" екені айтылды. Соңында Стамбол қақпасы мен Қызыл Армия сарбаздарының жерленген жерлері әртүрлі плиткалармен белгіленді. Қалалық әкімдік келісімшарт бойынша 420 күнге жұмсалған шығынның 768,3 миллион динар немесе 6,5 миллион евро екенін мәлімдеді, бірақ нақты сома жыл соңында белгілі болады. Кепілдік мерзімі үш жылды құрайды. Ақырында, қала жалпы құны 744 миллион динар немесе 6,4 миллион евро екенін мәлімдеді. 2020 жылдың тамызында қала орталық қала көшелерін көлік қозғалысынан жабу және алаң арқылы трамвай желісін қайта енгізу туралы идеясын жалғастыратынын жариялады. Жобаға тендер жарияланды және дайындық жұмыстарының нәтижесінде жұмыстар кемінде бір жылға жоспарланбағанмен, олар жолдарды орнату үшін жаңа кубтарды тағы да алып тастауды қамтуы керек. Жағымсыз реакцияларға байланысты, және вице-мэр Весич 2018 жылы жолдардың кемінде жартылай 2019 жылы салынып бітетінін айтса да, қалалық жерді дамыту басқармасы жұмыстар 2025 немесе 2027 жылға дейін бастала алмайтынын мәлімдеді, ал жекелеген жобаны қолдаған президент Вучич енді оны қажетсіз деп атады. Жариялаудан бірнеше күн өткен соң басқарма тендерді тоқтатып тастады. Манчестер университетінің профессоры және метеорологы Владимир Янкович С.Р. жүргізген "Сасвим природно" телесериалының қыркүйек айындағы эфирінде қыркүйек айында күн батқанда алаңдағы гранит плиткаларының температурасы 60 градусқа дейін жететінін айтты. Бұл жылу түнгі уақыт бойына, ертеңгіне дейін таратылады. Алаңның көп бөлігі гүлзарлармен, ағаштармен және фонтанмен жабылған болса, мұндай жағдай болмас еді деп қорытындылады. 2024 жылдың ақпанына дейін қайта құрылған алаңның Васина көшесіне қарайтын бөлігі нашарлап, шұңқырлар пайда болды, сондықтан төсемесі алынып, асфальт-бетонмен жаңартты. Тіпті үкіметке жақын БАҚ та төсемесінің дұрыс таңдалмағанын және қайта құрудың үлкен дау тудырғанын хабарлады.

Сәулет

Архитектура тұрғысынан алғанда, алаң сәулетшілер мен суретшілер тарапынан жағымсыз қабылданады және ол Белградта кездеспейтін нағыз алаң деп есептелмейді. Исидора Секулич 1930 жылдары: «Белградта әдемі алаңдар жоқ. Алаң – шекарасы және тыныштандыратын жазықтық, ол Белградтың кездейсоқ, күрделі және жоспарлауға қарсы сипатын көрсете алмайды» деп жазған. Соғыс аралық кезеңде алаң қазіргіден кіші және аз кеңейген болатын. Бүгінде Баспасөз үйі, оның алдындағы кеңістік және Стакленац алдындағы саябақ орналасқан жерде, алаң екі биік және өкілді емес ғимараттармен шектеліп тұрған. Осылайша, Риунионе сарайы (қазіргі Бошко Буха театры) Ұлттық театр ғимараты ең көп назар аударатын нысан болғанына қарамастан, алаңның композициялық алдыңғы жағын құрады.

Сипаттамалары

Алаң Белградтың ең жұмсақ орындарының бірі болып табылады, өйткені қаланың басты бизнес аймақтарының бірі және қалалық қоғамдық көліктің 20-дан астам автобус және троллейбус желісі осы алаң арқылы өтеді. Бір жағынан, алаң Кнез Михайлова көшесіне, жаяу жүргіншілер аймағына және Белградтың негізгі сауда бөліктерінің біріне дейін созылады. Алаңның қарсы жағын Белградтың алғашқы заманауи шыны мен болаттан салынған сауда орталығы – Стакленац алып жатыр. Стакленацтың алдындағы шағын тегіс жер 2003 жылы Сербия премьер-министрі қаза болғаннан кейін ресми түрде «Доктор Зоран Джинджич атындағы алаң» деп аталды. Алаңның осы бөлігінде екі саябақ бар. Біреуі Армия үйінің алдында («Гвардия саябағы»), екіншісі Стакленацтың алдында.

Михаил ханзадасының ескерткіші

Италиялық мүсінші Энрико Паццидің 1882 жылы ат үстіндегі Михаил ханзадасының қола мүсіні орнатылған. Ол ханзаданың ең маңызды саяси жетістігі – түріктерді Сербиядан толық қуу және (сол кездегі) серб территориясындағы қалған 7 қаланың түрік үкімінен азат етілуінің құрметіне орнатылды (1867 жыл). Қалалардың аттары ескерткіштің өзіндегі, мүсіннің тұғырындағы тақташаларға қашалған, ал ханзада қолмен Константинопольге бағыштап, түріктерге кетіп қалуын көрсетеді. Соңғы жылдары ханзаданың рөлі мен құрметі біраз ұмытылып, мүсін жай ғана "код конья" (серб тілінде "ат жанында") деп аталатын болды. Тіпті, жақын жердегі мейрамхана да осылай аталады – "Код Конья".

Мыңжылдық сағаты

2000 жылы алаңға «Дельта Холдинг» компаниясы қаржылап, «Миллениум сағаты» деп аталатын заманауи қоғамдық сағат орнатылды. Сағат биік тұғырға орнатылған, сонымен қатар ол қазіргі ауа райын көрсетеді. Екі негізгі, цифрлық сағат алаңның аз қозғалысты жақтарына (Чика Любина және Коларчева көшелерінің жанында), ал екі кішкентай, аналогты сағат екі көп қозғалысты жақтарына (Кнез Михайлова көшесі мен Ұлттық театрдың жанында) қаратылған. Сағат пен оның тұғыры хромдалған болат пен шыныдан жасалған және тұғыры биік. Сағат Белградтың «әдемі және заманауи сәулеттік ерекшелігі» ретінде сипатталды және ол айналасындағы нысандармен үйлесімді жобаланып, салынды. Оның сыртқы түрі мен құрылысы бойынша ол көздің жауын алуға аянбайды. Сағат орнатылғаннан кейін, алаң қаладағы ең танымал кездесу орындарының бірі болғандықтан, белградтықтар біраз уақыт бойы «сағатта кездесейік» деген сөзді кездесу үшін пайдаланды, бірақ 2018 жылы сағат ұзақ уақытқа істен шықты. 2018-2019 жылдардағы ауқымды реконструкция кезінде азаматтардың бірі сағаттың неге алаңнан алынып тасталмағаны туралы сұрақ қойды. 2019 жылдың тамызында сағаттың Жаңа Белградтағы Сава өзенінің арғы бетіндегі Белград Аренасының жанындағы алаңшаға көшірілетіні хабарланды. 2019 жылдың 8 тамызында сағат пен барлық орнату бөлшектелді және бірнеше жылдан бері істен шыққандықтан жөндеу шеберханасына жіберілді. Жөндеу жұмыстары аяқталған соң, ол Аренаның жанына орнатылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғимарат мемлекеттік сауда компаниясы «Югоэкспортқа» тиесілі болды. «Югоэкспорт» 2001 жылы банкротқа ұшырады, ал мемлекет 2006 жылдан бері ғимаратты сатуға тырысты, бірақ келесі 10 жылда бұл сәтті болмады. Ғимараттың негізгі кемшіліктері – пайдалы болмауы, жоғары техникалық қызмет көрсету шығындары және тұрақ орынының болмауы. Сербиялық өнеркәсіпші Петр Матиевич, «ет патшасы» деп аталған, 2016 жылы бұл нысанды 7,3 миллион еуроға сатып алды, оны қонақ үйге айналдыру ниетімен. Оның ұлдары Матиевичтің туған күніне арналған ғимаратты сатып алғаны хабарланды, Матиевичтің әкесі бұл ғимаратта лифтерші болып жұмыс істеген. Қонақ үйге бейімдеу жұмыстары 2017 жылдың қарашасында басталды. Ғимарат қорғалатындықтан, оның сыртқы түрі сақталуы керек. Инвестиция көлемі 6 миллион еуроны құрайды және ол 12 жылдың ішінде қайтарылады деп күтілуде. Матиевич болашақ тұрақ үшін Симина көшесіндегі алаңның астындағы жерді де сатып алды. 68 бөлмелі төрт жұлдызды қонақ үй «Centar» деп аталуы тиіс, ол 2018 жылдың жазында ашылуы күтілуде, бірақ 2019 жылдың шілдесінде қонақ үй әлі аяқталмаған еді.