Шарль II: Англия, Шотландия және Ирландия королі

Кіріспе

Англия, Шотландия және Ирландия королі 1660-1685 жылдар аралығында. Карл II (29 мамыр 1630 – 6 ақпан 1685) – 1649 жылдан 1651 жылға дейін Шотландия королі, ал 1660 жылы монархия қалпына келтірілгеннен бастап 1685 жылы қайтыс болғанға дейін Англия, Шотландия және Ирландия королі болды. Карл II – Англия, Шотландия және Ирландия королі Карл I мен Франция королевасы Генриетта Марияның аман қалған үлкен баласы. 30 қаңтар 1649 жылы Уайтхоллде Англия азаматтық соғысының қақпайында Карл I-нің өлімнен кейін, Шотландия Парламенті 5 ақпанда Карл II-ні король деп жариялады. Алайда Англия Оливер Кромвель басқарған үкіметпен, Англия интерregnumы немесе Англия Республикасы деп аталатын кезеңге кірді. Кромвель 3 қыркүйек 1651 жылы Вустер шайқасында Карл II-ні жеңіп, Карл Еуропаға қашып кетті. Кромвель Англия, Шотландия және Ирландияның Лорд-протектор атанды. Карл келесі тоғыз жылды Францияда, Голландия Республикасында және Испан Нидерландтарында жер аударып өткізді. 1658 жылы Кромвельдің қайтысынан кейін туған саяси дағдарыс 1660 жылы монархияның қайта орнатуына әкелді, және Карл Британияға оралуға шақырылды. 29 мамыр 1660 жылы, 30 жасқа толу күнінде, ол Лондонға зор құрметпен қарсы алынды. 1660 жылдан кейін, патшалық жылды көрсететін барлық заңды құжаттарда ол 1649 жылы әкесінен кейін таққа отырғандай жазылды. Карлдың Англия Парламенті Англия шіркеуінің беделін нығайту үшін Кларендон кодексін қабылдады. Карл діни төзімділік саясатын қаласа да, жаңа заңдарға келісім берді. Оның билігінің басындағы маңызды сыртқы саяси мәселе – Екінші Англо-голландия соғысы болды. 1670 жылы ол өзінің туысы, Франция королі Людовик XIV-пен Довер шартын жасасты. Людовик оған Үшінші Англо-голландия соғысында көмектесуге және оған зейнетақы төлеуге келісті, ал Карл болашақта белгілі бір уақытта католицизмге өтуге құпия уәде берді. Карл 1672 жылы шығарған Корольдік кешірім жарлығымен католиктер мен протестант диссиденттеріне діни бостандық беруге тырысты, бірақ Англия Парламенті оны кері қайтаруға мәжбүр етті. 1679 жылы Титус Оутстың «Католиктердің қастандық» деп айтқан өтірігі, Карлдың інісі және мұрагері Йорк герцогы Джеймс католик екені белгілі болғанда, Шеттеу дағдарысын тудырды. Дағдарыс кезінде «вигтер» және «торилер» партиялары пайда болды. Карл торилердің жағына шықты, және 1683 жылы Карл мен Джеймсті өлтіруге жасалған Рай Хаус қастандығы ашылғаннан кейін, бірнеше виг көшбасшылары жазаланды немесе елден қуылды. Карл 1681 жылы Англия Парламентін таратып, 1685 жылы қайтыс болғанға дейін жалғыз өзі билік жүргізді. Монархия қайта орнатылғаннан кейін Карл мейірімділігімен және достығымен танылды, сондай-ақ азаматтарына оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді. Алайда, ол, әсіресе саяси мақсаттарына қатысты, түсініксіз болып көрінді. Оның сарайы әдепсіздік ошағы ретінде танымал болды. Карлдың Екатерина Браганцамен некесінен тірі балалары болмады, бірақ король әртүрлі әйелдерінен кем дегенде 12 заңсыз баласы бар екенін мойындады. Оның орнына інісі Джеймс келді.

King of England, Scotland and Ireland from 1660 to 1685

Charles II (29 May 1630 – 6 February 1685) was King of Scotland from 1649 until 1651 and King of England, Scotland, and Ireland from the 1660 Restoration of the monarchy until his death in 1685. Charles II was the eldest surviving child of Charles I of England, Scotland and Ireland and Henrietta Maria of France. After Charles I's execution at Whitehall on 30 January 1649, at the climax of the English Civil War, the Parliament of Scotland proclaimed Charles II king on 5 February 1649. However, England entered the period known as the English Interregnum or the English Commonwealth, with a government led by Oliver Cromwell. Cromwell defeated Charles II at the Battle of Worcester on 3 September 1651, and Charles fled to mainland Europe. Cromwell became Lord Protector of England, Scotland and Ireland. Charles spent the next nine years in exile in France, the Dutch Republic and the Spanish Netherlands. A political crisis after Cromwell's death in 1658 resulted in the restoration of the monarchy in 1660, and Charles was invited to return to Britain. On 29 May 1660, his 30th birthday, he was received in London to public acclaim. After 1660, all legal documents stating a regnal year did so as if he had succeeded his father as king in 1649. Charles's English parliament enacted the Clarendon Code, to shore up the position of the re established Church of England. Charles acquiesced to these new laws even though he favoured a policy of religious tolerance. The major foreign policy issue of his early reign was the Second Anglo Dutch War. In 1670, he entered into the Treaty of Dover, an alliance with his cousin, King Louis XIV of France. Louis agreed to aid him in the Third Anglo Dutch War and pay him a pension, and Charles secretly promised to convert to Catholicism at an unspecified future date. Charles attempted to introduce religious freedom for Catholics and Protestant dissenters with his 1672 Royal Declaration of Indulgence, but the English Parliament forced him to withdraw it. In 1679, Titus Oates's fabrication of a supposed Popish Plot sparked the Exclusion Crisis when it was revealed that Charles's brother and heir presumptive, James, Duke of York, had become a Catholic. The crisis saw the birth of the pro exclusion Whig and anti exclusion Tory parties. Charles sided with the Tories and, after the discovery of the Rye House Plot to murder Charles and James in 1683, some Whig leaders were executed or forced into exile. Charles dissolved the English Parliament in 1681 and ruled alone until his death in 1685. Following his restoration, Charles became known for his affability and friendliness, and for allowing his subjects easy access to his person. However, he also showed an almost impenetrable reserve, especially concerning his political agendas. His court gained a reputation for moral laxity. Charles's marriage to Catherine of Braganza produced no surviving children, but the king acknowledged at least 12 illegitimate children by various mistresses. He was succeeded by his brother James.

Ерте өмір, азаматтық соғыс және жер аударылу

Чарльз 1630 жылы 29 мамырда Сент-Джеймс сарайында дүниеге келді, Англия, Шотландия және Ирландия королі Чарльз I-нің және оның әйелі Генриетта Марияның, Франция королі Людовик XIII-нің қарындасы болды. Чарльз олардың екінші баласы болды (біріншісі бір жыл бұрын туған, бірақ бір күн ішінде қайтыс болған ұл). 27 маусымда ол Патшалық шіркеуінде Кентерберияның болашақ архиепискобы Уильям Лаудтың шомылдыру рәсімінен өтті. Балалық шағында оны Дорсет протестанттық графесі бақылады. Оның құдайындары оның анасының ағасы Людовик XIII және анасының әжесі Мари де Медичи, Франция королевасы, екеуі де католик болды. Туғаннан кейін Чарльз автоматты түрде Корнуолл герцогы және Ротсе герцогы болды, сонымен қатар басқа да бірнеше титул иегері болды. Сегізінші туған күніне немесе сол маусымында ол Уэльс ханзадасы атанып, бірақ ресми түрде тағайындалмады. 1642 жылдың тамызында Чарльз I мен Парламент арасындағы ұзаққа созылған дау Бірінші ағылшын азаматтық соғысының басталуына әкелді. Қазан айында Чарльз ханзадасы мен оның кіші інісі Джеймс Эджхилл шайқасына қатысып, келесі екі жылды корольдік Оксфордтың астанасында өткізді. 1645 жылдың қаңтарында Чарльзке өзінің жеке кеңесі берілді және ол Батыс еліндегі роялистік күштердің титулярлық басшысы болды. 1646 жылдың көктеміне қарай аймақтың көп бөлігін парламенттік күштер басып алды және Чарльз тұтқынға түсуден аулақ болу үшін жер аударылды. Фалмуттан ол алдымен Сцилли аралдарына, содан кейін Джерсиге, ақырында Францияға барды, онда оның анасы өзінің бірінші туысы, сегіз жасар Людовик XIV қорғауында өмір сүріп жатты. 1646 жылы мамыр айында Чарльз I тұтқынға түседі. 1648 жылы Екінші ағылшын азаматтық соғысы кезінде Чарльз Гаагаға көшіп барды, онда оның қарындасы Мэри және оның күйеу інісі Вильгельм II, Оранж князі, корольдік іске анасының француз туыстарына қарағанда көбірек көмек беруі мүмкін еді. Парламент флотының бір бөлігі қашып кеткенімен, ол Шотландияға жетпей, Гамильтон герцогы бастаған роялистік Engager әскеріне қосылуға үлкермеді. Гаагада Чарльз Люси Уолтермен қысқа уақытқа қарым-қатынаста болды, кейін ол жасырын түрде үйленгенін жалған айтты. Оның ұлы Джеймс Крофтс (кейін Монмут герцогы және Букклех герцогы) Чарльздің көптеген заңсыз балаларының бірі болды, ол британ қоғамында танымал болды. Ұлының оны құтқару үшін дипломатиялық әрекеттеріне қарамастан, 1649 жылдың қаңтарында Чарльз I өлім жазасына кесілді, ал Англия республикаға айналды. 5 ақпанда Шотландияның Келісімі Парламенті Чарльз II-ді "Ұлыбритания, Франция және Ирландия королі" деп жариялады, бірақ ол үш патшалықта да пресвитериандықты мемлекеттік дін ретінде орнатуға келіспесе, Шотландияға кіруден бас тартты. Шотландтармен келіссөздер тоқтаған кезде, Чарльз Лорд Монтрозға шотландтарды өзінің қалауына сай келісімге мәжбүрлеу үмітімен, шотландтарға шабуыл жасаумен қорқыту үшін шағын әскермен Оркни аралдарына түсуге рұқсат берді. Монтроз Чарльз келісімге келер деп қорқып, Шотландияны басып алуды шешті. Ол тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Чарльз өзінің және Шотландия парламенті арасындағы Бредада келісілген келісім шарттарын орындайтынын және Ұлыбританиядағы пресвитериан шіркеуін басқаруға рұқсат берген салтанатты лига мен келісімді қолдайтынын уәде етті. Шотландияға келгеннен кейін 23 маусым 1650 жылы ол келісімге ресми түрде келісті; Шотландияда қолдау тапса да, епископ шіркеуінің басқаруын тастап кетуі оны Англияда танымал болмады. Көп ұзамай Чарльз өзі де Келісіміне мүшелердің "құқықсыздығы" мен "қосықөздігін" жек көреді. Чарльз шотландтық соттың көмегімен қамтамасыз етілді, оның азық-түлік пен үй шығыстары туралы жазба Фолкленд сарайында және Пертте сақталған. Чарльздың шотландтық таққа отырғызылуы 1650 - 1652 жылдардағы ағылшын-шотланд соғысына әкелді. 1650 жылы 3 қыркүйекте Келісіміне қатысушыларды Дунбарда Оливер Кромвельдің қолбасшылығындағы әлдеқайда кішігірім күш жеңді. Шотландиялықтар орташа Engagers және бір-бірімен соғысқан радикалды Kirk партиясы арасында бөлінді. Осы бөліністерден көңілі қалған Чарльз қазан айында "Engager" күштеріне қосылу үшін солтүстікке қарай аттанды, бұл оқиға "Бастау" деп аталды, бірақ екі күн ішінде Kirk партиясының мүшелері оны қалпына келтірді. Дегенмен, шотландтар Чарльздің ең жақсы үміті болып қала берді және ол 1651 жылдың 1 қаңтарында Скоун абатханасында Шотландия королі болып сайланды. Кромвельдің әскерлері Шотландиядағы Чарльздың позициясына қауіп төндіргендіктен, Англияға шабуыл жасауға шешім қабылданды, бірақ олардың ең тәжірибелі әскерлерінің көп бөлігі Kirk партиясының діни негіздерімен байланысты болды, олардың басшылары да қатысудан бас тартты, соның ішінде Лорд Аргилл. Негізінен шотландтық армияға қарсылық көрсетуі, оңтүстікке қарай жылжу кезінде ағылшын роялистерінің аз ғана саны қосылған, ал шабуыл Ворчестер шайқасында 3 қыркүйек 1651 жылы жеңіліспен аяқталды. Чарльз қашуға үлкерді және алты аптадан кейін 16 қазан Нормандияға қонды, оның басына 1000 фунт сыйлық белгіленген, оған көмектескендер өлім жазасына кесілуі мүмкін болды, және ол 6 футтан (2 м) асып, сол кездегі адамдар үшін тым биік болды. Парламент қабылдаған Үкімет құралы бойынша Кромвель 1653 жылы Англия, Шотландия және Ирландияның Лорд-протектор болып тағайындалды, бұл тиімді түрде Британ аралдарын әскери басқаруға орнатты. Чарльз Парижге жақын Сен-Жермен-ан-Лайде демалыс өмірін өткізді, Людовик XIV-тен ай сайын 600 ливр көлемінде жәрдем алды. Чарльз Кромвель үкіметіне қарсы күшті қарсылық көрсету үшін жеткілікті қаржы немесе қолдау ала алмады. Генриетта Мария және Оранж принцессасы арқылы Стюарт әулетінің байланыстарына қарамастан, Франция және Голландия Республикасы 1654 жылдан бастап Кромвель үкіметімен одақтасты, Чарльз Франциядан кетуге және Оңтүстік Нидерландты басқаратын Испаниядан көмек сұрауға мәжбүр етті. Чарльз 1656 жылы Испаниямен Брюссель шартын жасады. Бұл Францияға қарсы соғысқа Чарльздің үлесінің орнына Испаниядан қалпына келтіруді қолдауды жинады. Чарльз жер аударылған поддандыларынан жиналған әскерді ұйымдастырды; бұл кішкентай, жалақысы төленбеген, нашар жабдықталған және тәртіпсіз күштер қалпына келтіруден кейінгі армияның ядросын құрады. Ұлтастық Парламент 1657 жылы Франциямен Голландияда Испанияға қарсы соғысу үшін Париж шартын жасады. Испан күштеріндегі роялистік қолдаушылар Чарльздің кіші інісі Йорк герцогы Джеймс басқарды. 1658 жылы Дюн шайқасында, үлкен испан күшінің бір бөлігі ретінде Чарльздің шамамен 2000 адамнан тұратын әскері француз әскерімен бірге Кромвель әскерімен шайқасты. Шайқас аяқталған кезде Чарльздің күші шамамен 1000 адамды құрады және Дюнкерк ағылшындарға берілгеннен кейін Англияға роялистік экспедицияның перспективасы жойылды.

Charles was born at St James's Palace on 29 May 1630, eldest surviving son of Charles I, king of England, Scotland and Ireland, and his wife Henrietta Maria, sister of Louis XIII of France. Charles was their second child (the first being a son born about a year before, who had died within a day). He was baptised on 27 June in the Chapel Royal by William Laud, a future archbishop of Canterbury, and during his infancy was supervised by the Protestant Countess of Dorset. His godparents included his maternal uncle Louis XIII and maternal grandmother, Marie de' Medici, the Dowager Queen of France, both of whom were Catholics. At birth, Charles automatically became Duke of Cornwall and Duke of Rothesay, and the possessor of several other associated titles. At or around his eighth birthday, he was designated Prince of Wales, though he was never formally invested. In August 1642, the long running dispute between Charles I and Parliament culminated in the outbreak of the First English Civil War. In October, Prince Charles and his younger brother James were present at the Battle of Edgehill and spent the next two years based in the Royalist capital of Oxford. In January 1645, Charles was given his own Council and made titular head of Royalist forces in the West Country. By spring 1646, most of the region had been occupied by Parliamentarian forces and Charles went into exile to avoid capture. From Falmouth, he went first to the Isles of Scilly, then to Jersey, and finally to France, where his mother was already living under the protection of his first cousin, the eight year old Louis XIV. Charles I surrendered into captivity in May 1646. During the Second English Civil War in 1648, Charles moved to The Hague, where his sister Mary and his brother in law William II, Prince of Orange, seemed more likely to provide substantial aid to the Royalist cause than his mother's French relations. Although part of the Parliamentarian fleet defected, it did not reach Scotland in time to join up with the Royalist Engager army led by the Duke of Hamilton before it was defeated at Preston by the New Model Army. At The Hague, Charles had a brief affair with Lucy Walter, who later falsely claimed that they had secretly married. Her son, James Crofts (afterwards Duke of Monmouth and Duke of Buccleuch), was one of Charles's many illegitimate children who became prominent in British society. Despite his son's diplomatic efforts to save him, the execution of Charles I took place in January 1649, and England became a republic. On 5 February, the Covenanter Parliament of Scotland proclaimed Charles II as "King of Great Britain, France and Ireland" at the Mercat Cross, Edinburgh, but refused to allow him to enter Scotland unless he agreed to establish Presbyterianism as the state religion in all three of his kingdoms. When negotiations with the Scots stalled, Charles authorised Lord Montrose to land in the Orkney Islands with a small army to threaten the Scots with invasion, in the hope of forcing an agreement more to his liking. Montrose feared that Charles would accept a compromise, and so chose to invade mainland Scotland anyway. He was captured and executed. Charles reluctantly promised that he would abide by the terms of a treaty agreed between him and the Scots Parliament at Breda, and support the Solemn League and Covenant, which authorised Presbyterian church governance across Britain. Upon his arrival in Scotland on 23 June 1650, he formally agreed to the Covenant; his abandonment of Episcopal church governance, although winning him support in Scotland, left him unpopular in England. Charles himself soon came to despise the "villainy" and "hypocrisy" of the Covenanters. Charles was provided with a Scottish court, and the record of his food and household expenses at Falkland Palace and Perth survives. Charles's Scottish coronation led to the Anglo Scottish War of 1650 to 1652. On 3 September 1650, the Covenanters were defeated at Dunbar by a much smaller force commanded by Oliver Cromwell. The Scots were divided between moderate Engagers and the more radical Kirk Party, who even fought each other. Disillusioned by these divisions, Charles rode north to join an Engager force in October, an event which became known as "the Start", but within two days members of the Kirk Party had recovered him. Nevertheless, the Scots remained Charles's best hope of restoration, and he was crowned King of Scotland at Scone Abbey on 1 January 1651. With Cromwell's forces threatening Charles's position in Scotland, it was decided to mount an attack on England, but many of their most experienced soldiers had been excluded on religious grounds by the Kirk Party, whose leaders also refused to participate, among them Lord Argyll. Opposition to what was primarily a Scottish army meant few English Royalists joined as it moved south, and the invasion ended in defeat at the Battle of Worcester on 3 September 1651. Charles managed to escape and landed in Normandy six weeks later on 16 October, even though there was a reward of £1,000 on his head, anyone caught helping him was at risk of being put to death, and he was difficult to disguise, being over 6 feet (2 m), which was unusually tall for the time. Under the Instrument of Government passed by Parliament, Cromwell was appointed Lord Protector of England, Scotland and Ireland in 1653, effectively placing the British Isles under military rule. Charles lived a life of leisure at Saint Germain en Laye near Paris, living on a grant from Louis XIV of 600 livres a month. Charles could not obtain sufficient finance or support to mount a serious challenge to Cromwell's government. Despite the Stuart family connections through Henrietta Maria and the Princess of Orange, France and the Dutch Republic allied themselves with Cromwell's government from 1654, forcing Charles to leave France and turn to Spain for aid, which at that time ruled the Southern Netherlands. Charles made the Treaty of Brussels with Spain in 1656. This gathered Spanish support for a restoration in return for Charles's contribution to the war against France. Charles raised a ragtag army from his exiled subjects; this small, underpaid, poorly equipped and ill disciplined force formed the nucleus of the post Restoration army. The Commonwealth made the Treaty of Paris with France in 1657 to join them in war against Spain in the Netherlands. Royalist supporters in the Spanish force were led by Charles's younger brother James, Duke of York. At the Battle of the Dunes in 1658, as part of the larger Spanish force, Charles's army of around 2,000 clashed with Commonwealth troops fighting with the French. By the end of the battle Charles's force was about 1,000 and with Dunkirk given to the English the prospect of a Royalist expedition to England was dashed.

Қалпына келтіру

1658 жылы Оливер Кромвель қайтыс болғаннан кейін Чарльздің тәжді қайта иелену мүмкіндігі мардымсыз көрінді; Кромвельдің орнын ұлы Ричард Лорд-протектор болып басты. Бірақ жаңа Лорд-протектордың әскери және азаматтық басқаруда тәжірибесі шамалы болды. 1659 жылы Рамп Парламенті қайта шақырылып, Ричард Кромвель отставкаға шықты. Одан кейін болған азаматтық және әскери алабұдында Шотландияның губернаторы Джордж Монк елдің анархияға түсіп кетпесіне қабілетсіздік білдірді. Монк әскерімен Лондон қаласына кіріп, 1648 жылғы желтоқсанда Прайд тазалауы кезінде шеттетілген Ұзақ Парламент мүшелерін Парламентке қайта қабылдауға мәжбүр етті. Парламент өзін-өзі таратып, шамамен 20 жылдан кейін алғаш рет жалпы сайлау өтті. Кететін Парламент сайлау талаптарын белгілеп, пресвитериандық көпшіліктің қайта оралуын қамтамасыз етуді көздеді. Роялистік кандидаттар мен сайлаушыларға қатысты шектеулер көбінесе ескерілмеді, нәтижесінде Палаталар палатасы саяси тұрғыдан роялистер мен парламентарийлер арасында, ал діни тұрғыдан англикандықтар мен пресвитериандар арасында шамалы бөлінді. 1660 жылдың 25 сәуірінде Конвенция Парламенті жиналды және көп ұзамай Бреда декларациясын қабылдады, онда Чарльз кеңшілік пен төзімділікке уәде берді. Әркімнің сана еркіндігі болады, ал Англикан шіркеуінің саясаты қатал болмайды. Ол бұрынғы жауларын жер аудармай, олардың мүлкін тартып алмайды. Оның қарсыластарының көбі, патша өлтірушілерден басқа, кешіріледі. Ең бастысы, Чарльз Парламентпен бірлесіп билік етуге уәде берді. Англия Парламенті Чарльзды король деп жариялап, оны қайта оралуға шақырды, бұл хабар Чарльзге 1660 жылдың 8 мамырында Бредада жетті. Ирландияда жыл басында конгресс шақырылып, Чарльз үшін жарияланды. 14 мамырда ол Дублинде король деп жарияланды. Чарльз Англияға Шевенингеннен аттанып, 1660 жылдың 25 мамырында Доверге келді және 29 мамырда Лондонға жетті, осы күні 30 жасқа толды. Чарльз бен Парламент Кромвельдің жақтастарына өтемақы және ұмыту туралы заңмен рақымшылық көрсеткенімен, 50 адам нақты айырылды. Соңында патша өлтірушілердің тоғызы аталды: олар асылып, суға тартылып, төрт бөлікке бөлінді, ал қалғандары өмір бойы түрмеге жабылды немесе өмір бойы қызметтен шеттетілді. Оливер Кромвель, Генри Айртон және Джон Брэдшоутың денелері өлімнен кейін бас кесу рәсіміне ұшырады. Англия Парламенті Чарльзге үкіметті басқару үшін жылына 1,2 миллион фунт стерлингтік табыс берді, бұл көбінесе кедендік баждар мен акциздерден түсті. Бірақ бұл грант Чарльздың билігінің көп бөлігінде жеткіліксіз болды. Көбінесе нақты кіріс одан да аз болды, бұл патшалық үйдің мөлшерін және шығындарын азайту арқылы, сондай-ақ ошақ салығы сияқты танымал емес жаңалықтар арқылы үнемдеуге әкелді. 1660 жылдың екінші жартысында Чарльздың Реставрацияға деген қуанышы Генри мен Мэридің шешек ауруынан қайтыс болуымен күңкейді. Сонымен қатар, Лорд-канцлер Эдвард Хайдтың қызы Энн Хайд Чарльздың інісі Джеймске жүкті екенін жариялады, олармен құпия түрде үйленген. Эдвард Хайд бұл неке туралы да, жүктілік туралы да білмеді, ол Кларендон графы болып жарияланды және Чарльздың сүйікті министрі ретіндегі орны нығайды.

After the death of Oliver Cromwell in 1658, Charles's initial chances of regaining the Crown seemed slim; Cromwell was succeeded as Lord Protector by his son Richard. However, the new Lord Protector had little experience of either military or civil administration. In 1659, the Rump Parliament was recalled and Richard Cromwell resigned. During the civil and military unrest that followed, George Monck, the Governor of Scotland, was concerned that the nation would descend into anarchy. Monck and his army marched into the City of London, and forced the Rump Parliament to re admit members of the Long Parliament who had been excluded in December 1648, during Pride's Purge. Parliament dissolved itself, and there was a general election for the first time in almost 20 years. The outgoing Parliament defined the electoral qualifications intending to bring about the return of a Presbyterian majority. The restrictions against royalist candidates and voters were widely ignored, and the elections resulted in a House of Commons that was fairly evenly divided on political grounds between Royalists and Parliamentarians and on religious grounds between Anglicans and Presbyterians. The so called Convention Parliament assembled on 25 April 1660, and soon afterwards welcomed the Declaration of Breda, in which Charles promised lenience and tolerance. There would be liberty of conscience, and Anglican church policy would not be harsh. He would not exile past enemies nor confiscate their wealth. There would be pardons for nearly all his opponents except the regicides. Above all, Charles promised to rule in cooperation with Parliament. The English Parliament resolved to proclaim Charles king and invite him to return, a message that reached Charles at Breda on 8 May 1660. In Ireland, a convention had been called earlier in the year and had already declared for Charles. On 14 May, he was proclaimed king in Dublin. Charles set out for England from Scheveningen, arrived in Dover on 25 May 1660 and reached London on 29 May, his 30th birthday. Although Charles and Parliament granted amnesty to nearly all of Cromwell's supporters in the Act of Indemnity and Oblivion, 50 people were specifically excluded. In the end nine of the regicides were executed: they were hanged, drawn and quartered, whereas others were given life imprisonment or excluded from office for life. The bodies of Oliver Cromwell, Henry Ireton and John Bradshaw were subjected to posthumous decapitations. The English Parliament granted Charles an annual income to run the government of £1.2 million, generated largely from customs and excise duties. The grant, however, proved to be insufficient for most of Charles's reign. For the most part, the actual revenue was much lower, which led to attempts to economise at court by reducing the size and expenses of the royal household and raising money through unpopular innovations such as the hearth tax. In the latter half of 1660, Charles's joy at the Restoration was tempered by the deaths of his siblings Henry and Mary of smallpox. At around the same time, Anne Hyde, the daughter of Lord Chancellor Edward Hyde, revealed that she was pregnant by Charles's brother James, whom she had secretly married. Edward Hyde, who had not known of either the marriage or the pregnancy, was created Earl of Clarendon and his position as Charles's favourite minister was strengthened.

Ұлы індет пен үлкен өрттің пайда болуы

1665 жылы Лондонның Ұлы обасы басталды, қыркүйекте аптасына 7000-ге дейін адам қайтыс болып, ең жоғары шағына жетті. Чарльз, оның отбасы және сарай шілде айында Лондоннан Солсбериге қашып кетті; Парламент Оксфордта жиналды. Қысқы айларда обаның таралуы баяулады және Чарльз 1666 жылдың ақпан айында Лондонға оралды. 1666 жылдың ортасына дейін созылған ыстық және құрғақ ауа райынан кейін, Лондонның Ұлы өрті 1666 жылдың 2 қыркүйегінде Пудинг-Лейн көшесінде басталды. Күшті желдің арқасында және қысқа дайындалған ағаш пен отынның көптігіне байланысты өрт шамамен 13200 үйді және 87 шіркеуді, оның ішінде Сент-Пол соборын да қиратты. Чарльз бен оның інісі Джеймс өрт сөндіруге қатысып, оған жетекшілік етті. Халық өрттің себебі католиктердің құйрықтары деп айыптады.

Сыртқы саясат және неке

1640 жылдан бастап Португалия Испаниямен, Испания және Португалия патшалықтары арасындағы алпыс жылдық династиялық одақтан кейін тәуелсіздігін қайтару үшін соғыс жүргізді. Португалияға Франция көмектесті, бірақ 1659 жылғы Пиреней келісімінде Франция одақтасынан бас тартты. Карлдың Екатерина Брагансаға үйленуі үшін Португалиямен келіссөздер оның әкесі билік еткен кезде басталды, ал тәжді қалпына келтіргеннен кейін Португалия королевасы Луиза, регент ретінде, Англиямен келіссөздерді қайта ашты, нәтижесінде одақ құрылды. 1661 жылдың 23 маусымында неке шарты жасалды; Англия Екатеринаның Солтүстік Африкадағы Танжер портын, Үндістандағы Бомбейдің жеті аралын (Британ империясының дамуына зор ықпал етті), Бразилия мен Шығыс Үндістандағы бағалы сауда жеңілдіктерін, Португалиядағы діни және сауда бостандығын және екі миллион португалдық алтын монетасын (сол кездегі 300 000 фунт стерлингке тең) алды; Португалия Испанияға қарсы әскери және теңіз қолдауын және Екатеринаға дін таңдау еркіндігін алды. Екатерина 1662 жылдың 13-14 мамырында Португалиядан Портсмутқа келді, бірақ Карл оны 20 мамырға дейін кездестірмеді. Ертесі күні жұбайлар Портсмутте екі рәсімде үйленді – құпия түрде католиктік рәсім, содан кейін көпшілікке арналған англикан қызметі. Сол жылы Карл өзінің туысы Франция королі Людовик XIV-ке Дюнкеркті шамамен 375 000 фунтқа сатты. Стратегиялық маңызы бар болғанымен, бұл канал порты Карлдың шектеулі қаржысына салмақ салды, өйткені ол қазынаға жылына 321 000 фунт стерлинг тұрды. Карлдың тәжді қалпына келтіруінен бұрын 1650 жылғы Навигациялық заңдар голланд саудасына ағылшын кемелеріне монополия беріп зиян келтірді және Бірінші голланд соғысын (1652–1654) бастады. Жаңа бастаманың негізін қалау үшін 1660 жылдың қараша айында Штаттар Генералының елшілері Голланд сыйлығымен келді. Екінші голланд соғысы (1665–1667) ағылшынның Африка мен Солтүстік Америкадағы голланд иеліктеріне араласу әрекеттерінен басталды. Соғыс ағылшындықтар үшін сәтті басталды, Жаңа Амстердамды (Карлдың ағасы Йорк герцогы Джеймстің құрметіне Нью-Йорк деп аталды) басып алды және Лоустофт шайқасында жеңіске жетті, бірақ 1667 жылы голландтықтар Англияға күтпеген шабуыл жасады (Медвейге шабуыл), Темза өзенімен ағылшын флотының басым бөлігі орналасқан жерге дейін жүзіп келді. Кемелердің көбі батып кетті, тек бас флагмандық кеме, Royal Charles қана Нидерландқа трофей ретінде қайтарылды. Екінші голланд соғысы Бреда келісіміне қол қоюмен аяқталды. Екінші голланд соғысының нәтижесінде Карл Лорд Кларендонды жұмыстан босатты, оны соғыстың кінәсін өтеуші есебінде пайдаланды. Кларендон мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталғанда Францияға қашып кетті (жазасы өлім). Билік бес саясаткерге өтті, олар Кабаль – Клиффорд, Арлингтон, Бэкингем, Эшли (кейін Шафтсбери графы) және Лаудердейл деп аталды. Шындығында, Кабаль сирек бірлесіп жұмыс істеді, ал сарай көбінесе Арлингтон мен Бэкингем басқаратын екі фракцияға бөлінді, Арлингтон сәттірек болды. 1668 жылы Англия Швециямен және бұрынғы жауы Нидерландымен одақтасып, Людовик XIV-ке қарсы Деволюция соғысына қатысты. Людовик Үштік одақпен бейбітшілікке келді, бірақ Нидерландыға қатысты агрессивті ниеттерін сақтап қалды. 1670 жылы Карл қаржылық қиындықтарын шешу үшін Довер келісіміне келісті, оған сәйкес Людовик оған жыл сайын 160 000 фунт төлейді. Ал Карл Людовикке әскер жіберуге және "падышалығының жағдайы жақсарған кезде" католицизмге өтуін жариялауға келісті. Людовик оған 6000 әскерді қарсылық білдірушілерді басу үшін беруі керек еді. Карл келісімнің, әсіресе дін өзгеру туралы баптың құпиялылығын қамтамасыз етуге тырысты. Карл шын мәнінде дінін өзгертпек ниеті болған-жоқпын анықтау қиын. Осы арада Карл бес жарғы арқылы Шығыс Индия компаниясына аумақтық иеліктерін автономды басқаруға, ақша шығаруға, бекіністер мен әскерлерге қолбасшылық етуге, одақтар құруға, соғыс пен бейбітшілік жариялауға және Үндістандағы иеліктерінде азаматтық және қылмыстық сот билігін жүзеге асыруға құқық берді. Ол 1668 жылы Бомбей аралдарын компанияға 10 фунт стерлингтік номиналды сомаға жалға берді. Екатерина әкелген португалдық аумақтар қалыңдық ретінде ұстап тұруға тым қымбат болып шықты; Танжер 1684 жылы тасталды. 1670 жылы Карл Хадсон шығанағының барлық су алабын басқаруды Хадсон шығанағы компаниясына патша жарғысымен берді және аумақтың атауын, компанияның бірінші губернаторы, Рейн князі Руперт құрметіне Руперт жері деп атады.

Since 1640, Portugal had been fighting a war against Spain to restore its independence after a dynastic union of sixty years between the crowns of Spain and Portugal. Portugal had been helped by France, but in the Treaty of the Pyrenees in 1659 Portugal was abandoned by its French ally. Negotiations with Portugal for Charles's marriage to Catherine of Braganza began during his father's reign and upon the restoration, Queen Luísa of Portugal, acting as regent, reopened negotiations with England that resulted in an alliance. On 23 June 1661, a marriage treaty was signed; England acquired Catherine's dowry of the port of Tangier in North Africa, the Seven Islands of Bombay in India (which had a major influence on the development of the British Empire), valuable trading privileges in Brazil and the East Indies, religious and commercial freedom in Portugal and two million Portuguese crowns (equivalent to £300,000 then); while Portugal obtained military and naval support against Spain and liberty of worship for Catherine. Catherine journeyed from Portugal to Portsmouth on 13–14 May 1662, but was not visited by Charles there until 20 May. The next day the couple were married at Portsmouth in two ceremonies—a Catholic one conducted in secret, followed by a public Anglican service. The same year, in an unpopular move, Charles sold Dunkirk to his first cousin King Louis XIV of France for about £375,000. The channel port, although a valuable strategic outpost, was a drain on Charles's limited finances, as it cost the Treasury £321,000 per year. Before Charles's restoration, the Navigation Acts of 1650 had hurt Dutch trade by giving English vessels a monopoly, and had started the First Dutch War (1652–1654). To lay foundations for a new beginning, envoys of the States General appeared in November 1660 with the Dutch Gift. The Second Dutch War (1665–1667) was started by English attempts to muscle in on Dutch possessions in Africa and North America. The conflict began well for the English, with the capture of New Amsterdam (renamed New York in honour of Charles's brother James, Duke of York) and a victory at the Battle of Lowestoft, but in 1667 the Dutch launched a surprise attack on England (the Raid on the Medway) when they sailed up the River Thames to where a major part of the English fleet was docked. Almost all of the ships were sunk except for the flagship, Royal Charles, which was taken back to the Netherlands as a prize. The Second Dutch War ended with the signing of the Treaty of Breda. As a result of the Second Dutch War, Charles dismissed Lord Clarendon, whom he used as a scapegoat for the war. Clarendon fled to France when impeached for high treason (which carried the penalty of death). Power passed to five politicians known collectively by a whimsical acronym as the Cabal—Clifford, Arlington, Buckingham, Ashley (afterwards Earl of Shaftesbury) and Lauderdale. In fact, the Cabal rarely acted in concert, and the court was often divided between two factions led by Arlington and Buckingham, with Arlington the more successful. In 1668, England allied itself with Sweden, and with its former enemy the Netherlands, to oppose Louis XIV in the War of Devolution. Louis made peace with the Triple Alliance, but he continued to maintain his aggressive intentions towards the Netherlands. In 1670, Charles, seeking to solve his financial troubles, agreed to the Treaty of Dover, under which Louis would pay him £160,000 each year. In exchange, Charles agreed to supply Louis with troops and to announce his conversion to Catholicism "as soon as the welfare of his kingdom will permit". Louis was to provide him with 6,000 troops to suppress those who opposed the conversion. Charles endeavoured to ensure that the Treaty—especially the conversion clause—remained secret. It remains unclear if Charles ever seriously intended to convert. Meanwhile, by a series of five charters, Charles granted the East India Company the rights to autonomous government of its territorial acquisitions, to mint money, to command fortresses and troops, to form alliances, to make war and peace, and to exercise both civil and criminal jurisdiction over its possessions in the Indies. Earlier in 1668 he leased the islands of Bombay to the company for a nominal sum of £10 paid in gold. The Portuguese territories that Catherine brought with her as a dowry proved too expensive to maintain; Tangier was abandoned in 1684. In 1670, Charles granted control of the entire Hudson Bay drainage basin to the Hudson's Bay Company by royal charter, and named the territory Rupert's Land, after his cousin Prince Rupert of the Rhine, the company's first governor.

Парламентпен қақтығыс

Бұрын патшаға адал болғанмен, 1670 жылдары патшаның соғыстары мен діни саясаты Кавалер парламентін наразылыққа толтырды. 1672 жылы Карл католиктерге және басқа да діни ағымдарға қарсы барлық жазалау заңдарын тоқтата тұруды көздеген Патшалық Кешірім Декларациясын жариялады. Сол жылы ол католиктік Францияны ашық қолдап, үшінші ағылшын-голландия соғысын бастарды. Кавалер парламенті конституциялық негіздермен Декларацияға қарсы шықты, патшаның Парламент қабылдаған заңдарды өз еркімен тоқтата тұруға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Карл Декларацияны кері қайтарып алды және Тест Актісіне келісті, ол мемлекеттік қызметкерлерден Англия шіркеуінің белгілеген тәртібімен қасиетті дәмді қабылдауды талап етті, сондай-ақ кейіннен транссубстанциацияны және католиктік миссаны «сенімсіздік пен бейшаралық» деп айыптауды міндеттеді. Католик дініне ауысқан Клиффорд ант беруден бас тартып, орнынан кетті және көп ұзамай, мүмкін, өзіне қол жұмсады. 1674 жылы Англия голландия-ағылшын соғысынан ешқандай пайда көре алмады, ал Кавалер парламенті қосымша қаражат беруден бас тартты, бұл Карлді бейбітшілікке келісуге мәжбүр етті. Кабалдың ықпалы азайды, ал Клиффордтың орнын басып алған лорд Денбидің ықпалы артты, сонымен қатар оған және сарайға қарсы оппозиция да күшейді. Саясаткерлер мен пэрлер Карл II Людовик XIV-нің абсолюттік (және католиктік) билігін үлгі еткен Францияға жақын сыртқы саясатты жақтасады деп сенді. 1675-1678 жылдар аралығындағы көптеген памфлеттер мен парламенттік сөздерде ағылшын бостандықтары мен құқықтарының жоғалуынан қорқып, «папалық пен өкімшілік билік» айыпталды. Королева Екатерина мұрагер тудыра алмады; оның төрт жүктілігі 1662, 1666 жылдың ақпаны, 1668 жылдың мамыры және 1669 жылдың маусымында түсікпен аяқталды. Сондықтан Карлдың мұрагері оның танымал емес католик ағасы Йорк герцогы Джеймс болды. Корольдық отбасының тым католиктік екендігіне қатысты халықтың алаңдауын басу үшін Карл Джеймстің қызы Мэриді протестант Вильгельм Оранскийге үйлендіруге келісті. 1678 жылы бір кезде англикандық, бір кезде иезуит діни қызметкері болған Титус Оутс патшаны өлтіру үшін «католиктік қастандық» туралы жалған ескерту жасады, тіпті патшайымды да оған қатысқан деп айыптады. Карл бұл айыптауларға сенбеді, бірақ өзінің басты министрі лорд Денбиге тергеу жүргізуді бұйырды. Денби Оутстың мәлімдемесіне күмәнмен қараса да, Кавалер парламенті оны өте маңызды деп қабылдады. Халықтың католиктерге қарсы ызасы күшейді; бүкіл елдегі судьялар мен қазылар күдіктілерді айыптады; көптеген кінәсіз адамдар өлім жазасына кесілді. Кейін 1678 жылы Төменгі палата Денбиді мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен импичмент жасады. Ұлттың көп бөлігі католиктік Франциямен соғысқа ұмтылғанмен, Карл ақшаға қарыз Англияның бейтараптығын сақтау үшін Людовик XIV-пен жасырын келіссөздер жүргізді. Денби Францияға қарсы екенін ашық айтты, бірақ Карлдың тілегін орындауға келісті. Өкінішке орай, ол үшін Төменгі палата оны даулы оқиғаға қатысы жоқ адам ретінде қарастыра алмады, керісінше, саясаттың авторы деп санайды. Денбиді импичменттен құтқару үшін Карл 1679 жылдың қаңтарында Кавалер парламентін таратып жіберді. Сол жылдың наурыз айында жиналған жаңа ағылшын парламенті Карлға қарсы болды. Көптеген мүшелер оның қарсылықты басу үшін немесе католицизмді таңу үшін тұрақты армияны пайдалануға ниеттенген деп қорқытты. Алайда, Парламент дауыс берген қаражат жеткіліксіз болғандықтан, Карл әскерлерін біртіндеп таратуға мәжбүр болды. Парламенттің қолдауын жоғалтқан Денби Лорд Жоғарғы Қазынашы лауазымынан кетті, бірақ корольден кешірім алды. Патшаның еркіне қарамастан, Төменгі палата Парламентті тарату импичмент ісін тоқтатпағанын және сондықтан кешірім жарамсыз екенін мәлімдеді. Лордтар палатасы елден қуу жазасын қолдануға тырысқанда, ол Төменгі палатада тым жеңіл деп саналды, импичмент екі палата арасында тоқтап қалды. Патшалық құрған кезінде көп рет талап етілгендей, Карл қарсыластарының тілегіне мойынұсынып, Денбиді Лондон мұнарасына жіберді, онда ол тағы бес жыл тұтқында болды.

Although previously favourable to the Crown, the Cavalier Parliament was alienated by the king's wars and religious policies during the 1670s. In 1672, Charles issued the Royal Declaration of Indulgence, in which he purported to suspend all penal laws against Catholics and other religious dissenters. In the same year, he openly supported Catholic France and started the Third Anglo Dutch War. The Cavalier Parliament opposed the Declaration of Indulgence on constitutional grounds by claiming that the king had no right to arbitrarily suspend laws passed by Parliament. Charles withdrew the Declaration, and also agreed to the Test Act, which not only required public officials to receive the sacrament under the forms prescribed by the Church of England, but also later forced them to denounce transubstantiation and the Catholic Mass as "superstitious and idolatrous". Clifford, who had converted to Catholicism, resigned rather than take the oath, and died shortly after, possibly from suicide. By 1674, England had gained nothing from the Anglo Dutch War, and the Cavalier Parliament refused to provide further funds, forcing Charles to make peace. The power of the Cabal waned and that of Clifford's replacement, Lord Danby grew, as did opposition towards him and the court. Politicians and peers believed that Charles II favoured a pro French foreign policy that desired to emulate the absolutist (and Catholic) sovereignty of Louis XIV. In numerous pamphlets and parliamentary speeches between 1675 and 1678, "popery and arbitrary government" were decried for fear of the loss of English liberties and freedoms. Queen Catherine was unable to produce an heir; her four pregnancies had ended in miscarriages and stillbirths in 1662, February 1666, May 1668, and June 1669. Charles's heir presumptive was therefore his unpopular Catholic brother, James, Duke of York. Partly to assuage public fears that the royal family was too Catholic, Charles agreed that James's daughter, Mary, should marry the Protestant William of Orange. In 1678, Titus Oates, who had been alternately an Anglican and Jesuit priest, falsely warned of a "Popish Plot" to assassinate the king, even accusing the queen of complicity. Charles did not believe the allegations, but ordered his chief minister Lord Danby to investigate. While Danby seems to have been rightly sceptical about Oates's claims, the Cavalier Parliament took them seriously. The people were seized with an anti Catholic hysteria; judges and juries across the land condemned the supposed conspirators; numerous innocent individuals were executed. Later in 1678, Danby was impeached by the House of Commons on the charge of high treason. Although much of the nation had sought war with Catholic France, Charles had secretly negotiated with Louis XIV, trying to reach an agreement under which England would remain neutral in return for money. Danby had publicly professed that he was hostile to France, but had reservedly agreed to abide by Charles's wishes. Unfortunately for him, the House of Commons failed to view him as a reluctant participant in the scandal, instead believing that he was the author of the policy. To save Danby from the impeachment trial, Charles dissolved the Cavalier Parliament in January 1679. The new English Parliament, which met in March of the same year, was quite hostile to Charles. Many members feared that he had intended to use the standing army to suppress dissent or impose Catholicism. However, with insufficient funds voted by Parliament, Charles was forced to gradually disband his troops. Having lost the support of Parliament, Danby resigned his post of Lord High Treasurer, but received a pardon from the king. In defiance of the royal will, the House of Commons declared that the dissolution of Parliament did not interrupt impeachment proceedings, and that the pardon was therefore invalid. When the House of Lords attempted to impose the punishment of exile—which the Commons thought too mild—the impeachment became stalled between the two Houses. As he had been required to do so many times during his reign, Charles bowed to the wishes of his opponents, committing Danby to the Tower of London, in which he was held for another five years.

Ғылым

Чарльздің балалық шағында Ньюкасл графы Уильям Кавендиш патша үйінің басқарушысы болды, ал Оксфордтағы Христос шіркеуінің деканы Брайан Дюпа оның тәрбиешісі болды. Екеуі де болашақ патшаға ғылымды оқу лайық емес деп ойлады, тіпті Ньюкасл кез келген пәнге тым терең бойлауға кеңес берді. Алайда Чарльз өскен сайын, атақты хирург Уильям Харви оның мұғалімі болып тағайындалды. Ол адам денесіндегі қан айналымы жөніндегі еңбегімен танымал болды және Карл I-нің жеке дәрігері болды; оның зерттеулері Чарльздің ғылымға деген көзқарасына әсер етті. Патшаның бас дәрігері ретінде Харви Карл I-ді Эджхилл шайқасына ертіп барды және кейбір егжей-тегжейлері белгісіз болғанымен, ол таңертең принц Чарльз бен Йорк герцогының қасында болды, бірақ шайқас басталғанда екі жігіт патшамен бірге болды. Түстен кейін, әкесі олардың қауіпсіздігі үшін алаңдағандықтан, екі ханзада сэр У. Говард пен оның зейнеткерлерімен бірге майданнан кетіп қалды. Франциядағы жер аударылған кезінде Чарльз физика, химия және математиканы оқуын жалғастырды. Оның ұстаздарына Джон Эрл, өзінің сатирикалық «Микрокосмография» кітабымен танымал болған, ол латын және грек тілдерін оқыды, және Томас Гоббс, философ және «Левиафан» авторы, ол математиканы оқыды. Францияда Чарльз балалық шағындағы досы Букингем графына химия және алхимия бойынша тәжірибелер жүргізуге көмектесті, граф философ тасын жасауға жақын екеніне сенді. Шетелде жүргенде Чарльздің кейбір оқулары уақытты өткізуге көмектескен болса да, Англияға оралғанда ол кеме жүргізу математикасын жақсы білген және тәжірибелі химик болды. Оның теңіз архитектурасы туралы білімі соншалық болды, ол Сэмюэл Пепис, Уильям Петти және Джон Эвелинмен осы тақырыпта техникалық талқылауларға қатыса алды. Бұл кездегі жаңа тұжырымдар мен жаңалықтар Чарльзды ғылым мен медицинада ғана емес, сондай-ақ ботаника және бағбандарлық сияқты тақырыптарда қызықтырды. Чарльз көргендеріне қатты таң қалды, сондықтан ол өзінің 36 дюймдік телескопын тапсырыс берді және оны Уайтхоллдағы жеке бақшаға орнатты. Ол достарын және таныстарын жаңа телескопы арқылы аспанды көруге шақырды, ал 1661 жылдың мамыр айында Эвелин Сатурн сақиналарын көру үшін бірнеше ғалымдармен бірге Баққа барғандығын айтады. Чарльз сонымен қатар Уайтхоллда өз бөлмесіне жақын зертхана орнатты. Патшалық құрғаннан бастап Чарльз өзінің ғылыми ізденістеріне көмектесу үшін сарапшыларды тағайындады. Олардың арасында: патшаға кейбір анатомиялық кесулер жасаған атақты анатомист Тимоти Кларк; оның бас ботанигі ретінде Роберт Морисон (Чарльздің өз ботаникалық бағы болды); патшаның зертханасында тәжірибелер жүргізуді тапсырған химик және алхимик Эдмунд Дикинсон; кейбір дәрілерді патшаның көз алдында дайындаған және құрастыру мен ойлап табуда шебер болған сэр Томас Уильямс; және патшаның химия профессоры және дәріханашысы ретінде Англияға шақырылған Никасиус ле Февр (немесе Николас Лефевр). Эвелин патшамен бірге оның зертханасына барды. Патшаның көптеген қызығушылықтарының қатарында сағат механизмдері де болды. Сэр Роберт Морей, Чарльз сарайының мүшесі, осы нәтижеге жетуде маңызды рөл атқарды және ол жаңа Корольдік қоғамның бірінші президенті болды. Морей жылдар бойы Чарльз бен Қоғам арасындағы маңызды байланыс болды, патша алдындағы мәртебесі соншалықты жоғары болды, оған өзінің тәжірибелерін жүргізу үшін патшалық зертханаға кіруге рұқсат берілді. Чарльз ешқашан Қоғамның отырысына қатыспаған, бірақ ол Қоғам мүшелерімен, әсіресе Мореймен сөйлескеннен кейін, ондағы іс-әрекеттер туралы хабардар болды. Сонымен қатар Роберт Бойль оған Шаршембі күнгі кездесулерде жиі қолданылатын Бойль/Хук ауа сорғысын жеке көрсетті. Алайда Чарльз бірден практикалық нәтиже беретін тәжірибелерді ұнатты, ал Қоғам мүшелерінің «ауаны өлшеу» әрекеттеріне күлді. Ол сол кезде қалыптасқан физиканың негізгі заңдарын, соның ішінде Бойль заңын және Гук заңын, атмосфералық қысымды және ауаның тіршілікке қолдауының маңыздылығын түсінбеген сияқты. Чарльз өмірінің соңына таман қатты подаграға шалдықты, бұл оның жас кезінде үнемі жүретін күнделікті серуендеуін шектеді. Оның жігерлілігі енді зертханасына бағытталды, онда ол өз тәжірибелеріне бірнеше сағат бойы арнады, кейде оған Морей көмектесті. Чарльз әсіресе алхимияға қызығушылық танытты, ол оны көптеген жылдар бұрын, Букингем герцогымен бірге жер аударылған кезінде алғаш рет кездестірген болатын. Чарльз сынапты қайтадан сынауға кірісті және оны дистилдеуге таң атадан бастап бүкіл таңды жұмсады. Ашық тостағанда сынапты қыздырудан улы сынап буы шығады, бұл оның кейінгі денсаулығына әсер еткен болуы мүмкін.

In Charles's early childhood, William Cavendish, Earl of Newcastle, was governor of the royal household and Brian Duppa, the Dean of Christ Church, Oxford, was his tutor. Neither man thought that the study of science subjects was appropriate for a future king, and Newcastle even advised against studying any subject too seriously. However, as Charles grew older, the renowned surgeon William Harvey was appointed his tutor. He was famous for his work on blood circulation in the human body and already held the position of physician to Charles I; his studies were to influence Charles's own attitude to science. As the king's chief physician, Harvey accompanied Charles I to the Battle of Edgehill and, although some details are uncertain, he had charge of Prince Charles and the Duke of York in the morning, but the two boys were back with the king for the start of battle. Later in the afternoon, with their father concerned for their safety, the two princes left the battlefield accompanied by Sir W. Howard and his pensioners. During his exile, in France, Charles continued his education, including physics, chemistry and mathematics. His tutors included the cleric John Earle, well known for his satirical book Microcosmographie, with whom he studied Latin and Greek, and Thomas Hobbes, the philosopher and author of Leviathan, with whom he studied mathematics. In France, Charles assisted his childhood friend, the Earl of Buckingham, with his experiments in chemistry and alchemy, with the Earl convinced he was close to producing the philosopher's stone. Although some of Charles's studies, while abroad, may have helped to pass the time, on his return to England he was already knowledgeable in the mathematics of navigation and was a competent chemist. Such was his knowledge of naval architecture that he was able to participate in technical discussions on the subject with Samuel Pepys, William Petty and John Evelyn. The new concepts and discoveries being found at this time fascinated Charles, not only in science and medicine, but in topics such as botany and gardening. Charles was so impressed by what he saw that he ordered his own 36' telescope which he had installed in the Privy Garden at Whitehall. He would invite his friends and acquaintances to view the heavens through his new telescope and, in May 1661, Evelyn describes his visit to the Garden, with several other scientists, to view Saturn's rings. Charles also had a laboratory installed, in Whitehall, within easy access to his bedroom. From the beginning of his reign, Charles appointed experts to assist him in his scientific pursuits. These included: Timothy Clarke, a celebrated anatomist, who performed some dissections for the king; Robert Morison as his chief botanist (Charles had his own botanical garden); Edmund Dickinson, a chemist and alchemist, who was tasked with carrying out experiments in the king's laboratory; Sir Thomas Williams, who was skillful in compounding and inventing medicines, some of which were prepared in the royal presence; and Nicasius le Febure (or Nicolas LeFevre), who was invited to England as royal professor of chemistry and apothecary to the king's household. Evelyn visited his laboratory with the king. In addition to his many other interests, the king was fascinated by clock mechanisms Sir Robert Moray, a member of Charles's court, played an important part in achieving this outcome, and he was to be the first president of this new Royal Society. Over the years, Moray was an important go between for Charles and the Society, and his standing with the king was so high that he was given access to the royal laboratory to perform his own experiments there. Charles never attended a Society meeting, but he remained aware of the activities there from his discussions with Society members, especially Moray. In addition, Robert Boyle gave him a private viewing of the Boyle/Hooke air pump, which was used at many of the Wednesday meetings. However, Charles preferred experiments that had an immediate practical outcome and he laughed at the efforts of the Society members "to weigh air". He seemed unable to grasp the significance of the basic laws of physics being established at that time, including Boyle's Law and Hooke's Law and the concept of atmospheric pressure and the importance of air for the support of life. Charles developed painful gout in later life which limited the daily walks that he took regularly when younger. His keenness was now channelled to his laboratory where he would devote himself to his experiments, for hours at a time, sometimes helped by Moray. Charles was particularly interested in alchemy, which he had first encountered many years earlier, during his exile with the Duke of Buckingham. Charles resumed his experiments with mercury and would spend whole mornings attempting to distill it. Heating mercury in an open crucible releases mercury vapour, which is toxic and may have contributed to his later ill health.

Кейінгі жылдар

Карл өзінің католик ағасы Джеймстің таққа мұрагер болуына байланысты саяси дауылға тап болды. Католик монархына 1-ші Шафтсбери графы (бұрын Барон Эшли және 1673 жылы тарап кеткен Кабалдың мүшесі) қарсы шықты. Лорд Шафтсберидің билік базасы 1679 жылы Халық палатасы Йорк герцогін мұрагерлік құқығынан айыруды көздеген "Шеттеу туралы заң жобасын" ұсынғанда нығайды. Кейбіреулер тіпті патшалық тақты Карлдың заңсыз балаларының үлкені, протестант Монмут герцогіна беруге тырысты. "Шеттеу туралы заң жобасының" қорқынышты екенін ойлағандар Тори (ирландтық католик қарақшыларына берілген атау) деп, ал оны қолдағандар Уиг (қозғанқы шотландтық пресвитериандарға берілген атау) деп аталды.

Абсолюттік монарх

Шарль, Католицизмге қатысты қоғамдық пікірдің оңтайлы екенін сезініп, және жалғасып жатқан құйрық тізбесі соттарындағы кейбір ақталымдармен нығайтылған, 1679 жылдың ортасында ағылшын Парламентін екінші рет таратып жіберді. Шарльдің одан да қарапайым Парламентке үміттенгені ақталмады; ол бірнеше айдан кейін Парламентті тағы да таратып жіберді, олар Шектеу туралы заң жобасын қабылдауға тырысқаннан кейін. 1681 жылы наурыз айында Оксфордта жаңа Парламент жиналғанда, Шарль оны бірнеше күннен кейін төртінші рет таратып жіберді. Дегенмен, 1680-ші жылдары Шектеу туралы заңға халықтың қолдауы азайды, ал Шарль бүкіл елде адалдықтың күшеюін бастан кешірді. Лорд Шафтсбери 1681 жылы мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды (бірақ сәтті болмады), кейін Голландияға қашып кетті, онда қайтыс болды. Өзінің билігінің қалған бөлігінде Шарль Парламентсіз билік жүргізді. Шарльдің Шектеу туралы заңға қарсылығы кейбір протестанттарды ашуландырды. Протестанттық қастандық жасаушылар оны және Йорк герцогін Ньюмаркеттегі ат жарысынан кейін Лондонға оралғанда өлтіру жоспарын жасады. Бірақ үлкен өрт Шарльдің Ньюмаркеттегі тұрағын қиратты, осылайша оны жарыстан ерте кетуге мәжбүр етті, соның салдарынан жоспарланған шабуылдан сәтті қашып құтылды. Оқиға туралы ақпарат жарияланды. Эссекс графы, Алгернон Сидней, Лорд Рассел және Монмут герцогы сияқты протестант саясаткерлері бұл құйрық тізбесіне қатысқан деп айыпталды. Эссекс Лондон мұнарасында тұтқында болғанда өзінің тамырын кесіп өліп қалды; Сидней мен Рассел өте нашар дәлелдермен мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді; ал Монмут герцогы Вильгельм Оранскийдің сарайына жер аударылды. Лорд Денби және Тауэрде ұсталған католик лордтары босатылды, ал корольдің католик ағасы Джеймс сарайдағы ықпалын арттырды. Титус Оутс қорлау үшін сотталып, түрмеге қамалды. Осылайша, Шарльдің патшалық билігінің соңғы жылдары қарсыластарына деген көзқарасы өзгерді, және вигтер оны Францияның замандас Людовик XIV-імен салыстырды, оның сол жылдардағы үкімет формасы "құлдық" деп сипатталды. Олардың көптегені сотталды және мүлкі тәркіленді, Шарль соттар мен шерифтерді өз қалауынша ауыстырды және сот шешімін қабылдау үшін қазылар алқасын құрады. Лондондағы оппозицияны жою үшін Шарль 1682 жылғы муниципалдық сайлауда көптеген вигтерді сайлау құқығынан айырды, ал 1683 жылы Лондон хартасы жойылды. Кері перспективада, Шарльдің (кейіннен оның інісі және мұрагері Джеймс) сот жүйесін оппозицияға қарсы құрал ретінде пайдалануы, вигтер ойлауында сот және тәж арасындағы билікті бөлу идеясын қалыптастыруға көмектесті.

Fearing that the Exclusion Bill would be passed, and bolstered by some acquittals in the continuing Plot trials, which seemed to him to indicate a more favourable public mood towards Catholicism, Charles dissolved the English Parliament, for a second time that year, in mid 1679. Charles's hopes for a more moderate Parliament were not fulfilled; within a few months he had dissolved Parliament yet again, after it sought to pass the Exclusion Bill. When a new Parliament assembled at Oxford in March 1681, Charles dissolved it for a fourth time after just a few days. During the 1680s, however, popular support for the Exclusion Bill ebbed, and Charles experienced a nationwide surge of loyalty. Lord Shaftesbury was prosecuted (albeit unsuccessfully) for treason in 1681 and later fled to Holland, where he died. For the remainder of his reign, Charles ruled without Parliament. Charles's opposition to the Exclusion Bill angered some Protestants. Protestant conspirators formulated the Rye House Plot, a plan to murder him and the Duke of York as they returned to London after horse races in Newmarket. A great fire, however, destroyed Charles's lodgings at Newmarket, which forced him to leave the races early, thus inadvertently avoiding the planned attack. News of the failed plot was leaked. Protestant politicians such as the Earl of Essex, Algernon Sydney, Lord Russell and the Duke of Monmouth were implicated in the plot. Essex slit his own throat while imprisoned in the Tower of London; Sydney and Russell were executed for high treason on very flimsy evidence; and the Duke of Monmouth went into exile at the court of William of Orange. Lord Danby and the surviving Catholic lords held in the Tower were released and the king's Catholic brother, James, acquired greater influence at court. Titus Oates was convicted and imprisoned for defamation. Thus through the last years of Charles's reign, his approach towards his opponents changed, and he was compared by Whigs to the contemporary Louis XIV of France, with his form of government in those years termed "slavery". Many of them were prosecuted and their estates seized, with Charles replacing judges and sheriffs at will and packing juries to achieve conviction. To destroy opposition in London, Charles first disenfranchised many Whigs in the 1682 municipal elections, and in 1683 the London charter was forfeited. In retrospect, the use of the judicial system by Charles (and later his brother and heir James) as a tool against opposition, helped establish the idea of separation of powers between the judiciary and the Crown in Whig thought.

Өлім

1685 жылы 2 ақпанда Чарльз кенеттен салдары ауыр дертке шалдықты. Ол төрт күннен кейін Уайтхолл сарайында, сағат 11:45-те 54 жасында қайтыс болды. Ауруының және өлімінің күрт болғаны көптеген адамдардың, тіпті патшаның дербес дәрігерлерінің бірінің улану күдігіне себеп болды, бірақ қазіргі заманғы медициналық сараптама оның соңғы ауруының белгілері бүйрек функциясының нашарлауынан туындаған уремия синдромына ұқсас екенін көрсетеді. Чарльз көптеген қызығушылықтарының арасында зертханаға ие болды, онда ауруға шалдыққанға дейін сынақтар жүргізіп, сынаппен тәжірибе жасаған. Сынап улануы бүйрекке қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін, бірақ оның өліміне осының себеп болғаны әлі дәлелденбеді. Чарльз құлдырағаннан қайтыс болғанға дейінгі күндері қан тазарту, ішек тазалау және банкінг сияқты түрлі қиын емдерге ұшырады, оның нәтижесінде дегидратация арқылы уремиясы нашарлап, жазылуға көмектесудің орнына күшейген болуы мүмкін. Өлім төсегінде Чарльз ағасы Джеймстен өзінің сүйікті әйелдеріне қарауды өтінді: "Портсмутты жақсы күтіңдер, кедей Нелли аштан өлмесін". Ол сарайдағыларына: "Мырзалар, осы уақытқа дейін өліммен күрескенім үшін кешіріңдер", - деді және әйеліне жасаған қателіктеріне өкініш білдірді. Өмірінің соңғы кешінде ол әйгілі Джон Хаддлстонның куәлігінде католик шіркеуіне қабылданды, бірақ оның толыққанды есін сақтағандығы немесе шын ниеті қандай болғаны және бұл идея кімге келгені әлі белгісіз. Ол 14 ақпанда Вестминстер аббаттығында "ешқандай салтанатсыз" жерленді. Чарльздың орнын ағасы Джеймс II және VII иеленді.

Мұра

Уорчестер шайқасында жеңілгеннен кейін Карл үшін қашқандығы өмір бойы маңызды болды. Ол көп жылдар бойы тыңдаушыларын қашқандығы туралы әңгімелермен қуантып, жалықтырды. Оның оқиғалары туралы көптеген ескертпелер жарияланды, әсіресе Реставрациядан кейін. Карл өзінің құтылуына құдайдың көмегі себеп болғанына қарсы болмаса да, қарапайым текті адам ретінде жасыру өнерін сақтауына және патшалығында танылмай жүруіне көбірек қуанды. Иронияға және цинизмге бейім, Карл өзінің табиғи ұлылығын жасыра алуын көрсететін әңгімелерден ләззат алды. Карлдың заңды балалары болмады, бірақ жеті әйелінен оншақты баласы болды, оның ішінде Барбара Вильерс, Кастлемейн графинясынан бесеуі, үшін Кливленд герцогтігі құрылды. Оның басқа әйелдері Молл Дэвис, Нелл Гвин, Элизабет Киллигру, Кэтрин Пегге, Люси Уолтер және Портсмут герцогинясы Луиза де Керуайль болды. Осының нәтижесінде, өмір бойы "Ескі Роули" деген лақап атымен танылды, бұл оның сүйікті жарыс жылқысының аты, ол тұқымдық айғыр ретінде танымал болды. Карлдың поддандылары оның әйелдері мен балаларына жұмсалған салықтарды төлеуге наразы болды, олардың көптегені герцогтық немесе графтық атақтар алды. Бүгінгі Бакклиуч, Ричмонд, Графтон және Сент-Олбанс герцогтары Карлдан үздіксіз еркек желісі бойынша шыққан. Карл II - Карл III патшаның бірінші әйелі, Уэльс ханшайымы Диана және оның екінші әйелі, королева Камилланың атасы. Карл мен Диананың ұлы, Уэльс ханзадасы Уильям, Карл II-нің тікелей ұрпағы болуы мүмкін. Карлдың үлкен ұлы Монмут герцогы Джеймс II-ге қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ 1685 жылдың 6 шілдесінде Седжмур шайқасында жеңіліп, тұтқынға алынып, жазаланды. 1688 жылы Даңқты революция барысында Джеймс тақтан алынды. Оның замандасы Джон Эвелиннің айтуынша, "көп қасиеттері мен көптеген кемшіліктері бар, жайлы мінезді, оңай қол жетімді, қанды немесе қатыгез емес". Джон Уилмот, 2-ші Рочестер графы, Карл туралы былай жазды:

The escapades of Charles after his defeat at the Battle of Worcester remained important to him throughout his life. He delighted and bored listeners with tales of his escape for many years. Numerous accounts of his adventures were published, particularly in the immediate aftermath of the Restoration. Though not averse to his escape being ascribed to divine providence, Charles himself seems to have delighted most in his ability to sustain his disguise as a man of ordinary origins, and to move unrecognised through his realm. Ironic and cynical, Charles took pleasure in stories that demonstrated the undetectable nature of any inherent majesty he possessed. Charles had no legitimate children, but acknowledged a dozen by seven mistresses, including five by Barbara Villiers, Lady Castlemaine, for whom the Dukedom of Cleveland was created. His other mistresses included Moll Davis, Nell Gwyn, Elizabeth Killigrew, Catherine Pegge, Lucy Walter and Louise de Kérouaille, Duchess of Portsmouth. As a result, in his lifetime he was often nicknamed "Old Rowley", the name of his favourite racehorse, notable as a stallion. Charles's subjects resented paying taxes that were spent on his mistresses and their children, many of whom received dukedoms or earldoms. The present Dukes of Buccleuch, Richmond, Grafton and St Albans descend from Charles in unbroken male line. Charles II is an ancestor of both King Charles III's first wife, Diana, Princess of Wales, and his second wife, Queen Camilla. Charles and Diana's son, William, Prince of Wales, is likely to be the first British monarch descended from Charles II. Charles's eldest son, the Duke of Monmouth, led a rebellion against James II, but was defeated at the Battle of Sedgemoor on 6 July 1685, captured and executed. James was eventually dethroned in 1688, in the course of the Glorious Revolution. In the words of his contemporary John Evelyn, "a prince of many virtues and many great imperfections, debonair, easy of access, not bloody or cruel". John Wilmot, 2nd Earl of Rochester, wrote more lewdly of Charles:

Карлдың билігін еске ала отырып, торилер оны мейірімді монархияның дәуірі деп қарастырды, ал вигтер оны қорқынышты деспотизм деп санады. Профессор Рональд Хаттон поляризацияланған тарихнаманы былай қорытындылады:

Хаттон Карлдың өз заманында танымал патша болғанын және британ тарихындағы "аңызға айналған тұлға" екенін айтады. Реставрацияның жылдық мерекесі (сонымен қатар Карлдың туған күні) - 29 мамыр - Англияда XIX ғасырдың ортасына дейін Оливер Кромвельдің әскерінен қашқанда Карл жасырынған Корольдік еменнен кейін Емен күні ретінде танылды. Салттық тойларда емен жапырақтары тағылды, бірақ қазір бұл дәстүр жойылды. Карл II өнерде, әдебиетте және БАҚ-та кеңінен бейнеленген. Чарльстон, Оңтүстік Каролина және Саут Кингстаун, Род-Айленд қалалары оның құрметіне аталған. Король Чарльз аралы мен Чарльз аралы - Галапагос архипелагындағы Флореана аралы мен Эспаньола аралының бұрынғы атаулары, екеуі де оның құрметіне берілген.

Атаулары мен стильдері

Карл II-нің ресми атауы "Құдайдың рақымымен Англия, Шотландия, Франция және Ирландия королі, Иман қорғаушысы, және т.б." болды. Францияға қатысты талап тек атақты болды және Эдуард III-тен бері әрбір ағылшын монархы, француз территориясын қаншалықты бақылағандығына қарамастан, оны жариялап келді.