"Құстар мен Амазонкалар" (Qustar men Amazonkalar)

Кіріспе

1930 жылғы роман

Артур Рэнсомның 1930 жылғы балалар романы «Айғырлар мен Амазонкалар» – ағылшын жазушысы Артур Рэнсомның балаларға арналған оқиғалық романы. Алғаш рет 1930 жылғы 21 шілдеде «Джонатан Кейп» баспасында жарық көрді. 1929 жылдың жазында Көлдер аймағында өтетін кітапта Джон, Сьюзан, Титти және Роджер Уокерлер («Айғырлар»), олардың анасы Мэри және кіші қарындасы Бриджит («Викки» лақап атымен) таныстырылады. Сондай-ақ, Нэнси мен Пегги Блэкеттер («Амазонкалар»), олардың ағасы Джим (Джеймс Тернер), көбінесе капитан Флинт деп аталады, және олардың жесір анасы Молли Блэкетт кездеседі. Бұл «Айғырлар мен Амазонкалар» сериясының бірінші кітабы, одан кейін «Айғырлар аңғары» кітабы жарық көрді. Сол кезде Рэнсом «Манчестер Гардиан» газетінде журналист болып жұмыс істеді, бірақ шетелдегі тілші болудың орнына толық уақытты жазушы болуға шешім қабылдады. Дегенмен, ол баспасөзге жартылай уақытпен жазып тұрды. Кітап Рэнсомтың достары – Алтунияндардың балаларына жазғы демалыста қайық жүзуді үйреткен кезден шабыттанды. Алтунияндардың үш баласының есімдері тікелей Уокер отбасына берілген. Рэнсом мен Эрнест Алтунияндар «Айғыр» және «Мэвис» деп аталатын екі кішкентай қайық сатып алды. Рэнсом «Айғырды» бірнеше жылдан кейін сатқанға дейін сақтап, ал «Мэвис» Алтуниян отбасында қалды және қазір Раскин мұражайында тұрақты түрде қойылған. Алайда, өмірінің кейінгі жылдарында Рэнсом Алтуниянмен байланысын азайтуға тырысып, «Айғырлар мен Амазонкалар» кітабының бастапқы арнауын өзгертті және басқа көздерді көрсеткен жаңа алғы сөз жазды. 2003 жылы роман BBC-нің «The Big Read» сауалнамасында 57-орынға ие болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кітап екі отбасы балаларының ашық ауадағы оқиғаларын және ойындарын баяндайды. Олар теңізде жүзу, кемпинг, балық аулау, зерттеу және қақпақшылықпен айналысады. Уокерлер балалары (Джон, Сьюзан, Титти және Роджер) мектеп демалысында Англияның көлдер аймағындағы көлге жақын фермада тұрады. Олар "Свалоу" деп аталған қайыққа отырып, "Амазонка" деп аталған қайықпен жүретін Блэкетт балаларымен (Нэнси мен Пегги) танысады. Уокерлер көлдегі аралда ("Жабайы мысық аралы" деп атайды) орналасса, Блэкетттер жақын жердегі үйлерінде тұрады. Балалар кездескен соң, ортақ жауға – Блэкетттердің ағасы Джим Тернерге қарсы күш біріктіруге келіседі, оны "Капитан Флинт" деп атайды ("Қазына аралындағы" попугайдың атымен). Тернер, әдетте қарындастарының досы болғанмен, естеліктерін жазу үшін олардан шегініп, жағымсыз мінез-құлық танытады. Сонымен қатар, Блэкетттер оның үй қайығының шатырына фейерверк атқанда, кінә Уокерлерге тағылады. Ол тіпті олардың аймақтағы нағыз ұрылар туралы ескертуін де тыңдағысы келмейді. Капитан Флинтке қарсы күресте кім басшылыққа ие болатынын анықтау үшін Блэкетттер мен Уокерлер бір-бірінің қайығын кім басып алатынына жарысады. Стратегиясының бір бөлігі ретінде Уокерлер түнде көлден қауіпті жолмен өтеді, ал Джон бұл асығыс әрекеті үшін анасынан сөгіс естиді. Блэкетттер Жабайы мысық аралына келіп, "Свалоуды" басып алмақшы болғанда, Титти "Амазонканы" басып алып, Уокерлер жарысты жеңіп шығады. Сол түні Титти басқа аралдан – Корморант аралынан күдікті дауыстарды естиді, таңертең Тернердің үй қайығының тоналанғаны және құлыпталған теңіз сандығының ұрланғаны белгілі болады. Тернер тағы да Уокерлерді кінәлайды, бірақ ақырында қателескенін түсініп, барлық балалармен татуласады, сондай-ақ қарындастарының оқиғаларынан жаз бойы алыс болғаны үшін өкінеді. Уокерлер, Блэкетттер және Тернер Корморант аралын зерттеу үшін бірігеді, бірақ Тернердің жоғалған сандығын таба алмайды. Келесі күні Тернер мен балалар арасында макеттік шайқас өтеді, содан кейін Тернер "қылмыстары" үшін (көксеген мінез-құлық, немқұрайлылық және т.б.) сотталады және өз үй қайығында планктан секіруге мәжбүр болады. Шайқастан кейінгі тойда олар демалыстың соңғы күні Титти мен Роджер Корморант аралына, ал қалғандары балық аулауға баратынына келіседі. Титти Тернердің жазып жүрген естеліктерін қамтитын сандықты табады және үй жануары ретінде Тернердің қуанышты тотығымен сыйланады. Джеймс Тернер кейбір жағынан Рэнсомның өзіне үлгі болған сияқты көрінеді. 1929 жылдың тамыз айында өткен оқиға фермерлерден бастап орманды өртеушілерге дейін, көлдік өмірдің күнделікті жағдайларын, балалар фантазиялық түрде "пемекан" деп атайтын тұздалған етті, сондай-ақ "грог" деп атайтын имбирь сырпы мен лимонадты қамтиды; аралдағы өмір Робинзон Крузо туралы әңгімелерге сілтеме жасауға мүмкіндік береді.

The book relates the outdoor adventures and play of two families of children. These involve sailing, camping, fishing, exploration and piracy. The Walker children (John, Susan, Titty and Roger) are staying at a farm near a lake in the Lake District of England, during the school holidays. They sail a borrowed dinghy named Swallow and meet the Blackett children (Nancy and Peggy), who sail a dinghy named Amazon. The Walkers camp on an island (which they name "Wild Cat Island") in the lake, while the Blacketts live in their mainland house nearby. When the children meet, they agree to join forces against a common enemy – the Blacketts' uncle Jim Turner whom they call "Captain Flint" (after the parrot in Treasure Island). Turner, normally an ally of his nieces, has withdrawn from their company to write his memoirs, and has become decidedly unfriendly. Furthermore, when the Blacketts let off a firework on his houseboat roof, it is the Walkers who get the blame. He refuses even to listen when they try to pass on a warning to him about actual real life burglars in the area. To determine who should be the overall leader in their campaign against Captain Flint, the Blacketts and the Walkers have a contest to see which can capture the others' boat. As part of their strategy, the Walkers make a dangerous crossing of the lake by night, and John is later cautioned by his mother for this reckless act. The Walkers nevertheless win the contest – thanks to Titty who seizes the Amazon when the Blacketts secretly come to Wild Cat Island in hopes of capturing the Swallow. During the same night Titty hears suspicious voices coming from a different island – Cormorant Island – and in the morning it transpires that Turner's houseboat has been burgled, and his locked sea chest stolen. Turner again blames the Walkers, but is finally convinced that he was mistaken and penitently reconciles with all the children, also feeling that he was wrong to distance himself from his nieces' adventures all summer. The Swallows, Amazons, and Turner join forces to investigate Cormorant Island, but they cannot find Turner's missing trunk. The following day, there is a mock battle between Turner and the children, after which Turner is tried for his "crimes" (grouchy attitude, neglectful behavior, etc.) and forced to walk the plank on his own houseboat. They agree at the post battle feast that on the final day of their holidays, Titty and Roger will go back to Cormorant Island while the others go fishing. Titty finds the trunk, which contains the memoirs on which Turner had been working, and is rewarded with the overjoyed Turner's green parrot for a pet. James Turner appears in some ways to be modelled on Ransome himself. The story, set in August 1929, includes a good deal of everyday Lakeland life from the farmers to charcoal burners working in the woods; corned beef, which the children fancifully refer to as pemmican, and ginger beer and lemonade, which they call grog, appear as regular food stuff for the campers; island life also allows for occasional references to the story of Robinson Crusoe.

Орнату

Рэнсомның айтуынша, оның кітабындағы әрбір орын Көлдер аймағында кездеседі, бірақ ол әртүрлі жерлерді алып, оларды өзгеше етіп бейнелеген: көл – Виндермирдің фантастикалық нұсқасы, бірақ оны қоршаған жер Констон аймағына көбірек ұқсайды. Арал лагері орналасқан Уайлд Кэт аралында Констон көліндегі Пил аралы мен Виндермирдегі Блейк Холм (немесе Блейкхолм) элементтері бар. Суалдардың Джексон отбасының фермасында тұратын Холли Хоу шаруашылығы Банк Грунд фермасының негізінде жазылған, ол бүгінге дейін сақталған. Ол 1974 жылғы фильмде де көрсетілген. Балалар Рио деп атаған көлдегі басты қаланың "жергілікті атауы" бар; ол Виндермир көліндегі Боунесс және Виндермир қалаларының егіз қалаларынан шабыттанған. Көлге жақын жердегі басты төбе немесе тауды олар Канченджанга деп атайды (Амазонкалардың ата-анасы мен әйелі оны Маттерхорн деп атаған), ол Констон суының жанындағы Констон қариясына негізделген. Риоға дейінгі теміржол тармағы Стрикленд тоғысынан он шақырым қашықтықта, Кендал маңындағы Оксенхолмға ұқсас.

Суреттер

Кітаптың алғашқы басылымына таңдалған суретші Стивен Сперриер болды, бірақ Рэнсом оның стиліне келіспеді, сондықтан бірінші басылымда иллюстрациялар болған жоқ. Сперриердің кітап мұқабасы үшін салған суреті қолданылуға тиіс болды. Екінші басылымда Клиффорд Уэббтің суреттері жарияланды, бірақ Рэнсом Питер Дақты өзі сәтті суреттегеннен кейін, ол барлық кітаптардың, тіпті бұрын жарық көргендердің де суреттерін өзі салуға шешім қабылдады, және Уэббтің суреттері кейінгі басылымдарда ауыстырылды.

Сыни қабылдау

Ұлыбританияның "Манчестер гвардияшы" (The Guardian) газетінде бұл кітапты қарап шығып, Малкольм Маггеридж былай деп жазды: "Балаларға арналған кітаптарды жазу, бәлкім, ең қиын нәрсе; оларды бағалау да қиын. Өйткені, балалар ғана олардың құндылығын дұрыс бағалай алады, ал балалар, өте ақылды болғандықтан, сынға алмайды. Ересек адам бала кезіне қайта оралып, өзінен-өзі сұрауы керек: Мен сол кезде осындай кітапты ұнатып оқи ма едім? "Аққулар мен Амазонкалар" кітабына жауап анық – Иә. Крім того, кітап балалар әдебиетінің сапасына ие болғанымен, өте тартымды. Мұндай жағдай сирек кездеседі, өйткені, көбінесе ересектердің балалық шаққа құрметпен қарауы көңілсіз оқылымға әкеледі". Маггеридж сөзін жалғастырып былай деді: "Мистер Рэнсом Льюис Кэрролл сияқты, өзінің ішкі баласын жасай білу қабілетіне ие. Ол ешқашан төмендеп сөйлемейді, кемсіртпейді немесе сезімталдыққа бой алдырмайды. Сентиментальдық – ойын әлеміне қадам басқандарға қауіпті тұзақ. [ ] Капитан Джон мен серігі Сьюзан, шебер теңізші Титти және кемеші жігіт Роджер Кристофер Робинге ұқсамайды. Олар – балалар. Ал олардың Англия көлінің ортасындағы кішкентай аралдағы оқиғалары, ертегі емес болғандықтан қызықты. [ ] Бұл – барлық балалардың қиялы, тіпті көл, қайық және аралға ие бола алмаған, тек қана қалалық үйлердің арасындағы ауласы бар балалардың да қиялы". "The Washington Post" газеті былай деп мәлімдеді: "Көптеген ерекшеліктерді ескермесек, қазіргі балалар әдебиетіндегі оқиғалар қауіпсіз түрде өткенге немесе сиқыршылық (Гарри Поттер) немесе жартылай құдайлар (Перси Джексон) арқылы жеңілдетілген қиял әлеміне көшірілген. "Аққулар мен Амазонкалар" романында ешқандай сиқыр жоқ; оның сюжеті ықтимал, кейіпкерлері қарапайым балалар. Осының өзінде оның мәңгілік сиқыры жатыр. Достық, қиял, әділдік және зерттеуді мақтан ету арқылы "Аққулар мен Амазонкалар" тіпті құрлықта тұратын баланы да қайықпен ойнауға, от жағуға, лагерь құруға және жұлдыздармен бағытталған саяхат жасауға шабыттандырады".

Reviewing the book for the U. K. daily newspaper The Manchester Guardian (forerunner of The Guardian) Malcolm Muggeridge wrote: "Children's books are probably the most difficult of all to write; they are certainly the most difficult to review. For children alone can properly judge their worth, and children, very wisely, never review. An adult has to refer back to his own childhood and ask himself: Would I have enjoyed such a book then? The answer, in the case of Swallow and Amazons, [sic] is very definitely, Yes. Moreover, the book is entirely charming quite apart from its qualities as child literature. This is rare; for, generally speaking, nothing makes drearier reading than the conscious juvenility of adults." Muggeridge continued,"Mr. Ransome has the same magical power that Lewis Carroll had of being the child in terms of himself. He never talks down; never finds it necessary to be patronising or sentimental. And sentimentality is the most terrible pitfall that besets those who venture into the world of play. [ ] Captain John and Mate Susan, and Able seaman Titty, and Ship's Boy Roger are not at all like Christopher Robin. [T]hey are children. And the story of their adventures on a little island in the middle of an English lake is thrilling just because it is not fabulous. [ ] It is make believe such as all children have indulged in: even children who have not been so fortunate as to have a lake and a boat and an island but only a backyard amongst the semis of Suburbia." The Washington Post commented that "With a few exceptions, adventure in contemporary children’s literature is safely relegated to the past, or the realms of fantasy, facilitated by wizardry (Harry Potter) or demi gods (Percy Jackson). Swallows and Amazons contains no sorcery; its plot is plausible, its characters ordinary children. Therein lies its enduring magic. A celebration of friendship, imagination, fair play, and exploration, Swallows and Amazons inspires even the most landlocked kid to dream of messing about in boats, building fires, camping out and navigating by the stars."

Теледидар

1963 жылы BBC "Күліктер мен Амазонкалар" атты бейімдеуін жасады, онда Джон Пол "Капитан Флинт" рөлінде, ал Сьюзан Джордж "Китти" деп аталған рөлде ойнады. Сериалды Питер Сондерс түсірді.

Фильм

EMI 1974 жылы Клод Уотхэм режиссерлік еткен және Ричард Пилброу продюсерлік жасаған нұсқасын шығарды. Фильмде Вирджиния МакКенна (Миссис Уокер) және Рональд Фрейзер (Джим аға), сондай-ақ Софи Невилл (Титти), Занна Гамильтон (Сюзан), Саймон Вест (Джон) және Стивен Грендон (Роджер) – «Салаңқұйрықтар» рөлінде ойнады. 2016 жылғы фильмді Филиппа Лоуторп режиссерлік етті, ал сценарийін Андреа Гибб жазды. Фильмде Эндрю Скотт, Раф Сполл, Келли Макдональд, Джессика Хайнс және Гарри Энфилд түсті.

Басқа нұсқалар

1999 жылдың тамызында BBC Radio 4 Дэвид Вудтың радиоқоюын, Жан Андерсонмен бірге жетпіс жыл өткен соң Титти рөлінде баяндап берді. Жас Титти рөлін Фиби Филлипс, Джонды Джон Пол Экинс, Сьюзанды Флора Харрис, Роджерді Джо Совербэтс, анасын Пенни Дауни, Нэнсиді Кэтрин Пул, Пеггиді Джеки Суэнсон және Джим ағаны Николас Ле Превост сомдады. 2007 жылы Корольдік ұлттық театр «Күліктер мен Амазонкалар» романының музыкалық нұсқасын жасауға кірісті. Хеллен Эдмундсон либретто мен ән сөздерін жазды, ал The Divine Comedy тобының жетекшісі Нил Ханнон музыкасын жазды. Музыкалық премьерасы 2010 жылдың 1 желтоқсанында Бристоль Олд Вик театрында өтті, ал 2011 жылдың 15 желтоқсанынан бастап Лондонның Вест-Эндіндегі Водевиль театрында көрсетілді. Бұл қойылымда ересектер балалар рөлінде ойнайды және сыншылар тарапынан жақсы бағаланды.