Англияның құқықтық құжаты: 1688 жылғы Ұлы революция және құқықтар декларациясы

Кіріспе

Ағылшын конституциялық құжаты

Құқық декларациясы – 1688 жылғы Даңқты революциядан кейін Англия Парламенті жасаған құжат. Онда қуғынға ұшыраған Джеймс II жасаған бұзылыстар, ағылшын азаматтарының құқықтары және олардың монархының міндеттері жазылған. 1689 жылдың 13 ақпанында ол Джеймстің қызы Мэри мен оның күйеуі Вильгельм Оранскийге оқылып берілді, оларға бірлесіп тәж ұсынылғанда, бірақ қабылдау шарты ретінде қойылмады. Декларацияның өзі вигтер мен торилер арасындағы тактикалық келісім болды; ол олардың себептері мен шешімдеріне келіспей, наразылықтар жиынтығын ұсынды.

Өмірбаян

Бірінші Стюарт монархы, Джеймс VI мен I, Шотландия, Ирландия және Англияның үш жеке патшалығын орталықтандырылған британ мемлекетіне біріктіруге тырысты, оның билігі Құдайдан келген монархтың билігінде болды, ал Парламент пен оның поддандыларының міндеті – бағыну. Бұл принцип оның ұлы мен мұрагері Карл I кезінде де сақталды. Олардың осыны жүзеге асыруға жасаған тырысы 1638-1651 жылдардағы Үш патшалық соғыстарына және 1649 жылы Карл I-нің өлім жазасына кесілуіне әкелді; саяси қақтығыс 1660 жылғы қалпына келтіруден кейін де жалғасты. 17 ғасырдағы қоғам бірлікке, тұрақтылыққа және болжамдылыққа баға берді. Джеймс II 1685 жылы торилер мен вигтердің кең қолдауымен патша болды, себебі мұрагерлік принципі оның жеке католиктік дінінен гөрі маңыздырақ болды. Оның діни реформалары өткендегі ащы қақтығыстарды қайта жаңғырту қаупін тудырды және оны торилер, әсіресе, Англия шіркеуінің үстемдігін сақтауға берген коронация антын бұзу деп қарады. Мұндай анттарға негізделген қоғамға тікелей қауіп төндірген бұл жағдай оның алдыңғыларының естеліктерін қайта жаңғыртты, олар үнемі уәде беріп, кейін бұзып тастаған. 17 ғасырда дін мен саясаттың тығыз байланысы «жақсы үкімет» үшін «нағыз дін» қажеттігін білдірді, ал қоғам біртектілік пен тұрақтылықты бағалады; «ымыраға келу» көбінесе теріс қабылданатын, себебі ол осы құндылықтарды күлдетті. Осы себепті Францияның Людовик XIV 1600 жылы француз халқының 10% құраған протестанттарға бақылауды біртіндеп күшейтті; 1685 жылғы қазан айындағы Фонтенбло эдикты шамамен 200 000-400 000 адамды жер аударуға жіберді, олардың 40 000-ы Лондонға қоныстанды. Оның экспансионистік саясаты Англия, Голландия Республикасы және Дания-Норвегия сияқты протестанттық державаларға қауіп төндірді; эдикттің 1686 жылы 2000 вальдостық протестанттарды өлтіруімен жалғасуы протестанттық Еуропаға католиктік контрреформация қауіп төндіріп тұр деген қорқынышқа әкелді. Тарихшылар, әдетте, Джеймстің католицизмді дамытуға, абсолюттік мемлекет құруға емес, ұмтылғанын қабылдайды, бірақ қарсылыққа қатыгез реакциясы соған ұқсас нәтиже берді. Парламент 1678 және 1681 жылғы Тест актілерін жоюдан бас тартқанда, ол таратылды; жарлық арқылы билеуге және католиктер мен ағылшын диссиденттерінен тұратын «Патша партиясын» құруға жасалған тырысқан оның өзінің қолдаушыларын әлсіретті. Соның нәтижесінде 1688 жылғы Даңқты революция болды.

The first Stuart monarch, James VI and I, sought to combine the three separate kingdoms of Scotland, Ireland, and England into a centralised British state, under a monarch whose authority came from God, and the duty of Parliament and his subjects was to obey. This premise was continued under his son and successor Charles I. Their attempts to enforce this led to the 1638 to 1651 Wars of the Three Kingdoms and execution of Charles I in 1649; the political conflict continued after the 1660 Restoration. 17th century society valued conformity, stability, and predictability. James II became king in 1685 with widespread backing from both Tories and Whigs, since the principle of hereditary succession was more important than his personal Catholicism. His religious reforms threatened to re open the bitter conflicts of the past, and were viewed by Tories in particular as breaking his coronation oath, in which he swore to uphold the primacy of the Church of England. A direct threat to a society based on such oaths, it also brought back memories of his predecessors, who continually made commitments they later broke. In the 17th century, close links between religion and politics meant 'good government' required 'true religion', while society valued uniformity and stability; 'tolerance' was generally viewed as negative, since it undermined those values. For the same reason, Louis XIV of France gradually tightened controls on Protestants, who comprised 10% of the French population in 1600; the October 1685 Edict of Fontainebleau sent an estimated 200,000 to 400,000 into exile, 40,000 of whom settled in London. His expansionist policies threatened Protestant powers like England, the Dutch Republic, and Denmark Norway; when the Edict was followed by the killing of 2,000 Vaudois Protestants in 1686, this led to fears Protestant Europe was threatened by a Catholic Counter Reformation. Historians generally accept James wished to promote Catholicism, not establish an absolutist state, but his inflexible reaction to opposition had the same result. When Parliament refused to repeal the 1678 and 1681 Test Acts, it was dismissed; attempts to rule by decree, and form a 'King's party' of Catholics and English Dissenters, undermined his own supporters. The result was the 1688 Glorious Revolution.

Саяси жағдай

Стюарттар идеологиясының басты ерекшелігі – корольдердің құдайдан берілген құқығы, оны Джеймс I-ден бастап оның немересі Джеймс II-ге дейінгі монархтар өздерінің іс-әрекеттері мен шешімдері Парламент, соттар немесе шіркеудің "араласуына" бағынбау үшін пайдаланды. Дегенмен, корольдің өзі заңнан жоғары болғанымен, оның қызметкерлері заңнан жоғары емес еді, сондықтан олар тек патшаның бұйрығымен болса да, заңсыз әрекеттері үшін жауапқа тартылуы мүмкін. Сонымен қатар, Англикандық пассивті мойынсұну доктринасы "әділетсіз" заңдарға бағынуды білдірмейді, оларды бұзғаны үшін жазаны қабылдауды білдіреді, мысалы, жеті епископтың ісінде болғандай. Қазіргі заманғы тарихшылар Джеймстің корольдік биліктің жергілікті деңгейде жер иелеріне қаншалықты тәуелді екенін дұрыс бағалай алмағанын айтады, ал осы қолдаудың жоғалтылуы оның режиміне қайырсыздау зиян келтірді. Торилер мен вигтер арасындағы айырмашылықтар көбінесе шамадан тыс көрсетіледі, себебі Корольдік армиядағы торилік элементтер, мысалы, жеті епископтың бірінің інісі Чарльз Трелани, Джеймсті тақтан түсіруде маңызды рөл атқарды, ал 1701 жылғы Елдестіру туралы акті католик Стюарттарды тақтан шеттетуге Тори үкіметі қол қойды. 1689 жылы екі фракция да корольдің заңды сақтауға міндетті екендігіне келісті; нақты күрес Джеймсті тақтан қалай және қандай негізде алу керектігі туралы болды, бұл Революцияның ең радикалды нәтижесі болуы мүмкін. Құқықтар декларациясы негізінен консервативті құжат болды, оның екі негізгі бөлігі бар: Джеймстің жасаған қателіктерінің немесе наразылықтарының тізімі және корольдік билік пен құқықтарды шектеуді белгілейтін 13 бап.

Шағымдар

Ескерту: Төменде түпнұсқа мәтіннің цитатасы курсивті түрде жазылған, ал парафразасы қарапайым шрифтте жазылған. *Ал марқұм король Джеймс II, оның көптеген зұлым кеңесшілерінің, судьяларының және министрлерінің көмегімен, протестанттық дінді және осы патшалықтың заңдары мен бостандықтарын құртуға және жоюға тырысты*. Парламенттің келісімінсіз заңдарды күштен шығару және олардың орындалуын тоқтату арқылы. Парламенттің келісімінсіз заңдарды шығару және оларды орындаудан тоқтату билігін қабылдап, пайдалану арқылы. Патшаның билігіне қарсы шыққандарды қуғындау арқылы. Аталған билікке келіспеу үшін кішіпейілділікпен өтініш білдірген лайықты дін қызметкерлерін қудалау және соттау арқылы. Католик шіркеуімен байланысты ұйым құрып, пайдалану арқылы. Үлкен мөрмен бекітілген комиссияны шығарып, шіркеу істері жөніндегі сот деп аталатын сот құруды тапсыру арқылы. Парламент бөлген қаражатты бастапқы мақсатынан өзгеше мақсаттарда пайдалану арқылы. Парламенттің келісімінсіз, патшалыққа ақша жинау үшін өкіметтік құқықтарды желеу етіп пайдалану арқылы. Парламенттің келісімінсіз бейбіт уақытта тұрақты әскер ұстау арқылы. Парламенттің келісімінсіз осы патшалықта бейбіт уақытта тұрақты әскер құрып, орналастыру арқылы, және заңға қайшы әскерилерді жайғастыру арқылы. Протестанттардың қаруларын алып, сонымен бірге католиктерді қаруландыру арқылы. Папистер қаруланып, заңсыз жұмыс істеген кезде, бірнеше адал протестанттарды қарусыз қалдыру арқылы. Парламент сайлауына кедергі келтіру арқылы. Парламентке мүшелер сайлау бостандығын бұзу арқылы. Парламенттің жұмысын өз бетінше істеу және оған қарсы шыққандарды заңсыз қудалау арқылы. Парламент қана қарауы тиіс мәселелер бойынша Король сотында соттау арқылы, және басқа да түрлі ерікті және заңсыз әрекеттер арқылы. Сотқа жемқор қазыларды орналастыру және ірі қаралы жері жоқтарды сотқа жіберу арқылы. Соңғы жылдары сыбайлас жемқорлықпен және біліктілігі жетілмеген адамдар сотқа тағайындалып, әсіресе бас көтеру ісі бойынша сотқа қатысқан қазылардың көпшілігі жер иесі болмаған. Кепілдік төлемдерін артық мөлшерде талап ету арқылы. Қылмыстық істер бойынша ұсталған адамдардан, заңмен қамтамасыз етілген бостандықтарын жою үшін, аса жоғары кепілдік талап етілді. Артық мөлшерде айыппұл салу арқылы. Артық айыппұлдар салынды. Қиындықтарды заңсыз жазалау арқылы. Заңсыз және қатыгез жазалар қолданылды. Сот шешімі шықпай тұрып, адамдардың мүлкін айыппұл ретінде алып қою арқылы. Сотталған адамдарға айыппұлдар мен тәркілеулер туралы уәде беру арқылы, оларға қарсы айыптау немесе сот үкімі шығарылғанға дейін. Олардың барлығы осы мемлекеттің белгілі заңдарына, ережелеріне және бостандықтарына тікелей қайшы келеді.

Note: In the following, quotation of the original text is in italic type, and the paraphrase is in roman. Whereas the late King James the Second, by the assistance of [many] evil counsellors, judges and ministers employed by him, did endeavour to subvert and extirpate the Protestant religion and the laws and liberties of this kingdom

By dispensing and suspending laws without the consent of Parliament. By assuming and exercising a power of dispensing with and suspending of laws and the execution of laws without consent of Parliament. By prosecuting people for protesting the King's reign. By committing and prosecuting divers worthy prelates for humbly petitioning to be excused from concurring to the said assumed power. By creating and using an organization affiliated with the Catholic Church. By issuing and causing to be executed a commission under the great seal for erecting a court called the Court of Commissioners for Ecclesiastical Causes. By the use of funds by Crown for other purposes than the funds were originally granted for by Parliament. By levying money for and to the use of the Crown by the pretense of prerogative for other time and in another manner than the same was granted by Parliament. By keeping a standing army in peacetime without the consent of Parliament. By raising and keeping a standing army within this kingdom in time of peace without consent of Parliament, and quartering soldiers contrary to law. By stripping Protestants of arms and, at the same time, arming Catholics. By causing several good subjects being Protestants to be disarmed at the same time when papists were both armed and employed contrary to law. By not allowing for the free elections of Parliament. By violating the freedom of election of members to serve in Parliament. By doing parliament's business and illegally prosecuting those against him. By prosecutions in the Court of King's Bench for matters and causes cognizable only in Parliament, and by divers other arbitrary and illegal courses. By placing corrupt jurors in court to pass judgment and placing jurors without land holdings in courts of high treason. And whereas of late years partial corrupt and unqualified persons have been returned and served on juries in trials, and particularly divers jurors in trials for high treason which were not freeholders. By requiring excessive bail charges. And excessive bail hath been required of persons committed in criminal cases to elude the benefit of the laws made for the liberty of the subjects. By imposing excessive fines. And excessive fines have been imposed. By inflicting cruel and illegal punishments. And illegal and cruel punishments inflicted. By imposing fines and seizing the property of people before their conviction. And several grants and promises made of fines and forfeitures before any conviction or judgment against the persons upon whom the same were to be levied. All of which are utterly and directly contrary to the known laws and statutes and freedom of this realm.

Корольдік билікті шектейтін 13 бап

Заңдарды тоқтата тұру және орындау құқығы Парламентке тиесілі. Заңдарды тоқтата тұру немесе заңдарды орындауды корольдік билікпен Парламенттің келісімінсіз тоқтата тұрудың күдікті құқығы заңсыз. Корольдік заң шығару немесе орындау бойынша заңды өкілеттікке ие емес. Заңдарды тоқтата тұру немесе заңдарды орындаудың патшалық билігі ретінде қабылданып, қолданылған құқығы заңсыз. Католик шіркеуінің кез келген мекемесін құру заңсыз. Ежелгі шіркеу істері жөніндегі комиссияны және осыған ұқсас барлық комиссиялар мен соттарды құру заңсыз және зиянды. Парламенттің рұқсатынсыз Корольдік тарапынан кез келген салық салу заңсыз. Парламенттің келісімінсіз, ұзақ мерзімге немесе одан бұрын берілгеннен немесе болашақта берілетіннен өзгеше тәртіппен, патшалық құқығына сүйеніп, Корольдікке немесе оның пайдалануына ақша жинау заңсыз. Азаматтар патшаға шағымдануға құқылы. Патшаға өтініш ету – азаматтардың құқығы, ал мұндай өтініштерге байланысты кез келген міндеттемелер мен қудалаулар заңсыз. Парламенттің келісімінсіз бейбіт уақытта тұрақты әскер құру заңсыз. Парламенттің келісімімен болмаса, бейбіт уақытта Корольдік аумағында тұрақты әскерді құру немесе ұстау заңға қайшы. Барлық протестанттар өздерін қорғау үшін қару-жарақ ұстауға құқылы. Протестанттар өздерінің жағдайларына және заңмен рұқсат етілгенге сәйкес, өздерін қорғау үшін қару-жараққа ие болуы мүмкін. Парламент еркін сайлануы керек. Парламент мүшелерін сайлау еркін болуы керек. Парламент мүшелері сөз бостандығына ие және олардың іс-әрекеттері Парламенттен тыс жерде тексерілмеуі керек. Парламенттегі сөз бостандығы және пікір алмасу Парламенттен тыс қандай да бір сотта немесе жерде сынға алынбауы немесе сұраққа тартылмауы керек. Кепілдік төлемдері, шамадан тыс айыппұлдар және қатыгез жазалар заңсыз. Шамадан тыс кепілдік талап етілмеуі керек, сондай-ақ шамадан тыс айыппұл салынбауы керек және қатыгездік пен ерекше жазалар қолданылмауы керек. Барлық сот процестерінде қазылардың қатысуы міндетті, ал жоғары мемлекеттік қылмысқа қатысты сот процестеріндегі қазылардың барлығы жер иелері болуы керек. Қазылар алқасы тиісінше құрылып, тағайындалуы керек, ал жоғары мемлекеттік қылмысқа қатысты сотта отырған қазылар алқасы бостандық иелері болуы керек. Сотталмаған адамның мүлкін тәркілеу немесе айыппұл салу заңсыз, ал бұрынғы айыппұлдар мен тәркілеулер күшін жояды. Сотталғанға дейін белгілі бір тұлғаларға айыппұл салу және тәркілеу туралы барлық уәделер мен келісімдер заңсыз және жарамсыз. Заңдарды сақтау үшін Парламент жиі шақырылуы керек. Барлық наразылықтарды жою, заңдарды жақсарту, күшейту және сақтау үшін Парламент жиі шақырылуы керек.

The power of suspending and executing laws rests in the hands of Parliament. That the pretended power of suspending the laws or the execution of laws by regal authority without consent of Parliament is illegal. The Crown does not have the legal authority to dispense or execute laws. That the pretended power of dispensing with laws or the execution of laws by regal authority, as it hath been assumed and exercised of late, is illegal. The establishment of any institution of the Catholic Church is illegal. That the commission for erecting the late Court of Commissioners for Ecclesiastical Causes, and all other commissions and courts of like nature, are illegal and pernicious. The imposition of any taxes by the Crown without the permission of Parliament is illegal. That levying of money for or to the use of the Crown by pretence of prerogative, without grant of Parliament, for longer time, or in other manner than the same is or shall be granted, is illegal. The citizens have the right to petition the king without fear of repercussions. That it is the right of the subjects to petition the king, and all commitments and prosecutions for such petitioning are illegal. A standing army at peacetime without the consent of Parliament is illegal. That the raising or keeping a standing army within the kingdom in time of peace, unless it be with consent of Parliament, is against law. All Protestants have the right to bear arms for defence. These the subjects which are Protestants may have arms for their defence suitable to their conditions and as allowed by law. Parliament should be freely elected. That election of members of Parliament ought to be free. Members of Parliament have the freedom of speech and their proceedings should not be questioned in any place outside of Parliament. That the freedom of speech and debates or proceedings in Parliament ought not to be impeached or questioned in any court or place out of Parliament. Bail fees, excessive fines, and unusual punishments are illegal. That excessive bail ought not to be required, nor excessive fines imposed, nor cruel and unusual punishments inflicted. All trials now require the presence of jurors and all jurors for trials of high treason must be land owners. That jurors ought to be duly impanelled and returned, and jurors which pass upon men in trials for high treason ought to be freeholders. It is illegal to fine or seize the property of any person who has not been convicted and all previous fines and seizures are void. That all grants and promises of fines and forfeitures of particular persons before conviction are illegal and void. Parliament should be held frequently to uphold the laws. And that for redress of all grievances, and for the amending, strengthening and preserving of the laws, Parliaments ought to be held frequently.

Нәтижелер

1689 жылғы 11 сәуірде таққа отырғанда, Уильям мен Мэри "Англия корольдері берген заңдар мен әдет-ғұрыптар" емес, "Парламентте келісілген заңдар" бойынша басқаруға ант берді, осылайша абсолюттік билік орнату қаупіне нүкте қойды. Бұл билікті зорлықсыз бағындыру Ұлы революция ретінде танылады. Құқықтар туралы декларация ағылшын Құқықтар Жарғысына енгізілді; ол 1689 жылдың желтоқсан айында заң күшіне енді және қазір Ұлыбритания Конституциясының бір бөлігі саналады. Кейбір ғалымдар Ұлы революция қаржы жүйесін күшейтті деп санайды: "Дуглас Норт пен Барри Уэйнгасттың Ұлы революция туралы маңызды зерттеуі нақты конституциялық реформалар ағылшын тәжінің сенімділігін арттырып, мемлекеттік қаржыны едәуір нығайтты" делінген. Басқа ғалымдар Ұлы революция тарихтағы шешуші кезең болды деп есептейді, ол конституционализм дәуірін бастады. Корольге тағылған нақты айыптауларды тізбектейтін декларацияның үлгісі бір ғасырдан кейін Американдық Тәуелсіздік декларациясында қолданылды – оның авторлары 1689 жылғы құжатпен жақсы таныс еді.