Кіріспе
Түркі халықтарының көшпелі тіршілік салтына байланысты наным-сенімдер Түркі мифологиясы түркі халқының мифтері мен аңыздарын қамтиды. Онда түркі және моңғол халықтарының көшпелі және батырлық өмір салтына қатысты көптеген әлеуметтік және мәдени құрылымдармен қатар, теңіршілдік және шамандық сенімдер де бар. Түркі мифологиясы моңғол мифологиясымен көптеген идеялар мен практикаларды бөліседі, сондай-ақ суфи мұсылмандарының саяхалы аскеттері мен мистиктерінің (факирлер мен дервиштердің) уағыздауы арқылы да байланыс жасайды. Көбінесе бұл басқа діндер сіңіріліп, синкретизм арқылы жергілікті мифологиялық дәстүрлерге, өмір салтына және дүниетанымына енгізілген. 10 ғасырда Дунхуанда табылған "Ырк битігі" қолжазбасы түркі мифологиясы мен дінін зерттеу және қайта жаңғырту үшін маңызды дереккөздердің бірі болып табылады. Бұл кітап Орхон жазуларындағыдай көне түркі әліпбиінде жазылған.
Turkic mythology refers to myths and legends told by the Turkic people. It features Tengrist and Shamanist strata of belief along with many other social and cultural constructs related to the nomadic and warrior way of life of Turkic and Mongol peoples in ancient times. Turkic mythology shares numerous ideas and practices with Mongol mythology. as well as through the preaching of Sufi Muslim wandering ascetics and mystics (fakirs and dervishes). Often these other religions were assimilated and integrated through syncretism into their prevailing native mythological tradition, way of life, and worldview. Irk Bitig, a 10th century manuscript found in Dunhuang, is one of the most important sources for the recovery and study of Turkic mythology and religion. The book is written in Old Turkic alphabet like the Orkhon inscriptions.
Мифтік жаратылыстар
Архура, зұлым орман жындысы. Қарақоршақ – жарық пен шуға қорқып, қашып кететін жануарға ұқсас жаратылыс. Тепегөз – маңдайында бір ғана көзі бар циклопқа ұқсас жаратылыс. Тұлпар – қанатты жылқы. Елбеген – жеті басты алып немесе айдаһар.
Мифтік жерлер
Ялбұз (Балдалы тау), құпиялы және аңызға толы тау.
Түркі мифологиясындағы құдайлар
Түркі-моңғол мифологиясы негізінен көпқұдайлы, бірақ императорлық дәуірде билеуші топ арасында монотеизмге көшті және әрқашан қатысты Тенгри – барлық жерде болған Көк құдайына табынуға бағытталды. Ие – белгілі бір табиғат элементтерінің қорғаушылары, олардың саны көп болғандықтан жеке ерекшеліктері жиі кездеспейді.
Басқа құдайлар
Умай (түрік тіліндегі umāy түбірі бастапқыда "омыртқа, босанғаннан кейін" деген мағынаны білдіреді) – құнарлылық құдайы. Умай әлемнің басқа да діндерінде кездесетін жер-ана құдайларға ұқсайды және Теңірдің қызы. Өд Теңірі – уақыт құдайы, оның туралы мәліметтер аз. Орхон тастарында Өд Теңірі уақыттың билеушісі және Көк Теңірдің ұлы екені жазылған. Боз Теңірі, Өд Теңірі сияқты, жақсы зерттелмеген. Ол дала мен жазықтың құдайы ретінде қарастырылады және Көк Теңірдің ұлы. Қайра – Құдайдың Руы. Ең биік аспанның, жоғары ауаның, кеңістіктің, атмосфераның, жарықтың, өмірдің бастапқы құдайы және Көк Теңірдің ұлы. Үлген – Қайра мен Умайдың ұлы, жақсылық құдайы. Аруғ (Ары) түркі және алтай мифологиясында «жақсы рухтарды» білдіреді. Олар Үлгеннің бақылауында және жер бетінде жақсылық жасайды. Мерген – Қайраның ұлы, Үлгеннің інісі. Ол ақыл-ойы мен зердесін білдіреді. Ол аспанның жетінші қабатында отыр және бәрін білетін деп саналады. Қызаған соғыспен байланысты және күшті, құдіретті құдай ретінде бейнеленеді. Қызаған – Қайраның ұлы, Үлгеннің інісі. Аспанның тоғызыншы қабатында тұрады. Ол қызыл атқа мінген, қолында сүңгі және қалқан бар жас жігіт ретінде бейнеленген. Ерлік – Тамақ деп те аталатын өлім мен әлемнің асты құдайы. Алара – Байкал көлінде мекендейтін татар мифологиясындағы су перісі. Оның жүректі жазып, махаббат сезімін тудыру қабілеті бар, ол Күпірге ұқсас. Ақ Ана – түркі халықтарының бастапқы жаратушы құдайы. Ол судың құдайы деп те аталады. Аяз Ата – қыс құдайы. Ай Дәде – ай құдайы. Күн Ана – күн құдайы. Алаз – от құдайы. Талай немесе Далай – мұхит пен теңіздердің құдайы. (Далай Ламаны да қараңыз) Элос – хаос пен бақылаудың құдайы. Оны жер астында, аспанда немесе жер үстінде табуға болады.
Elos is the goddess of chaos and control. She can be found underground, in the sky or on the earth.
Жылқы
Түркілердің көшпелі өмір салтының нәтижесінде жылқы түркі мифологиясының маңызды бейнесінің бірі болып табылады; түркілер жылқыны жеке адамның, әсіресе еркек жылқының бір бөлігі деп есептеген. Бұл "ат бейі" (ат қожайыны) атағының шығуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан жылқы түркілердің әртүрлі рәсімдерінде, оның ішінде жерлеу және қорымдық дәстүрлерде пайдаланылған. Түркологияны зерттеуші Марат Қалдыбаев "жерлеу рәсімдерінде жылқының болуы – ежелгі түркі заманынан бастап соңғы орта ғасырға дейін түркі мәдениеттерін біріктіретін этномәдени белгілердің бірі" деген пікірді келтірген. Тұлпар – түркі мифологиясындағы (мысалы, қазақ және татар мифологиясында) Пегаске ұқсас қанатты немесе жылдам жылқы. Тұлпар сондай-ақ Қазақстан, Моңғолия және Башқортостан мемлекеттерінің мемлекеттік елтаңбаларында бейнеленген.
Аждаһа
Аждаһа (Еврен, сондай-ақ Эбрен), жылан немесе кесіртке түрінде бейнеленген, күш пен биліктің символы. Таулы Орталық Азияда, әсіресе Тянь-Шань/Тенгри Тағ және Алтай тауларында олардың әлі де тірі қалғанына сенеді. Дракондар ежелгі түркі дәстүрінде Тенгри құдайының символы болып табылады, бірақ олардың өзіне құдай ретінде табынған емес.
Ағаш
Әлем ағашы немесе Өмір ағашы түркі мифологиясындағы маңызды символ болып табылады және оның бастауы Орталық Азияда болуы мүмкін. Алтай түркілерінің сенуінше, адамдар ағаштардан тараған. Якуттардың айтуынша, Ақ Ана Өмір ағашының түбінде отырады, оның бұтақтары аспанға дейін созылып, онда туған түрлі мистикалық жаратылыстар қоныстанған. Өмір ағашы "ақ жаратушы ие" (Yryn al tojon) деп аталады. Якут мифологиясы ғаламдық ағаш пен ана құдайды біріктіріп, нәр беруші және қолдаушы ұғымды қалыптастырады. Ағаштың айналасындағы көк аспан елдің тыныш өмір сүруін көрсетеді. Барлық элементтерді айнала қоршаған қызыл сақина түркі халықтарының жаңаруын, өсуін және дамуын білдіреді.
Елендер
Жануарлардың ішінде бұғы құдайлар мен адамдар арасындағы ең жақсы делдал деп есептелді; сондықтан жерлеу рәсімінде қайтыс болған адамның жаны, оның жер асты әлеміне (Тамаг) немесе ата-бабалар мекеніне (Учмаг) сапарға шыққанда, оны жерлеу құрбандығы ретінде шалынған бұғының рухы (немесе денесімен бірге жерленген жерлеу бейнелеріндегі символдық бейнесі) психопомп ретінде сүйемелдейтін еді. Осман империясында, әсіресе Кіші Азияның батысында және Фракияда бұғыға табыну кеңінен таралған сияқты, бұл түркі тілді халықтардың жергілікті дәстүрлермен қарым-қатынасы мен араласуының нәтижесі болды. 13 ғасырдағы танымал қасиетті адам – Гейикли Баба (яғни, «елен әкесі»), ол еленімен бірге Бурса тауларындағы ормандарда өмір сүрді және әріптесіне елен сүті берді. Османдық дереккөздердегі материал жеткілікті, бірақ олар шашыраңқы және өте қысқа, сондықтан осы рәсімдердің толық картинасын алу қиын. Осы орайда бұғының ежелгі жерлеумен байланысы (нақты немесе физикалық өлім) жаңа (исламдық) түсініктің арқасында өзгергенін көруге болады, ол бұғыны суфилердің «фәна» (өзінен өлу) практикасымен байланыстырып, «бақа» (рухани қайта жаралу) мистикалық қуанышына жеткізеді.
Сұр қасқыр аңызы
Қасқыр – құрметтің символы және түркі халықтарының анасы саналады. Ашина – түркі мифологиясында мифтік қасқыр туған он ұлдың бірі. Аңыз бойынша, жас бала өзінің ауылына жасалған шабуылдан аман қалған. Ұрғашы қасқыр жарақат алған баланы тауып, оны қайта денсаулыққа келтіреді. Кейін ол қасқырды жүкті қылады, содан кейін қасқыр он жарты қасқыр, жарты адам ұлды дүниеге келтіреді. Олардың бірі – Ашина, олардың басшысы болып, Гөктүрктерді (Тү чуе) және басқа түркі көшпелі империяларын басқарған Ашина тайпасын құрады. Ұлдың ұрпағын күтіп жүрген қасқыр батыс теңізінен өтіп, тохарлардың қалаларының бірі – Қошо тауының жанындағы үңгірге қашып құтылды. Кейіннен алғашқы түріктер Алтай аймағына көшіп келді, онда олар темір өңдеуде шеберлер ретінде танылды.
Ергенекон аңызы
Ергенекон аңызы ежелгі түркілердің зор дағдарысы туралы баяндайды. Әскери жеңіліске ұшыраған түркілер төрт ғасырға дейін қоршалып, Ергенекон аңғарына сиынды. Олар бір темірші тауды балқытып, жол жасаған соң ғана босатылды, ал сұр қасқыр оларды сол аңғардан шығарды. Жаңа жыл тойында осы аңыз бойынша ата-бабалардың Ергенеконнан қашып құтылуы еске алынады.
Огуз аңыздары
Оғуз хаған туралы аңыз – Орталық Азия түркі халықтары және кейіннен Анатолия мен Иранды билеген Оғуз түркілерінің маңызды саяси мифологиясы болып табылады. Осы әңгіменің нұсқалары Рашид ад-Дин Тәбибтің тарихтарында, қазір Паризде сақталатын 14 ғасырлық анонимді ұйғыр тігінен жазылған қолжазбасында, сондай-ақ Абу'л-Газидің «Түркі шежіресінде» кездеседі және орыс, неміс тілдеріне аударылған.
Қорқыт ата оқиғалары
11-ғасырдағы «Деде Коркут кітабы» түркі халықтарының ірі тармақтарының бірі – оғыз түркілерінің он екі аңыз әңгімесін қамтиды. Ол түркілердің оғыз ябғуы дәуірінен бастау алады, сол кезде түркі мәдениетінде теңіршілдік элементтер басым болған. Кітап прологтан және он екі түрлі әңгімеден тұрады. Орта Азияда басталатын аңызды оқиғаны кейіпкерлердің бірі, көбінесе Коркут Атаның өзі баяндайды. Әзірбайжан, Қазақстан және Түркия елдері ұсынып, 2018 жылдың қараша айында ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енген Коркут Ата мұрасы (Коркут Атаға қатысты әңгімелер, ертегілер, музыка) көпұлтты мәдениеттің үлгісі ретінде танылды.
Түркі халықтарында Гесар патша туралы эпос
Чадвик пен Жирмунскийдің пікірінше, Монғолия, Тибет және Ладак елдеріндегі циклдің негізгі жобалары түркі халықтарының батырлық поэзиясының үлгісіне сай келеді. (а) Қырғыз батыры Болот сияқты, Гесар да бастау үшін кішкентай шағында жер астына түседі. (б) Жер астына өту жолы таудың шаңырағындағы тасты ойыс немесе үңгір арқылы ашылады. (c) Оны түркі шаманшасы Қара Чач сияқты, жануарға мініп жүретін әйел-қорғаушы рух (Манене/әже) басқа әлемде жетелеумен болады. (d) Қара Чач сияқты, Гесардың қорғаушы рухы оған жер астындағы сан алуан жауларға қарсы күресуге көмектеседі. (е) Болот сияқты, Гесар да өмірдің тағамын және өмір суын алып жеңіспен қайта оралады. (f) Алтай шамандары сияқты, Гесар да халқына ем беру үшін қажетті шөптерді алу мақсатымен құстың арқасында көкке самғайды. Олар Гесар циклының оқиғалары ұйғыр қағандығының аумағында кеңінен танымал болғанын қорытады.
Түркі халықтарының аңыздық шығу тегі
Түркі мифологиясының ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – әр тайпаның, қаншалықты кішкентай болса да, жеке түп-тегі туралы аңызы болуы. Мысалы, «Оғузнамеде» әр рудың түп-тегі туралы аңыз алдымен баяндалады. Тағы бір мәшһүр түп-тегі туралы аңыз – қазақ халқының пайда болуы. Осы аңыз бойынша, қасиетті көлдің суынан шыққан қырық қыз (қырғыз тілінде: kırk kız) – алғашқы қазақ халқын құрайды.
Сібір түркі мифологиясы
Сібірдің түркі халықтары түркі мифологиясын ең жанды, әсем түсте сақтап, жеткізіп келгендер. Олар бүгінге дейін Тәңірдің қасиетті күштеріне табынып, ежелгі түрік жырларын тірі ұстап келеді. Мысалы, саны аз Долган халқының арасында ежелгі мифология кең таралған. Сибирьдің солтүстігіндегі тундра аймағында көшпенділікпен өмір сүретін долгандар, кейде 10 мың жылдан бері тоңнан мұздап шықпаған мамонттардың денелеріне кездеседі. Долгандықтардың сенуінше, жер асты әлемінің иесі – Эрлік хан мамонттарды өз әлеміне алып, оларды өзіне қызмет етуге мәжбүрлеген. Олардың пікірінше, мамонттар жер астында тұтқындалған. Егер олар жер бетіне шығуға тырысса, жаза ретінде дереу тоңып кетеді. Василий Радловтың мәліметінше, долгандар бұл алып жануарларды тірі көрмеген, олардың денелері жартылай жерге көмілген, жартылай сыртта қалып, осылай мұздап қалған деседі. Алтайлықтар, Якуттар және басқа да Сібір түркілері үшін де әлемде болып жатқан көптеген құбылыстарға жақсы және жаман рухтар, қасиетті жаратылыстар жауапты. Олар дұға оқып, құрбандық шалып, берекенің үзілмеуі үшін оларды разы етуге тырысады.
Буддистік түркі мифологиясы
9 ғасырда олар ежелгі ұйғырлардың будда дінін қабылдады және осы діннің негізінде алғашқы ірі қалыптасқан түркі мәдениетін дамытты. Бұл кезеңде ұйғыр монахтары санскрит пен қытай тілдерінен түрік тіліне мыңдаған буддалық жазбаларды аударған. Олардың ішінде көптеген шетелдік аңыздар түркі тіліне аударылды, сонымен қатар ескі түркі эпостары мен тарихы жазылды. Олар Хотан қаласында өз заманының ең үлкен кітапханасын салған, бірақ өкінішке орай бұл кітапхана қырғыздардың шабуылынан толығымен өртенді. Бұл кітаптардың тек біразы ғана біздің күнімізге дейін жеткен, бірақ олардың кейбір бөліктерінің беттерінің саны (беттерінің саны 500, беттерінің саны 600) осы кітаптардың қаншалықты кең және егжей-тегжейлі екенін дәлелдейді. Бұл бірнеше қалдықтардың арасында монастырға жаңа монахтарды әкелу үшін жасалған аңыздар бар. Мысалы, біреу материалдық өмірді жаман және жиренішті етіп бейнелеу үшін қорқынышты әңгімені айтады (Ескі түркі): körüp ince sakıntı. Бо мени yutuzum bo bo tep içgerü kirip ülüg birle yattı Yeme esrökin biligsizin üçün ölügügü üçün kuçup uluvsuz bilig sürüp ol ölügke katıltı küçedükinte ötrü ölügü yarıltı ol yarsinçıg et'özinteki kan irin arıgsız yablak taşıltı tökülti tökülti yeme ol tözün är kamag tonı özi baştanakka ad tegü kanka irinke örgenip uvutsuz biligin üçün esrükin ögsüz bolup könülina anıg ögrünçülük boltum tep sakıntı ançagınçagan yarıncı yarınkı kün tug olzün erlay esröki adıntıları ustağan bir başökün köşürürü başarı suptigan koyukreşına koyukınta ölügün irin ölügü yügüdü tökülşin öyürürürdü töküldi töküldi kanürtüzürü kan türkü yördü yatırtı yörtti yatırtı yörtti koptu tekünçü özgünçü özgen bilegine bilegin bicez tökülti tökülti yeme yeme yeme yeme yeme ol yeme yeme ol tözün tözün är ol yeme ol tözün är är kamag tözün är kamag tonı är kamag tonı kamag tonı özün özi baştanakka baştagan türküreşünçün başından ötürü ölüb ölürdü, ancak, karısı boğünçün, karısı boğün, karısı ile boğün, karısı ilesi bir adamdan ölürdü, karısı ile başını görmedi, amma kemik bir adamdan ölüp kemik bir bedenini içip ölürdü. Ол өлікпен сондай зорлықпен махаббат жасайды, ол оның қолында шіріген денесі құлап бастайды. Адамның денесі қан мен иіспен жабылады. Ақыры, таң атып, ер адам басын көтеріп қараса, әйелі оның денесінің жанында, қабірде жатыр, оның денесінен қан төгіліп жатыр. Ол өзін қан мен иіспен қапталған күйде көреді. Кенеттен ол өзінің жасаған ісінің қорқынышты екенін түсінеді, өзін жек көреді, киімін жыртып, қорқып, үрейленеді. Ол қабірден шығып, қаша бастайды. Бір жағынан жылап, екінші жағынан құсып жатыр. Бұндай буддалық әңгімелерде әдеттегідей, ер адам ақырында монастырға барып, бүкіл дүниеден алыс Буддаға өмірін бағыштайды.
körüp ince sakıntı. Bo menin yutuzum bo tep içgerü kirip ülüg birle yattı Yeme esrökin biligsizin üçün ölügüg kuçup uluvsuz bilig sürüp ol ölügke katıltı küçedükinte ötrü ölüg yarıltı ol yarsinçıg et'özinteki kan irin arıgsız yablak taşıltı tökülti yeme ol tözün är kamag özi tonı baştan adakka tegü kanka irinke örgenip uvutsuz biligin üçün esrükin ögsüz bolup könülina anıg ögrünçülük boltum tep sakıntı ançagınçagan yarın yarudı kün tugdı ol tözün er esröki adıntı usınta uduntı birök başın yokarı kötürüp körti supurgan icre yatukın koyınta ölüg yatur irin kan tökülür tüze yıdıyor kenti özün körtü kop kanka bulganmış arıgsızka ürgenmişin körüp ötrü belinledi anıg korkutı ulug ünün manradı terkin tul tonka taşıkıp tezdi nece yügürür erti anca kusar yarsıyur erti ol munca arıg ton kedsimişin antak terkin butarlayu üze bice yırtıp taşgaru kemişti ancak yügürtü bardı bir toş boşına tegti ötrü özin ol toş başına kemişti yuntı arıtıntı ol
In the story quoted above, a desperate man, whose wife died and was drinking, goes to the grave of his deceased wife, opens the grave and has sexual intercourse with his wife's body until he is very drunk. He makes love to the corpse so violently that the decomposed body begins to crumble between his arms. The man is covered with bruised blood and pus from head to toe. Finally, the day breaks, the man lifts his head and sees that his wife is lying in the grave next to his body, blood is spilled from the body. He sees himself covered with blood and pus. Suddenly he realizes his monstrosity, hates himself, begins to tear his clothes, fears, and panics. The man comes out of the grave and starts running. On the one hand it cries, on the other hand it vomits. As always in such Buddhist stories, the man eventually goes to a monastery and devotes his life to the Buddha, far from the whole material world.
Қазалы аңшылық
Кейбір басқа да әңгімелерде Будданың басқа денеде қайта тууы туралы мәселелер қарастырылады. Бір әңгімеде, тұрақсыз үнді билеушісі жүздеген адамымен аң аулап, мыңдаған газельдерді өлтіреді. Алтын газель, газельдердің басшысы, Будданың реинкарнациясы болып табылады. Алтын газель билеушіні ескертіп, өмір алуды тоқтатуға бұйырады, бірақ билеуші тыңдамайды. Соңында алтын газель олардың бәрін қатты жазалайды.
Декоративтік өнер
Түрік 5 құруш монеталарында 2009 жылдың басынан бері қолданылып келе жатқан өмір ағашы мотиві бейнеленген. Ресей Федерациясының құрамындағы Чуваш Республикасының туында қайта туу символы саналатын стильделген өмір ағашы және чуваш өнерінде кең таралған дәстүрлі эмблема – үш күн бейнеленген. Қара қызыл түс – жерді, ал алтын сары – гүлденуді білдіреді.