Кіріспе

1640 жылдардағы ағылшын саяси қозғалысы – саяси қозғалыс.

Левеллерлер – Үш патшалық соғысы кезінде белсенді болған саяси қозғалыс. Олар халық егемендігіне, сайлау құқығының кеңейтілуіне, заң алдындағы теңдікке және діни төзімділікке ұмтылған. Левеллерлердің ой-санасының ерекшелігі – олардың популизмі, бұл тең табиғи құқықтарға баса назар аударуларында және памфлеттер, петициялар мен көпшілік алдында сөз сөйлеу арқылы халыққа үндеу жасау тәжірибелерінде көрінді. Левеллерлер Бірінші ағылшын азамат соғысының (1642–1646) соңында танымал болды және Екінші азамат соғысының (1648–49) басталуына дейін ең ықпалды болды. Левеллерлердің көзқарастары мен қолдаушыларын Лондон қаласының халқы мен Жаңа үлгідегі армияның кейбір полктерінде кездестіруге болады. Олардың идеялары "Халық келісімі" атты манифестінде жазылған. Қазбашылардан (Диггерлерден) айырмашылығы, Левеллерлер мүліктің иелерінің өзара келісімі болмаса, ортақ меншікке қарсы болды. Олар ұлттық деңгейде ұйымдастырылды, Лондонның көптеген қонақ үйлері мен таверналарында кеңселер ашты, мысалы, Ислингтондағы "Розмари бұтағы", оның аты Левеллерлердің сәйкестендіру белгісі ретінде шляпаларына тағатын розмари бұтақтарынан алынған. Олар киімдеріне теңіз жасыл лента тағып, өзін таныстырды. 1648 жылдың шілдесінен 1649 жылдың қыркүйегіне дейін "The Moderate" газетін шығарды және саяси мақсаттар үшін петициялар мен памфлеттерді пайдаланудың алғашқыларын жасады. Лондонның баспа және кітап сату саудасы осы қозғалыс үшін маңызды рөл атқарды. Прайдтің тазалауынан және Карл I-нің өлім жазасынан кейін билік Армиядағы Грандилердің (және шамалы дәрежеде Румп Парламентінің) қолына өтті. Левеллерлер, басқа барлық оппозициялық топтармен бірге, биліктегілер тарапынан ығыстырылды және олардың ықпалы әлсіреп кетті. 1650 жылға қарай, олар енді орнаған тәртіпке күдік тудырмады.

Атаудың шығу тегі

"Лейвлер" термині 17 ғасырдағы Англияда ауылдық бүлікшілерді қаралау үшін қолданылған. 1607 жылғы Мидленд көтерілісінде бұл атау қоршаулар кезінде тікенектер мен қабырғаларды бұзғандарға қатысты айтылды. Саяси қозғалыс ретінде бұл термин алғаш рет Англия королі I Чарльзды өлтіруге қатысты деп айыпталған Жаңа үлгідегі армия агитаторлары мен олардың лондондық қолдаушыларына қатысты қолданылды. Бірақ бұл термин біртіндеп Джон Лилберн, Ричард Овертон және Уильям Уолвин мен олардың "тобына" жатқызылды. 1647–1648 жылдары жарық көрген кітаптар көбінесе осы терминологиялық беймәлімдікті көрсетеді. Бұл терминнің қоғамда танылуына Марчэмонт Нидхэмнің, "Меркурий прагматикус" газетінің авторының, жала жабуы ықпал етті. Лилберн, Джон Уайлдман және Ричард Бакстер кейін Оливер Кромвелл мен Генри Айретонның 1647 жылдың соңындағы Путни пікірсайыстары кезінде бұл терминді Лилберннің тобына қолданғанын ойлады. Лилберн бұл терминді қарапайым емес деп санады және өзінің жақтастарын "демеушілер" деп атады, ал "агитаторлар" деп атауды ұнатты. Бұл термин "демеушілердің" барлығын ең төменгі деңгейге түсіруді көздегенін білдірді. Көшбасшылар "тегістеу" деген айыптаманы қатаң түрде жоққа шығарды, бірақ көпшілік оларды осылай білгендіктен бұл атауды қабылдады. 1649 жылы тұтқындалып, түрмеге қамалғаннан кейін "демеушілердің" төрт көшбасшысы – Уолвин, Овертон, Лилберн және Томас Принс – өздерін демеушілер деп атаған манифестке қол қойды. Алғашқы идеологиялық сәйкестендіру Томас Эдвардсқа қатысты, ол өзінің "Gangraena" (1646) еңбегінде демеушілердің көзқарастарын қорытындылап, конституцияға құрмет көрсетпеген радикалды саяси теңдігіне шабуыл жасады. Оның еңбегінің III бөлігіндегі басты нысаналар демеушілер партиясының көшбасшылары ретінде танылатын адамдар болды. Оксфорд ағылшын сөздігі бұл терминді саяси қозғалысқа қатысты алғаш рет 1644 жылы Марчэмонт Нидхэмнің "Англияның одақтастығы туралы мәселесі" атты памфлетінде қолданылғанын көрсетеді, бірақ ол 1650 жылы жазылған. OED терминнің 1647 жылдың 1 қарашасындағы хатта да қолданылғанын атап өтеді. XIX ғасыр тарихшысы С.Р. Гардинер бұл атау осы күнге дейін лақап есім ретінде қолданылғанын болжайды. Бұл тақырыпта соңғы жариялаған тарихшы Блэр Уорден 1 қарашадағы хатта бұл терминнің алғаш рет қолданылғанын анықтады. Хатта Армияның агитаторлары арасындағы экстремистер туралы айтылған: "Олар өздеріне жаңа атау берді, атап айтқанда, демеушілер. Олар барлық нәрсені түзетіп, корольдікте теңдік пен ортақ иелік құруды көздейді". Уорден бұл термин алғаш рет I Чарльздың "Ең мейірімді патшалық жарлығы" деп аталатын кітабында пайда болғанын көрсетеді. Бұл трактат Лордтар палатасында 1647 жылдың 11 қарашасында оқылған хаттың басылымы еді. Джордж Томассон бұл трактаттың күнін көрсетпеген, бірақ құжаттың ішіндегі соңғы күн 1647 жылдың 13 қарашасы, сенбі күні болған, бұл 15 қараша 1647 жылы жарияланғанын білдіреді.

Саяси мақсаттар

Levellers-тің күн тәртібі Бірінші Азамат соғысынан кейін Жаңа үлгідегі армия ішіндегі наразылықпен бірге дамыды. Халық келісімінің алғашқы нұсқалары армиялық орталардан шығып, 1647 жылдың қазан және қараша айларында өткен Путни дебаттарынан бұрын пайда болды. Ал соңғы нұсқасы 1649 жылдың мамырында көрнекті Levellers – лейтенант-полковник Лилбурн, Уолвин, Овертон және Принстің есімдерімен қоса тіркеліп жарияланды. Онда сайлау құқығын ересек ер адамдардың барлығына (бірақ төменде айтылатын себептерге байланысты жалақылы жұмыс істейтіндерді қоспағанда) кеңейту, сайлау реформасы, екі жылда бір рет сайлау, діни бостандық және қарыз үшін түрмеге жабуды тоқтату талап етілді. Олар парламенттік және сот жүйесіндегі жемқорлықты жоюға, діни ұстанымдарға төзімділік танытуға, заңды қарапайым халыққа түсінікті тілге аударуға және, мүмкін, қазіргі демократияның алғашқы нысанына ұмтылды – қазіргі демократиялық идеялардың саяси қозғалыста ресми түрде қалыптастырылып, қабылдануының алғашқы мысалы. Кейбір зерттеушілер Levellers-тің демократияға қарсы бейімділіктері болғанын айтады, себебі олар үй қызметшілерін және қайырымдылыққа мұқтаж адамдарды сайлау құқығынан шеттетуге тырысты, өйткені Levellers кедей, тәуелді адамдардың өздерінің қожайындарының қалауынша дауыс беретінінен қорқыды. Бұл әйелдерді де сайлаудан шеттетуі мүмкін еді, өйткені көптеген ересек әйелдер үйленген және әйел ретінде заңды және қаржылық жағынан күйеулеріне тәуелді болды. Лилбурн сияқты Levellers-тердің кейбіреулері ағылшын ортақ құқығының, әсіресе Магна Картының ағылшын құқықтары мен бостандықтарының негізі екенін айтты, бірақ Уильям Уолвин сияқты басқалары Магна Картаны "бір табақ сорпаға" теңеді. Лилбурн өзінің жазбаларында ағылшын халқына таңылған нормандық игіліктен айрылу туралы түсінікке тоқталып, ағылшындар жаулап алудан бұрынғы құқықтарын қайтаруға ұмтылып жатқанын мәлімдеді. Levellers «табиғи құқықтар» ұғымына берік ұстанып, Азамат соғысында (1642–1651) король тарапынан бұзылғанын айтты. 1647 жылғы Путни дебаттарында полковник Томас Рейнсборо табиғи құқықтарды Құдайдың Киелі кітапта жазылған заңынан туындайтынын қорғады. Ричард Овертон бостандықты әрбір адамның туа біткен қасиеті деп есептеді. Майкл Мендл Генри Паркер сияқты адамдардың ойларынан Levellers идеяларының қалыптасуын көрсетті. Джордж Сабиннің сөзіне сүйенсек, Levellers «өкілдерді таңдауда қатысу арқылы келісім туралы доктринаны» ұстанды.

Уақыт шкаласы

1645 жылдың шілдесінде Джон Лилберн парламенттік мақсат үшін күресіп, қайтыс болған қарапайым сарбаздардың жағдайына немқұрайлы қараған парламент мүшелерін айыптағандықтан түрмеге қамалды. Оның қылмысы – Уильям Лентхоллға, ол патшалық жақтастармен хат алысып отыр деген жала жапқан, Палата спикеріне қарақалдық жасауы болды. Ол 1645 жылдың қазанында 2000-нан астам көрнекті лондондықтардың қол қойған босату туралы петициясы Төменгі палатаға ұсынылғаннан кейін босатылды. 1646 жылдың шілдесінде Лилберн бұрынғы армия қолбасшысы Манчестер графының патшалық жақтас екенін айыптап, ол сатқындықпен айыпталған офицерді қорғағаны үшін қайтадан тұтқындалды. Лилбернді түрмеден босату үшін жүргізілген науқандар "Теңдестірушілер" (Levellers) қозғалысын тудырды. Ричард Овертон 1646 жылдың тамызында Лордтар палатасына шабуыл жасаған памфлет жариялағаны үшін тұтқындалды. Түрмеде отырған кезінде ол "Барлық тирандар мен тирандыққа қарсы жебе" атты ықпалды Теңдестірушілер манифестін жазды. Жаңа үлгідегі армия сарбаздары әр полкінен өздерінің өкілдерін – "Агитаторларды" сайлады. Бұл Агитаторлар армия қолбасшылары тарапынан мойындалды және Бас кеңесте орын алды. Алайда 1647 жылдың қыркүйегіне қарай кем дегенде бес атты полк жаңа бейресми Агитаторларды сайлап, "Армияның жағдайы шын мәнінде айтылды" деп аталатын памфлет шығарды. Бұл 1647 жылдың 18 қазанында бас қолбасшы сэр Томас Фэрфаксқа ұсынылды. Онда олар бір жыл ішінде Парламентті тарату және болашақ Парламенттердің конституциясын түбегейлі өзгертуді талап етті, олар өзгермейтін "жоғары заңмен" реттелуі тиіс еді. Бұл манифест, өзінің түпкілікті республикалық және демократиялық сипатымен, шілдеде Бас кеңес бекіткен "Ұсыныстар басшылары" атты келісім шарттарына қайшы келетін сияқты көрінді. "Ұсыныстар басшылары" әлеуметтік әділдікке бағытталған көптеген талаптарды қамтиды, бірақ Патшаның оларға келісіп, Парламент актілері арқылы заңға айналдыруын талап етті. Патшаға сенімсіздік танытқан жаңа Агитаторлар Англияны "жоғарыдан төменге" емес, "төменнен жоғарыға" қарай реттеуді талап етті, барлық ересек ерлерге дауыс беру құқығын беру арқылы. Талқылаулар Парламенттік тараптың жақтастары қай салада келіскенін, қайсысында келіспегенін анықтауға көмектесті. Мысалы, Иретон Келісімдегі "тұрғындардың санына сәйкес" деген сөз тіркесі Англияға жаңадан келген және мүліктік меншікте тұратын шетелдікке дауыс беру құқығын бере ме деп сұрады. Ол дауыс беруге құқығы бар адам "осы патшалықтың тұрақты мүддесіне" ие болуы керек екенін, ал "тұрақты мүдде" дегеніміз – мүлікті иелену, бұл жерде ол мен Теңдестірушілер келіспеді. Қазіргі заманғы көзқараспен қарасақ, бұл пікірталастарда кейбір негізгі принциптерді негіздеу үшін Киелі кітапқа көп сілтеме жасалады. Бұл Реформациядан кейінгі діни толқулар әлі де жалғасып жатқан заманда, әсіресе жауынгерлер діни құлшыныстары үшін таңдалған армияда күтілуі керек. Джон Уайлдмен діни тілге қарсы тұрды, оның айтуынша, Киелі кітапта азаматтық үкіметке арналған үлгі жоқ және кез келген болашақ келісімнің негізі ақыл-ойы болуы керек. 1647 жылдың 17 қарашасында Коркбуш өрісі кездесуі Путни пікірсайысында келісілгендей өтетін үш кездесудің біріншісі болды. Армияның командирлері Томас Фэрфакс пен Кромвель армиядағы Теңдестірушілерге қолдаудың күшеюіне алаңдады, сондықтан олар Теңдестірушілердің "Халық келісімі" орнына "Ұсыныстар басшыларын" армияның манифесті ретінде қолдануға шешім қабылдады. Кейбіреулер мұны қабылдамағанда (себебі олар армияның Теңдестірушілер құжатын қабылдауын қалаған), олар тұтқындалды және топ жетекшілерінің бірі, Ричард Арнольд, өлім жазасына кесілді. Қалған екі кездесуде шақырылған әскерлер манифестке қарсылық білдірместен келісті. "Ағылшынның құрметті ортақ палатасына" деп аталатын Теңдестірушілердің ең үлкен өтініші 1648 жылдың 11 қыркүйегінде Лондон тұрғындарының үштен бір бөлігін қоса алғанда, қол қоюшылар жиналғаннан кейін Парламентке ұсынылды. 1648 жылдың 30 қазанында Путни дебаттарында сөйлеген парламент мүшесі және Теңдестірушілер көшбасшысы Томас Рейнсборо оны ұрлау әрекеті кезінде қаза тапты. Оның жерлеу рәсімі Лондонда Теңдестірушілер бастаған үлкен демонстрацияға себеп болды, онда мыңдаған аза тұтушылар теңіз жасыл түсті ленталар киіп, шапқырында естеріне қою үшін розмарин буындарымен болды. 1649 жылдың 20 қаңтарында 1647 жылы қазанда Армия кеңесіне арналған және кейіннен өзгертілген "Халық келісімі" нұсқасы Палатаға ұсынылды. 1649 жылдың қаңтар айының соңында Англияның Карл I-і халыққа опасыздық жасады деп сотталып, өлім жазасына кесілді. Ақпан айында Грандеелер парламенттегі әскерилердің петицияларын тыйым салды. Наурыз айында сегіз Теңдестіруші әскері Жаңа үлгідегі армияның бас қолбасшысы Томас Фэрфаксқа барып, петиция құқығын қайтаруды талап етті. Олардың бесеуі армиядан шығарылды. Сәуір айында полковник Джон Хьюсонның полкінің 300 жұмыскері, Теңдестірушілер бағдарламасы іске асырылғанша Ирландияда қызмет етпейтінін мәлімдеп, арнайы жалақысыз армиядан шығарылды. Бұл Коркбуш өрісі кездесуіндегі бүліктерді басу үшін қолданылған қауіп болды. Кейін сол айда, Бишопсгейт бүлігінде полковник Эдвард Уоллінің полкінің сарбаздары, Бишопсгейт Лондонында орналасқан, Хьюсон полкінің сарбаздары сияқты талаптар қойды; олар Лондондан шығарылуға бұйрық берілді. Олар барудан бас тартқанда 15 сарбаз тұтқындалды және әскери сотқа берілді. Олардың алтауы өлім жазасына кесілді. Олардың ішінде бесеуі кейіннен кешірілді, ал Роберт Локьер (немесе Локиер), бұрынғы Теңдестірушілер агитаторы 1649 жылдың 27 сәуірінде дарға асылды. "Оның жерлеу рәсімінде мыңдаған адамдар қатарласып, сәулеттің алдынан өтті, ол қанға малынған розмарин буындарымен әшекейленген; әр жағынан үш түркиш тартылды, ал артынан қаралы киіммен жабылған әскердің аты жетеледі, мыңдаған ер адамдар мен әйелдер бастарына және кеуделеріне қара және жасыл ленталар тағып, Лондон мен Вестминстер тұрғындарының көпшілігімен қабірде қарсы алынды." 1649 жылы лейтенант-полковник Джон Лилберн, Уильям Уолвин, Томас Принс және Ричард Овертон Мемлекеттік кеңес тарапынан Лондон мұнарасына қамалды. Теңдестірушілердің көшбасшылары мұнарада отырғанда, олар Теңдестірушілердің қалаған реформаларының жоспарын "Англияның еркіндік халықтарының келісімі" атты памфлетте жазды (1 мамыр 1649 ж. жазылған). Онда Англияда заңға айналған, мысалы, үнсіздік құқығы және заңға айналмаған, мысалы, сайланған сот жүйесі сияқты реформалар бар. Содан кейін Кромвель "Банбери бүлікшілеріне" шабуыл жасады, 400 атты әскер Теңдестірушілерді қолдады және капитан Уильям Томпсон басқарды. Көптеген бүлікшілер шайқаста қаза тапты. Капитан Томпсон қашып құтылды, бірақ бірнеше күннен кейін Уэллингборо қаласының жанындағы Диггерлер қауымдастығына жақын жерде тағы бір шайқаста қаза тапты. Басқа үш көшбасшы – Уильям Томпсонның інісі, сержант Перкинс және Джон Черч 17 мамыр 1649 ж. атылып өлтірілді. Бұл Жаңа үлгідегі армиядағы Теңдестірушілердің қолдау базасын жойды, ол сол кезде елдегі басты күш болды. Уолвин мен Овертон мұнарадан босатылса, Лилберн сотталып ақталды, бірақ Теңдестірушілердің ісі тиімді түрде басылды.

Орташалық

"Модерат" – 1648 жылдың шілдесінен 1649 жылдың қыркүйегіне дейін "Еңбекшілер" тобы тарапынан жарық көрген газет. Олар алғаш рет Келтон-Хиллдегі жыл сайынғы ат жәрмеңкесінде бас қосты. Олар алты драгун отрядымен бетпе-бет келді, содан кейін түнгі шабуылдар алты айға созылды, бұл 18 ғасырдағы Шотландиядағы ең ірі ауылдық қозғалысқа айналды. Осы "Еңбекшілердің" ең белсенділері жаза ретінде Солтүстік Америка плантацияларына жер аударылды. Бұл термин 18 ғасырда Ирландияда "Ақ жігіттерге" ұқсас құпия революциялық ұйымды сипаттау үшін де қолданылды.