Кіріспе
Рухтар мен әруақтардың суреттерін түсіруге талпыну
Рухтық фотосурет (әрі әруақтық фотосурет деп те аталады) – бұл фотосуреттің басты мақсаты әруақтар мен басқа да рухани жандарды, әсіресе әруақтарды іздеу кезінде суретке түсіру болып табылады. Ол 19 ғасырдың соңына қарай пайда болған. Америка Азамат соғысының аяқталуы және 19 ғасырдың ортасындағы спиритизм қозғалысы рухтық фотосуреттің танымалдылығына зор үлес қосты. Виктория дәуірінде өлімнің кең таралғандығы соңғы өмірдің куәлігін іздеуге ұйтқы болды, ал рухтық фотосуретпен айналысқандар көбінесе қайтыс болған туыстарының немесе жақындарының бейнесін көрсететін суреттерді алуға үміттенді. Уильям Мамлер және Уильям Хоуп сияқты фотографтар өздерінің қайтыс болған туыстарымен адамдардың суретін түсіріп, табысты бизнес жүргізді. Екеуі де алаяқ екені анықталды, бірақ сэр Артур Конан Дойл сияқты "шындыққа сенушілер" бұл дәлелді жалғандық ретінде қабылдаудан бас тартты. Камералар көпшілікке қолжетімді болған сайын, әруақтық фотосуреттер табиғи камера артефактілерінің салдарынан, мысалы, шаң бөлшектерінен шағылысқан жарқырау, линзаға жақын камераның мойын тізбегі немесе шаш, линзаның жарқырауы, парейдолия немесе қазіргі заманда қолданылатын, суреттерге әруақтық бейнелерді қосатын смартфон қосымшалары арқылы кеңінен таралды.
Тарих
1839 жылы пайда болған алғашқы практикалық фотографияда даггерротип процесі қолданылды. Осы және басқа да ертедегі процестерде сурет тікелей экспозициялық пластинадан жасалғандықтан, бірнеше экспозиция жасау мүмкін болмады. Дегенмен, олар ұзақ экспозиция талап еткендіктен, қозғалыс кескіні әлсіз із қалдыруы мүмкін еді, сондай-ақ Пеппердің көлеңкесі сияқты бейнелерді де түсіре алды. 1856 жылы сэр Дэвид Брюстер осы эффекттерді қасақана пайдаланып, әуесті суреттер жасауға болатынын анықтады. Лондондық стереоскоп компаниясы Брюстердің идеясын пайдаланып, "Стереоскоптағы әуес" деп аталатын суреттер сериясын жасады. 1859 жыл шамасында шыны пластиналы негативтік процестердің қабылдануы экспозициялық пластинаны қайта пайдалануға мүмкіндік берді, бұл ретте бұрынғы суреттер көрінетін болды, және ертедегі рух фотографтары осы эффектке сүйенді. Камералардың бағасы төмендеп, олар кеңінен тарала бастағанда, рухты суретке түсіру өркендеді, бірақ қолданылған әдістер көбінесе күлкілідей қарапайым болуы мүмкін. Бұл құбылыс 1920 жылдарға дейін, Гарри Гудини сияқты күмәнданушылар спиритизм алаяқтығына қарсы күреске түскенге дейін азаймады.
Рух суретшілері
Америкалық зергер-оюшы және фотосуретке әуесқой Уильям Мамлер 1862 жылы 12 жыл бұрын қайтыс болған туысының рухы деп саналатын суретті жариялады. Бұл сенсацияны тудырып, Мамлер гравюра жасауды тастап, Нью-Йорк пен Бостонда «Рухты фотосуреттейтін медиум» ретінде табысты бизнес ашты. Ол Америка Азамат соғысында қаза тапқан туыстарымен үсқынсыз байланыс орнатуды үміттене білгендерге қызмет көрсетті. Мамлердің ең танымал суреттерінің бірі – Мэри Тодд Линкольннің өлтiрiлген күйеуінің рухымен бірге суретке түскен фотосуреті. Мамлер түсірген рухтар – бұрынғы клиенттердің суреттерінен алынған, дұрыс тазаланбаған фотопластинкалардың қос экспозициясы еді. 1869 жылы Мамлердің алаяқтығы ашылып, оған айып тағылды. Бірақ, оның «рухтары» тірі екендігінің куәліктеріне қарамастан, ол ақталды. П.Т. Барнум, Мамлерге қарсы куәлік беріп, оның адамдардың қайғысынан пайдалануын сынады. Кейін Мамлер кәдімгі фотосуретке көшті. 1872 жылы Англияда фотограф Фредрик Хадсонның студиясынан рухты фотосуреттер пайда бола бастады. Ол камерасын алдын ала экспозицияланған суретті ұстап тұру үшін «әдейілеген», содан кейін фотосурет түсіргенде ол сурет пайда болар еді. 1875 жылы француздық рухты фотограф Эдуард Буге, Лондонда студиясы болған, Парижде тұтқындалып, толық мойындағаннан кейін алаяқтық үшін сотталды. Ол қуыршақтарды марляға орап, олардың бетіне суреттер жабыстырып, рухтарды жасаған. Оның мойындауы француз және ағылшын баспасөзінде кеңінен жарияланды. 1891 жылы Сибелл Корбет түсірген ең танымал рухты фотосуреттердің бірі пайда болды. Ол Англияның Чешир графтығындағы Комбермер аббаттығының кітапханасын суретке түсірді, онда Лорд Комбермердің «басының, жағасының және оң қолының әлсіз контуры» пайда болды. Бұл фигура жақында қайтыс болған және сурет түсірілген кезде жерленген Лорд Комбермердің рухы деп есептелді. Экспозиция бір сағатқа созылғандықтан, күмәнданушылар кімнің-де бір, мүмкін, қызметші бөлмеге кіріп, тоқтап тұрғанын айтты, соның салдарынан осындай әуесқонтур пайда болды. Ғасырдың басында ең танымал фотографтардың бірі Уильям Хоуп болды. 1922 жылдың ақпан айында Психикалық зерттеулер қоғамынан Гарри Прайс, сиқыршы Сеймур, Эрик Дингволл және Уильям С. Мариотт Хоуптің алаяқ екенін көрсетті. Олар Хоупке жасырын рентген сәулелерімен белгіленген шыны негативтерді ұсынды. Қайтарылған пластинкада рухтың белгісі болмады. Прайс өзінің зерттеулерін «Journal of the Society for Psychical Research» журналына жариялады. Осы дәлелге қарамастан, Артур Конан Дойл сияқты көрнекті спиритистер бұл есеп Хоупқа қарсы жасалған қастандық екенін мәлімдеді. Хоупқа қарсы дәлелдерге қарамастан, ол табысқа жетті. Паранормальдық құбылыстарды зерттеуші Массимо Полидоро Уильям Хоуп пен оның ізбасарларының жағдайы, тіпті алаяқтықтың айқын дәлелі болған кезде де, нағыз сенушілерді сендірудің қаншалықты қиын екенін көрсетеді. Дэвид Дугуид және Эдвард Вилли сияқты алаяқтыққа қатысқан басқа рухты фотографтар да болды. Рональд Пирсолл «The Table Rappers» (1972) кітабында рухты фотосуретке түсірудің амал-тәсілдерін ашты.
Алғашқы кітаптар
Рухтардың суретке түсірілу мүмкіндігін қорғап бірнеше кітап жарық көрді. Ең танымал кітаптардың қатарында Артур Конан Дойлдың 1922 жылы жарық көрген «Рух фотосуретіне қатысты іс» кітабы болды, онда Дойл Уильям Хоупты және оның Крю үйірмесін – сол кездегі белгілі спиритуалистік топты қорғауға тырысты. Рух фотосуреттерін қолдаған кітаптардың авторларының ішінде Георгиана Хоутон, оның «Материалдық көзге көрінбейтін рухани жаратылыстар мен құбылыстардың фотосуреттері туралы жылнамасы» (1882) және Джеймс Коутс, оның «Көрінбейтінді фотоға түсіру» (1911) кітаптары бар.
Аңыз сурет салу
Паранормальды зерттеуші Джо Никель өзінің "Жүректердің ғылымы: өлілердің рухтарын іздеу" атты кітабында рухтардың фотосуреттері мен әуесқойлардың фотосуреттері арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Никельдің сөзіне göre, рухтардың фотосуреттері студияларда басталып, кейіннен спиритизм сеанстары кезінде түсірілген әуесқойлардың фотосуреттерін қамтыды, ал әуесқойлардың фотосуреттері көбінесе қорқынышты деп саналған жерлерде түсірілді. Никель былай дейді: "Рухтардың фотосуреттері әрқашан шарлатандық туындылар болды, ал әуесқойлардың фотосуреттері жалғандауға немесе кездейсоқ пайда болуға мүмкін – мысалы, көрініс, кездейсоқ екі рет экспозиция немесе осы сияқты." Портативті камералар 1880 жылдардың соңында әуесқойларға қолжетімді болғаннан кейін әуесқойлардың фотосуреттері көбейді. Көбірек заманауи камералар кіріктірілген сыртқы жарықпен эктоплазма немесе "шарлар" деп саналатын нәрсені жасады. Көптеген әуесқойлардың фотосуреттері екі санатқа жатады. Олар тұманды, анық емес, адам сияқты пішіндер немесе әдетте ақ және дөңгелек шарлар болып табылады. Екеуі де мақсатты түрде немесе кездейсоқ жасалуы мүмкін.
Қазіргі заманғы талаптары
Фотографиялық аномалиялар фотосуретте әрқашан болған, бірақ 1990 жылдары "Адам аулаушылар" сияқты телешоулар осы аномалияларды өмірден кейінгі әлемнің дәлелі деп мәлімдеді. Бен Радфордтың "Жалпыларды зерттеу: рухтарды ғылыми іздеу" кітабында фотосуреттер мен бейнежазбалардағы жын-перілерге қатысты көптеген дәлелдер "қарқынды, түсініксіз аномалиялар, төмен сапалы камерамен (немесе нашар жарық жағдайында бұзылған жақсы сапалы камералармен) түсірілген" деп айтылады. Радфорд камера технологиясының, әсіресе смартфондардың дамуына байланысты, жын-перілерді анық әрі айқын түсіруге мүмкіндік беруі керек деп санайды. Бірақ фотосуреттер әлі де төмен сапалы және тұманды болып қалуда.
"Сербтер"
Вестминстер университетінің профессоры Аннет Хиллдің сөзінше, рухтардың фотосуреттеріндегі әдеттен тыс жарық көздері көбінесе "призрактық жарықтар" деп түсіндірілген. Хиллдің айтуынша, цифрлық фотосурет пайда болғаннан бастап, "призрактық жарық шар ретінде қайта бейнеленеді", және көптеген паранормальдық тақырыптағы веб-сайттарда рухтардың бар екенін дәлелдеу үшін көрсетіліп, талқыланатын "шарлар" деп аталатын визуалды артефакттар бар, әсіресе жын-перілерді іздеушілер арасында. Дегенмен, мұндай кең таралған визуалды артефакттар – жарық шашырауының нәтижесінде пайда болатын құбылыс, ол шаң, гүл тозаңы, жәндіктер немесе сұйық бөлшектерден (әсіресе жаңбырдан) немесе тіпті камера линзасындағы шетелдік материалдардан туындайды. Бұл эффекттер қазіргі заманғы ықшам және ультра ықшам цифрлық камераларда жиі кездеседі. Fujifilm мұндай артефакттарды әдеттегі фотосуреттік мәселе деп сипаттайды.
Жүрегі бар фотосуреттердің пайда болу себептері
Кенни Бидл мен Джо Никельдің "Егер сіздің суретіңізде әуедегі бір нәрсе болса" деген мақаласында былай делінген: "Бір суретті түсіндіру мүмкін болмағандықтан, ол паранормальды болуы керек деп тұжырымдау – бұл білімсіздікке сүйену қатесі деп аталатын логикалық жаңылыстың мысалы ғана". Олар камера бауынан шағылысқан жарық, баудың материалына байланысты, жарқыраған ақ жіп немесе "рухани энергияның айналмалы құйыны" тудыруы мүмкін екенін түсіндіреді. Басқа да әуедегі бейнелер шаш, әшекейлер немесе ұшатын жәндіктердің салдарынан пайда болуы мүмкін. Суық ауада адамның демі, темекі түтіні немесе тұманды жарықтандыру "эктоплазмалық тұман" сияқты көрінеді. Ұзақ экспозиция, әдетте бірнеше секунд, камера қозғалғанда немесе объект экспозиция кезінде қозғалғанда пайда болатын көлденең пішіндер немесе сызықтарды тудыруы мүмкін. Бен Радфорд өзінің "Үлкен – Егер шын болса: Ерекше оқиғалар" атты кітабында фотосуреттерде әуедегілерді табудың себебі ретінде адамдардың бұлттар, ағаш діңдері немесе тамақ сияқты нәрселерде бет немесе жануарлардың пішінін көру бейілі, яғни парейдолия құбылысын келтіреді. Ағаштардың көлеңкелері, тегіс емес беттер, судан немесе шыныдан шағылысқан жарық бізге "беттер" көрінуіне себеп болуы мүмкін. Ол әуедегілердің қолдары мен аяқтары сирек кездесетінін атап өтеді.
Қазіргі кездегі арбалы суреттер
2016 жылы турист Генри Яу Колорадодағы Стэнли қонақ үйінің ішіндегі баспалдақтағы әдемі бейнесі бар суретке түсірді. Бұл қонақ үй өздерінше арбақтардың мекендейтінімен әйгілі. Бірнеше әуесқой паранормальдық құбылыс іздеушілері суретті түсіндіруге болмайтынына сенеді және баспалдақтың жоғарғы жағында бір немесе екі арбақ бар деп санайды. Паранормальдық зерттеуші Кенни Бидлдің айтуынша, «арбақтар» камера панорама режимінде болғандықтан пайда болуы мүмкін, себебі ол бірнеше секундқа созылады және ұзақ экспозициядан екі рет сурет түсіруге мүмкіндік береді. Бидл суреттегі бейне баспалдақта қозғалып тұрған адамға ұқсайды деп санайды. Бен Рэдфордтың пікірінше, баспалдақтағы әйелдің киімі мен орналасқан жері адамдардың паранормальдық құбылысқа байланысты ойға келу мүмкіндігін арттырады. Ол: «Ол әдемі, танымал қонақ үйге лайық классикалық қара немесе күңгірт түсті көйлек киген сияқты. Егер ол сары блейзер киіп, үлкен Target сауда сөмкесін алып жүрсе, оның табиғаты туралы болжамдар мүлдем басқаша болар еді» дейді. Бидлдің сөзіне қарағанда, автор Тим Скаллион өзі арбақтардың суретін түсіргенін мәлімдеген. Бидл Скаллионның арбақтарын ұзақ экспозиция арқылы қозғалыс бұлыңғырлығын, жарықпен сурет салуды, жарықты ұстап алатын шаң бөлшектерін, линзаның жарқырауын немесе түнгі көріністе бұлыңғыр беттерді қосу арқылы жасалатынын түсіндіреді. Бұл қосымша беттердің пайда болған жеріндегі бейне шуының болмауынан анық көрінеді. 1900 жылы түсірілген ескі сурет 2016 жылы Belfast.co.uk веб-сайтындағы Белфаст қаласының ескі кәсіптері туралы тарих бөліміне жарияланғаннан кейін паранормальдық қауымдастықта кең таралды. Суретте ақ зәрдеп фабрикасынан келген Ольстер қыздарының тобы бейнеленген. Бір қыздың иығында құпия, көрінетін арбақ қол отыр. Суреттегі қол ешкімге тиесілі емес. Бидл суреттің шынайы екеніне көз жеткізді және «1900 жылғы арбақ қол» атты мақаласында фотосуреттен біреудің өшірілгенін дәлелдеді. Ол фотосуреттерді қолмен ретушпен өңдеу үстелі арқылы, заттар мен адамдарды кесіп алып, содан кейін оларды қарындашпен немесе көмірмен толтырудың бұрынғыда кең таралғанын айтады. 2020 жылдың 18 тамызында Бірмингем, Англиядағы құрылыс алаңындағы қауіпсіздік фирмасы ескерту алды. Мониторда ақ көйлек киген жалғыз әйелдің үйдің ішімен жүріп бара жатқан «арбақ» бейнесі пайда болды. Сурет вирустық таралды және Mirror сияқты көптеген таблоидтарда жарияланды. Қауіпсіздік фирмасының басқарушы директоры Адам Лис ескерту алғаннан кейін: «Ол алға еңкейіп, жүзіп бара жатқандай көрінеді, қолында бірдеңе ұстап тұр. Менің ойымша, ол тойға дайын тұрғандай, той көйлегін киген. Ол жынды қалыңдық сияқты» деді. Бидл суреттегі кейбір ерекшеліктерге назар аударды. Камера бұрышы қауіпсіздік камерасы үшін тым төмен болды, суретте күн мен уақыт көрсетілмеген (әдетте қауіпсіздік бағдарламалық жасақтамасынан көрінеді), және сурет әйелдің айналасындағы бөліктен басқа түсті болды. Бидл камераның инфрақызыл түнгі көру режимінде болғанын және жарық шыққаннан кейін суреттің шамадан тыс ашылуына және түстің бұрмалануына себеп болғанын болжады. Бидл Стюарт Чэпманға хабарласып, ол басқа жүйеге үстіне орнатылған тұрақты жабық схемалы теледидар жүйесін орнатқан және қызыл көйлек киген қыздың екі скриншотын жариялаған, бұл үйде арбақ емес, мас қыз бен оның досы екенін көрсетті.
Қасқыр камера қолданбалары
Смартфон қосымшалары, нақты суреттерге арбақтардың, шетелдіктердің және монстрлердің суреттерін қойып, адамдарды қызықтыруға немесе оларды арбақтардың нақты суреттеріне сендіруге пайдаланылды. Бұл қосымшаларды бейімдеуге болады, пайдаланушыға суретте кез келген жерге арбақты орналастыруға, оны бұруға, мөлдірлігін реттеуге және бөліктерін жоюға мүмкіндік береді. 2014 жылы Android телефондары үшін 250-ден астам арбақтарға қатысты қосымшалар болды, ең танымалдарының бірі – GhostCam: Spirit Photography. Бұл қосымша жарнамалық мақсатта қолданылды. «Жаңа Англияның арбақтарды зерттеу қоғамы» атты топ Discovery Channel арнасының «Америкалық қорқыныш» эпизодын насияттау үшін, топтың қатысуын күтіп, жалған арбақ суреттерін шынайы деп жариялай бастады. Суретте мейрамханадағы арбақ бейнеленген. Биддл Facebook-та бұл жалғандықты байқап, «арбақтың» 1991 жылы «Адамдық зерттеулер қоғамы» түсірген «Бакалавр ордасының Мадоннасы» деген жақсы танымал суретке ұқсайтынын анықтады. «Жаңа Англияның арбақтарды зерттеу қоғамы» фотосуреттерді жалған екенін біліп жариялаған ба, әлде суретті жіберген мейрамхана иесі оларды алдаған ба белгісіз. Бұл қосымша рұқсатсыз «The Madonna of Bachelor's Grove» суретін пайдаланғаны анықталды және осы оқиғадан кейін алынып тасталды. Ghost Camera Prank деп аталатын тағы бір қосымшаны арбақтарды аралап көру тобының Facebook парақшасы пайдаланып, оны клиент түсіргенін мәлімдеді. Facebook-тегі «Осыған арналған (арбақ) қосымша бар» парақшасын құрған Ткай Андерсон жалған фотосуреттегі нақты арбақты таба алды. Басқа да белгілерге арбақтың суреттің қалған бөлігінен өткір болуы, арбақтың қара-ақ, ал суреттің қалған бөлігінің түрлі-түсті болуы және арбақтың шамамен 11 фут биіктікте екені жатты. 2018 жылдан бастап Ghost cam қосымшаларының қызығушылығы мен жаңалығы төмендеді, бірақ осы қосымшалардың нәтижелерін шынайы деп көрсетуге тырысатын адамдар әлі де бар. Қызықтырушылар достарын немесе туыстарын алдауға тырысады, бірақ кейде олардың мақсаттары аңызға сенгенде әзіл тым әрі кетіп, жағдай нашарлайды. Басқалары, мысалы, пабтардың, қонақүйлердің немесе арбақтарды іздеу турларының иелері клиенттер санын көбейту немесе бағаларын арттыру арқылы фотосуреттерден пайда табуға тырысады.