Кіріспе

Ревизионисттік сионист белсендісі және Израиль саясаткері Хиллель Кук (24 шілде 1915 – 18 тамыз 2001), сондай-ақ Питер Бергсон (Peter Bergson) деп танылған, – Ревизионисттік сионист белсендісі және саясаткер. Кук Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Иргунның АҚШ-тағы күш-жігерін басқарды, мақсаты – сионизмді насихаттау және, бастысы, Холокост кезінде Еуропада тасталып қалған еврейлерді құтқару. Оның құтқару тобының белсенділігі президент Рузвельттің АҚШ Соғыстағы Босқындар Кеңесін құруына себеп болды, ол ондаған мыңдаған, мүмкін, одан да көп адамдарды қорғап, құтқарып қалды, оның ішінде Валленберг миссиясы арқылы. Кейін ол Израильдің бірінші Кнессетіне депутат болып сайланды.

Өмірбаян

Хиллель Кук 1915 жылы Ресей империясының Криукай қаласында (қазіргі Литвада) дүниеге келді. Ол Палестинаның бірінші ашкенази бас раввині Авраам Исак Куктың інісі, раввин Дов Куктың ұлы. 1924 жылы оның отбасы Палестинаға көшіп келді, онда оның әкесі Афуланың бас раввині болды. Хиллель Кук Афулада діни білім алып, Иерусалимдегі Мерказ ХаРав діни сионистік ешивасына қатысты. Ол сондай-ақ Еврей университетінде еврей тану пәнін оқыды, онда ол "Сохба" ("Достастық") деген студенттер тобының мүшесі болды. Бұл топтың кейбір өкілдері, оның ішінде Дэвид Разиел және Авраам Стерн, кейін Ревизионисттік қозғалыста белгілі болды.

Әскери мансап

Кук 1930 жылы арабтардың кең таралған көтерілістерінен кейін мемлекеттік емес Хагана жасағына қосылды. 1931 жылы Кук Хагананың наразылық білдірген топтарының бірі – Иргун ұйымын құруға көмектесті және 1930-жылдардың көп бөлігінде Палестинада олармен бірге күресті. 1936 жылы ол пост командирі қызметін атқарды, ал ақырында Иргун Бас штабының мүшесі болды. 1937 жылы Кук Иргун мен Ревизионисттік сионизмнің халықаралық өкілі ретінде қызметін бастады. Алдымен ол Польшаға барды, онда Шығыс Еуропада Иргун ұяларын құру және қаражат жинаумен айналысты. Сол жерде ол Ревизионисттік қозғалыстың негізін қалаушы Зеев Жаботинскиймен танысып, оның ұлы Аримен дос болды. Ұйымдастырушылардың тілегі бойынша Кук 1940 жылы Жаботинскиймен бірге АҚШ-қа сапар шекті, кейін тамызда ескісі қайтыс болғаннан кейін Америкадағы Иргун және ревизионисттік миссияның жетекшісі болды. Бұл тапсырма құпия болды, және Кук Америкада болған кезде Иргунмен байланысы бар екенін көп рет жоққа шығарды.

Америкадағы белсенділік

Америкада болған кезінде Кук "Питер Бергсон" деген атпен Иргун белсенділерінің тобын басқарды. "Бергсон тобы" немесе "Бергсондар" деген атау ақырында Куктың жақын ортасының барлық мүшелеріне қатысты қолданыла бастады. Бергсон тобы Еуропа, Америка және Палестинадан келген он Иргун белсендісінен тұратын қатал құрамнан құралды, олардың ішінде Арье Бен Елиезер, Ицхак Бен Ами, Александр Рафаэли, Шмуэль Мерлин және Эри Джаботинский бар. Бергсон тобы еврей және сионисттік ұйымдармен, мысалы, Америкадағы еврей Палестинасының достары және заңсыз көші-қонды ұйымдастыру комитетімен тығыз байланыста болды. Топ сонымен қатар өзінің жеке бастамаларын құрды, атап айтқанда, Мемлекетсіз және Палестиналық еврейлердің еврей армиясы комитеті, мақсаты – Мемлекетсіз және Палестиналық еврейлерден тұратын одақтас әскерін құру. Кейбіреулер Куктың белсенділігінің нәтижесінде кейіннен палестиналық еврейлердің британдық бөлімшесі – еврей бригадасының құрылғанын айтады. Бергсон тобының екі американдық мүшесі – автор және сценарист Бен Хехт және суретші Артур Сзик. Бастапқыда Бергсон тобы қызметін негізінен Иргунға қаражат жинау және түрлі үгіт-насихат науқандарымен шектеді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен топтың бағыты күрт өзгерді. Холокост туралы ақпарат АҚШ-қа жеткенде, Кук және оның серіктері Еуропадағы еврейлердің тағдыры туралы хабардарлықты арттыруға белсенді кірісті. Бұл "The New York Times" газетінде 1942 жылы жарияланған "Еврейлер күресу құқығы үшін күреседі" және "70 000 еврейді адамзатқа сатуға дайын, әрқайсысы 50 долларға кепілдендіріледі" сияқты жетекші газеттерде толық беттік жарнамалар жариялауды қамтыды, бұл Румынияның саяхат шығындарын төлесе, еврейлерін қауіпсіздікке жіберу туралы ұсынысына жауап ретінде жасалды. 1943 жылдың 9 наурызында топ Мэдисон Сквер Гарденде Бен Хехт жазған "Біз ешқашан өлмейміз" атты үлкен қойылымды ұйымдастырды, ол 2 миллион еуропалық еврейдің қазасын еске алды. Бұл қойылымды алғашқы түні 40 мың адам көрді, содан кейін ол Вашингтон қаласының ішінде бес ірі қалада көрсетілді, онда бірінші ханым Элеонора Рузвельт, Жоғарғы Соттың алты судьясы және 300-ге жуық сенатор мен конгрессмен тамашалады. 1943 жылы Кук Еуропалық еврейлерді құтқару жөніндегі төтенше комитетті құрды. Комитет құрамына еврей және еврей емес американдық жазушылар, қоғам қайраткерлері мен саясаткерлер кірді. Олар ақпаратты кең жұртшылыққа тарату және Еуропа еврейлерінің қалдықтарын құтқару үшін президентке және Конгреске дереу әрекет етуді талап ету үшін жұмыс істеді. АҚШ-тың сол кездегі иммиграциялық заңдары иммиграцияны 1890 жылғы санақ бойынша АҚШ-та тұратын әр ұлттың санының 2%-ына шектеді, бұл Австрия мен Германиядан келген еврейлерді 27 370-ке, ал Польшадан келгендерді 6542-ге дейін шектеді. Тіпті бұл квоталар да көбінесе толтырылмады, себебі АҚШ Мемлекеттік департаменті АҚШ консулдықтарына босқындардың жолында мүмкіндігінше көп кедергілер тудыру үшін қысым жасады. Көптеген босқындарды қабылдау туралы ұсынысты АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар жөніндегі комитеті бекітті. Бергсон тобының, сондай-ақ еврей қазынашылық министрі Генри Моргентау және оның командасының қысымына жауап ретінде президент Рузвельт 1944 жылдың қаңтарында еврей және еврей емес соғыс босқындарымен айналысу үшін арнайы ұлттық орган – Соғыс босқындары жөніндегі кеңес құру туралы әкімшілік бұйрыққа қол қойды. Түркияға жіберілген ресми үкіметтік өкіл румындық еврейлерді құтқаруға айтарлықтай көмек көрсетті. Соғыс босқындары жөніндегі кеңес шамамен 200 000 еврейді құтқарды. Соғыс босқындары жөніндегі кеңес демеушілігімен Рауль Валленберг миссиясы арқылы Венгрияда құтқарылғандардың көп бөлігі болды. Еуропа еврейлерін құтқару жөніндегі төтенше комитеттің мүшелері: Хиллель Кук (Питер Бергсон) және Алекс Хадани Рафаэли, Алекс Вильф, Арий Бен Елиезер, Артур Сзик, Бен Хехт, раввин Бен Рабинович (Роббинс), Эри Джаботинский, Эстер Унтермейер, Гейб Векслер, сенатор Гай Жилет, Гарри Сельден, Йохан Смертенко, Конрад Берковичи, М. Берчин, Самуэль Мерлин, Сигрид Унсет, Стелла Адлер, конгрессмен Уилл Роджерс, Ицхак Бен Ами, полковник Джон Генри Паттерсон (автор). "Бергсон тобын" белсенді түрде қолдаған көптеген адамдар болды, мысалы, Бродвей мен Голливудтағы ең танымал тұлғалар, мүмкін Бен Хехттің байланыстарының арқасында (Курт Вейл сияқты). Иргун Палестинадағы британдық билікке қарсы ашық көтеріліс жариялады. Жауынгерлерді тарту және үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу үшін Кук Еврейлік ұлт-азаттық комитеті мен Американың еркін Палестина үшін лигасы құрды, екеуі де АҚШ және басқа елдердің дипломаттарымен лоббилеу және Иргунның көтерілісін қолдау үшін американдық жұртшылықтың назарын аударуға тырысты. Кук Израиль мемлекеті құрылған кезде соғыстан кейін ревизионисттік лагерьмен тығыз байланыста болды. Ол сөзсіз мақсатқа адал болғанымен, Иргунның жетекші американдық белсендісі ретінде оның орны келіспеушіліктерсіз болған жоқ. 1946 жылы Кук 1943 жылы Иргунның басшысы болған Менахим Бегиннен хат алды. Бегин Куктың Иргун партиялық бағытынан ауытқуына байланысты бірнеше саяси ұстанымдары үшін айыптады. Бұл Куктың Палестинаға заңсыз көшіп келгендерді тасымалдауға назар аударуы, Иргун жауынгерлеріне қару-жарақ жеткізілуіне қарағанда "басты" міндеттің орындалмауы, сондай-ақ "Палестина" терминін жиі қолдануын қамтыды. Ол кезде Кук "Палестина еркін мемлекеті" деп айтуға бейім болды, бұл Бегинге екіұлттылыққа тым көп мүмкіндік беретіндей көрінді. Бегин Кук болашақ еврей мемлекетін "Эрец Исраил еркін мемлекеті" деп атауын талап етті.

Дау

Кук пен оның ізбасарлары американдық сионист және прогрессивті еврей ұйымдарының қарсылығына тап болды. 1943 жылдың желтоқсан айында Америка еврейлер конгресі резолюцияға қолдау көрсетуді қиын ету үшін Бергсондықтарға қарсы публично шабуыл жасады. Британ елшілігі және Американдық еврей комитеті сияқты бірнеше американдық сионисттік топтар мен басқа да саяси қарсыластар Кукты елден шығарып жіберуге немесе әскерге шақыруға тырысты. Олар салық инспекциясын Бергсон тобының қаржысын тексеруге итермеледі, оларды қаралау мақсатында, топтар басқаратын үлкен қаржы сомасының теріс пайдаланылуын немесе ең болмағанда шалаңғы есеп жүргізуді анықтауға үміттенді. АҚШ Салық қызметі ешқандай қаржылық бұзушылықтарды таба алмады. Бергсон тобының құтқару операцияларын тоқтатуға тырысқандардың қатарында еврей конгрессмені Блум және Дүниежүзілік еврей конгресінің басшылары: Стивен Уайз, Нахум Голдман болды. Мемлекеттік департаменттің хаттамасында Голдманның Мемлекеттік департаментке Хиллель Кук ұйымдасқан еврейлерді өкілдік етпейтінін және оны елден шығарып жіберуді немесе соғысқа жұмылдыруды ұсынғаны көрсетілген.

Раббилердің шеруі

Комитеттің ең есте қаларлық іс-шараларының бірі Кук ұйымдастырған наразылық шарасы – «Раввиндер шеруі» болды. Бұл наразылық 1943 жылдың 6 қазанында, Йом Кипурға үш күн қалғанда Вашингтонда өтті. Бергсон тобының белсенділерімен бірге Америка Құрама Штаттарының еврей соғыс ардагерлері Вашингтондағы АҚШ Капитолийіне, Линкольн ескерткішіне және Ақ үйге шеру жасады. Олар Конгрестің бірқатар көрнекті мүшелерімен, соның ішінде Уильям Уоррен Барбурмен кездесті, наразылық білдірушілер АҚШ-тың Еуропадағы еврейлердің құтқарылуы үшін араласуын сұрады. Делегацияны вице-президент Генри Уоллес қабылдады. Президентпен кездеспегеніне көңілі қалған раввиндер АҚШ Капитолиі алдында тұрып, сенатор Уильям Барбур және Конгрестің басқа мүшелерімен кездесті. Олар өздерінің петициясын дауыстап оқудан бас тартып, оны Президент хатшысы Марвин Х. Макинтайрге тапсырды. Шеру көп назар аударды, оның көп бөлігі маңызды қоғамдық қайраткерлерге, сондай-ақ олар үшін күрескен Еуропадағы халыққа көрсетілген салқын қабақтылық пен құрметсіздік ретінде бағаланды. Бір еврей газеті: «Егер 500 католик діни қызметкерлерінен тұратын делегация осылай қабылданған болар ма еді?» – деп сұрақ қойды. Көп жылдар өткен соң раввин Соловейчик жазбадағы лекцияларында Стефан Уайздың раввиндер миссиясына жасаған сатқындығын, оларды ешкімді өкілдік етпейтін православие раввиндерінің тобы деп есептегенін айтып өкінді. Бір аптадан кейін сенатор Уильям Уоррен Барбур (Р; Нью-Джерси), АҚШ Капитолиі баспалдағында раввиндермен кездескен саясаткерлердің бірі, Холокост құрбандарының 100 000-ға дейін уақытша АҚШ-қа көшіп келуіне мүмкіндік беретін заң жобасын ұсынды. Өкілдер палатасында Самуэль Дикштейн (Д; Нью-Йорк) осыған паралель заң жобасын енгізді. Бірақ ол да қабылданбады.

Саяси мансап

1947 жылы Бергсон тобы бастапқыда Палестинаға жаңа иммигранттарды тасымалдауға арналған кемені сатып алды, бірақ, Бэгиннің ықпалының арқасында, ақырында қару-жарақ тасымалдау үшін пайдаланды. Кеме «Альталена» деп аталды және жаңадан құрылған Израиль қорғаныс күштері мен Иргун арасында Кфар Виткин және Тель-Авив жағалауларында болған қақтығыстың ортасы болды. «Альталена» ісінен кейін Кук басқа төрт аға Иргун командирімен бірге тұтқындалып, екі айдан астам уақыт қамауда болды. Бесінің ішінде тек Кук ғана Бергсон тобының мүшесі еді. Бесеуі екі айдан кейін босатылды. Кук бірінші Кнессетке «Херут» партиясының тізімі бойынша сайланды, бірақ жақын досы және «Херут» партиясының депутаты Ари Жаботинскиймен бірге партиядан шықты. Бұл партия басшылығы және бағыты туралы әріптестерімен, әсіресе Менахим Бегинмен екі жыл бойы дауласудан кейін болды. Он жылдық үзілістен кейін Израильге оралған Кук, өзі үшін күрескен ел мен қозғалыстың оның идеалдарынан өзгеше екенін түсінді. Кук пен Жаботинский мерзімі аяқталғанша тәуелсіз немесе «жеке» депутаттар ретінде қызмет етті, бұл осылай болған алғашқы жағдай еді. Израиль саяси жүйесіне және ревизионисттік қозғалыстың болашағына қатты көңілі толмаған Кук 1951 жылы әйелі мен қызымен бірге Израильден кетіп қалды. 1968 жылы, әйелі қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң, ол екі қызымен бірге Израильге қайта оралды. 1975 жылы қайта үйленді және 2001 жылы қайтыс болғанға дейін Тель-Авив маңындағы Кфар Шмарияхуда тұрды.

Пікірлер мен пікірлер

Кук саясатқа қайта оралмаса да, ол сұхбаттар беруді жалғастырды, онда сионизм, еврейлердің ұлттық ерекшелігі және Израиль саясаты бойынша тәуелсіз ойларын жеткізді. Ол Яботинскийдің еврей мемлекетін құрудағы басты мақсаты – барлық еврейлердің өмір сүргісі келетін ел жасау болды деп санады, ал Израиль құрылғаннан кейін алия жасаудан бас тартқан еврейлер өздерінің азаматтығын алған елдерінің "біріккен" азаматтары болуды қасады. Еврейлер мен ивриттердің (хебрейлердің) арасын ажырату 1940 жылдардың ортасынан бастап Кук пен Иргун жетекшілері арасындағы келіспеушіліктердің бірі болды. Кук көзқарастары Жонатан Ратош жақтаған "кананизм" идеологиясының умерендеу нұсқасы ретінде сипатталды. Кук Израиль саясатының сионистік философия мен идеалдарды бұрмалауына қатысты сындық пікірлерді жинақтады. Ол Израильді еврей ұлтымен байланысты емес, еврей азаматтарының басымдығын құрауы арқылы "еврей мемлекеті" деп түсінді. Қайшылыққа толы жағдай, Кук Израильдің шешілмейтін проблемаларына қатысты идеологиялық икемділікке ие болды, себебі ол Израильді "теографиялық" мемлекет ретінде қарастырды. Осыған сәйкес, ол Израильдің еврей емес азаматтарын толық құқықтармен және мүмкіндіктермен қолдады, тіпті бірде израильдік друздармен сұхбаттасқанда, Яботинский сияқты, Израиль мемлекетінің еврей емес президенті болуына "ешқандай себеп" жоқ екенін айтты. Ол Израильден тыс жерде тұратын еврейлерге қатысты Қайта оралу заңын тәуелсіздік алғаннан кейінгі бірнеше жылмен шектеуді және болашақ иммигранттарды ұлттық немесе діни емес, жеке тұлға ретінде қарастыруды ұсынды, тек төтенше қауіп болған жағдайларда ғана ерекшелік жасауға болады. Кук 1948 жылы жазылып, аяқталмаған Израиль конституциясын да ынталы түрде қолдады. Ол ресми конституцияның Израиль қоғамындағы кемсітушілік сияқты көптеген мәселелерді, мысалы, израильдік арабтарға қатысты мәселелерді, Израильдің барлық азаматтарына анық және теңгерімді рөл беру арқылы шеше алатынын айтты. Ол бірде конституцияның болмауы "Израильдің ең үлкен трагедиясы" екенін атап өтті: Бен-Гурионның Израильдің басқару органы Конституциялық Ассамблеядан Парламентке ауыстыру шешімі төңкеріс болды және ол сол шешім қабылданғаннан кейін дереу Кнессеттен кетпегеніне өкінді. Кук сонымен қатар қазіргі Иорданияда құрылған Палестина мемлекетін құруды жақтады. Ол алты күндік соғыстан кейін Палестина мемлекетін құруды талап еткен алғашқы израильдіктердің бірі болды. Өмірінің соңына дейін Кук өзінің ұстазы Яботинский де осы пікірді бөлісерін қатаң түрде мәлімдеді. Кук өзін бірнеше рет пост-сионист деп атады және Израиль қоғамында бұл терминді ерікті түрде (және жағымды) қабылдаған алғашқылардың бірі болды.

Еске алу және мұра

1990 жылдардың соңынан бері кейбір тарихшылар оның Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызметінің маңыздылығын және Бегиннің саяси қарсыласы ретіндегі рөлін қайта қарастырып, бағалауға тырысты. Бір мәлімдеме бойынша, Куктің Израиль мен Америкадағы қарсыластары оның кейбір жетістіктерін азайтты және оның қызметін шектеудегі өз рөлін мойындамай келді. 2002 жылы Куктің өмірбаянын жазған Дэвид Уайман мен Рафаэль Медофф, қазіргі американдық еврей қауымдастығының үнемі кедергісіне қарамастан, Куктің құтқару тобының белсенділігі Соғыс тұрғындары кеңесінің құрылуына басты себеп болды және ол шамамен 200 000 адамды құтқаруға, ішінара Рауль Валленберг миссиясы арқылы көмектесті. Бернард Вайнрауб жазған «Комплициттер» атты пьеса Куктің АҚШ-тағы соғыс жылдардағы күш-жігеріне негізделген. Ол 2007 жылы «The New Group» театрында тұңғыш рет қойылды, содан кейін аймақтық театрларда көрсетілді. 2009 жылдың сәуір айында Иерусалимде де қойылды. Актер Стивен Шуб (The Fenwicks тобының жетекші әншісі) Хиллель Кук рөлін сахнада екі рет ойнады: 2008 жылы The Fountain театрында және 2009 жылы Лос-Анджелестегі Odyssey театрында. Актер Рафаэль (Рафи) Пох (J Town Playhouse көркемдік директоры) Иерусалимде Хиллель Кук рөлін сомдады. Режиссер Пьер Соваж Куктің Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызметі туралы «Бейжай қарауға болмайды. Питер Бергсон, Америка және Холокост» атты деректі фильм түсірді. Фильм Торонто еврей кинофестивалінде жүлде алды. Жұмыстың дайындық кезеңіндегі нұсқалары 2009 жылдан бастап көрсетілді, ал толық нұсқасы 2017 жылы жарық көрді. 1982 жылы Ларри Джарвик түсірген «Кім өмір сүреді, кім өлмек?» атты деректі фильмде Куктің Манхэттендегі 1970-ші жылдардың ортасындағы сұхбаттары бар. 2009 жылы шыққан Ричард Транк режиссерлік еткен, Саймон Визентал орталығының «Moriah Films» компаниясы продюсерлік еткен «Толқынға қарсы» фильмінде Дастин Хоффманның баяндамасы бар.

Дәйексөздер

Біз, еврейлер, ежелгі еврей ұлтының ұрпақтары, халқымыз бастан кешкен зор апатқа қарамастан, Құдайдың жерінде тірі қалғандар, Еврей Ұлт-Азаттық Комитетіне біріктік. Бүгінгі еврейлер, Еуропаның азабында және Израиль жеріндегі еврейлермен бірге, еврей ұлтын құрайды – олардың адалдығы тек еврей ұлтына ғана тиесілі, басқа ешкімге емес. Біз анық айтамыз: АҚШ-тағы еврейлер еврей ұлтына жатпайды. Бұл еврейлер – еврей тегіндес американдықтар. – 1944 жылғы «Еврей ұлтының манифестінен». Неліктен біз осылай жауап бердік? Керісінше, неліктен басқалары жауап бермеді деп сұрау керек? Біз адам және еврей ретінде жауап бердік. – Холокостқа қатысты белсенділік туралы, 1973 жыл. Мен, Иргун орталық штабының Жаботинскиймен байланыс офицері болған және онымен төрт жыл бойы дерлік күнделікті бірге болған адам, оның ұстанымдарына адал болдым. Сондай-ақ, Иордан өзенінің екі жағалауындағы Израиль елі біздің тарихи отанымыз деп санаймын. Бірақ мен де сенемін, егер Жаботинский бүгін тірі болса, ол тәуелсіздікке жеткен соң, Израиль халқын еврей халқының саяси мұрагері ретінде орнату үшін бейбітшілікке қол жеткізу – міндетіміз екенін айтар еді. – 1977 жылғы сұхбат. Шеттесу жоқ. 1948 жылдың 14 мамырында шеттесу аяқталды. – 1982 жылғы сұхбат.