Кіріспе
Х.П. Лавкрафттың повесі, Х.П. Лавкрафттың қысқа әңгімесі. "Қараңғыдағы сыбырлаушы" – американдық жазушы Х.П. Лавкрафттың 26 000 сөзден тұратын повесі. 1930 жылдың ақпан-қыркүйек айлары аралығында жазылған, алғаш рет 1931 жылдың тамызында "Сырлы әңгімелер" журналында жарияланды. "The Colour Out of Space" (1927) сияқты, бұл повесть қорқыныш пен ғылыми фантастиканың үйлесімі. Ктулху мифологиясына көп сілтемелер жасалғанымен, бұл әңгіме мифологияның орталық бөлігі емес, алайда Лавкрафттың осы кезеңде ғылыми фантастикаға қарай бұрылысын көрсетеді. Сондай-ақ, бұл әңгімеде Ми-Го, басқа планетадан келген саңырауқұлақ тәрізді жандар енгізіледі.
the short story by H. P. Lovecraft
The Whisperer in Darkness is a 26,000 word novella by American writer H. P. Lovecraft. Written February–September 1930, it was first published in Weird Tales, August 1931. Similar to The Colour Out of Space (1927), it is a blend of horror and science fiction. Although it makes numerous references to the Cthulhu Mythos, the story is not a central part of the mythos, but reflects a shift in Lovecraft's writing at this time towards science fiction. The story also introduces the Mi Go, an extraterrestrial race of fungoid creatures.
Сюжет
Бұл оқиғаны Аркхам қаласындағы (Массачусетс штаты) Мискатоник университетінің әдебиет пәнінің оқытушысы Альберт Вильмарт баяндайды. Жергілікті газеттер Вермонттағы тарихи су тасқыны кезінде өзендерде қалқып жүрген ерекше нәрселер туралы хабарлағанда, Вильмарт осы көріністердің нақтылығы мен маңыздылығына қатысты дауға тартылады. Ол күмәнданушылардың жағына шығып, олардың аумағына тым жақын келген адамдарды алып кететін, қараусыз төбелерде қоныстанған құбыжықтар туралы ежелгі әңгімелерді кінәлайды. Вильмарт Вермонт штатының Тауншенд қаласының жанындағы шалғай шаруа қожалығында тұратын Генри Уэнтворт Акелиден хат алады. Акели Вильмартты оның күмәнін жоюға жеткілікті дәлелдері бар екенін мәлімдейді. Екі хат алмасу барысында, ғарыштан келген нәсілдің адам агенттерімен бірге Ктулху мен Ньярлатотеп сияқты бірнеше құдайларға табынуы туралы айтылады, соңғысы "адам кейпіне, балауыз маскаға және жасыратын киімге ие болады". Агенттер Акелидің хабарларын ұғу үшін тыңдайды және оның шаруа қожалығына түнде шабуыл жасайды. Олар атысқанда, Акелидің күзетші итттерінің көпшілігі және бірнеше агенттер қаза табады. Кейін Акели ғарыштан келген тіршілік иелерінің бірнешеуін өлтіргенін айтады, олардың денелерінен ауруға шақырған жасыл сұйықтық құйылады. Акели хаттарында көбірек мәлімет берсе де, кенеттен ойы өзгеріп кетеді. Ол осы тіршілік иелерімен кездесіп, олардың бейбіт екенін білгенін жазады. Олар оған барлық қиялдан артық кереметтер туралы айтқан. Ол Вильмартты өзіне келіп, оған жіберген хаттар мен фотосуреттерді алып келуге шақырады. Вильмарт мәжбүр болып келіседі. Вильмарт келгенде, Акелинің қараңғыда креслода қозғалмай отырғанын көреді. Акели Вильмартқа осы тіршілік иелері мен олардың оған көрсеткен ғажайыптары туралы айтады. Оның сөзіне қарағанда, олар хирургиялық жолмен адам миын алып, оны ғарыш саяхатының қиындықтарына төтеп бере алатын және мәңгілік өмір сүре алатын контейнерге салады. Акели мұндай сапарға келіскенін айтады және өзінің аты жазылған цилиндрді көрсетеді. Вильмарт цилиндрдегі миды тыңдайды, ол қосылған құрылғылар арқылы саяхаттың жақсы жақтары туралы және Вильмарттың Плутондағы олардың бекінісі Югготқа саяхатқа қосылуының себептерін айтады. Бұл сөйлесулер кезінде Вильмарт алаңдағандықтан, әсіресе Акелидің ерекше шыбырлаған сөйлеуінен қобалжиды. Түнде ұйықтамай қалған Вильмарт бірнеше дауыстың алаңдатарлық әңгімелерін естиді, олардың кейбіреулері өте ерекше. Барлығы тынышталғаннан кейін, ол төмен қабатқа түсіп, зерттейді. Акелидің енді жоқ екенін, бірақ оның киген киімі креслода тасталғанын көреді. Жақыннан қарағанда, ол киімнің бүктемелері арасында қорқынышты жайтты байқайды, ол оны Акелидің көлігін ұрлап, шаруа қожалығынан қашуға мәжбүр етеді. Ертесі күні билік тергеу жүргізгенде, үйдің ішінде оқ тесіктерінен басқа ештеңе таба алмайды. Акели ғарыштан келген тіршілік иелерінің бар екенін көрсететін барлық дәлелдермен бірге жоғалып кетеді. Оқиғаның соңында Вильмарт қорқып қашқанда тапқан нәрсені ашады: Акелидің тасталған беті мен қолы. Бұл нәрселер адам кейпіне ену үшін қолданылған. Ол енді қараңғы бөлмедегі, шыбырлаған тіршілік иесі бар цилиндрде Генри Уэнтворт Акелидің миы бар екеніне сенімді.
Альберт Вильмарт
Бұл әңгіменің баяндаушысы Альберт Н. Вильмарт – фольклоршы және Мискатоник университетінің ағылшын тілі кафедрасының доценті. Ол 1927 жылғы тарихи Вермонт су тасқынынан кейін болған ерекше оқиғаларды зерттейді. Вильмарт Лавкрафттың «Таулардағы қасірет» шығармасында да еске алынады, онда баяндаушы «оқу орнында сол жағымсыз сауатты фольклоршы Вильмартпен тым көп сөйлеспегенімді тілеймін» дейді. Басқа жерде әңгіме «Мискатоник университетінің ағылшын тілі кафедрасындағы фольклоршы әріптесі айтқан, сыртқы әлемнен келген ғарыштық төбелер туралы керемет әңгімелерге» сілтеме жасайды. Вильмарт Фриц Лейбердің «Аркхэм мен жұлдыздарға» туындысының басты кейіпкері болып табылады, ол 1966 жылы жазылған және сол кезде жетпіс жасқа толып, Мискатоник университетінің әдебиет кафедрасын басқарған профессор туралы айтады. Лейбер оны «жіңішке денелі, күміс шашты» және «кейбір адамдарды оны «өте» емес, «жағымсыз» сауатты деп атауға себеп болған, қысымдық сарказммен сөйлейтін» деп сипаттайды. Ол «Плутондықтар немесе Югготиялықтармен тіпті ескі Дайердің ойлағанынан да жақын байланыста болғанын» мойындайды. Вильмарт әңгімеде: «Ересек өміріңді Мискатоникте өткізгеннен кейін, сіз қиял мен шындық арасындағы айырмашылықты көпшіліктен өзгеше түсіне бастайсыз» дейді. Брайан Ламлидің «Жер астындағы қазбашылар» романы мен оның жалғауларында Вильмарт қоры – Аркхэмде орналасқан, Ламли Ктулху циклының құдайлары деп атаған күштермен күресуге арналған ұйым. Роберт М. Прайс Вильмартты «Лавкрафттың кейіпкерінің үлгісі» деп сипаттайды. Вильмарт бақытты да білімсіз күйде бастайды, бірақ қорқынышты шындықты тек өте кеш түсінеді, және ол бұл шындықты бастапқы рационалистік күмәнімен ұзақ күрес өткеннен кейін ғана біледі. Лоренс Кингтің 2018 жылғы «Көшпенді төбелер» романы Вильмарттың Акели фермасына оралғанын және оның орнына Ми Го «шептеушісі» келгенін болжайды. Доктор Вильмарт кейпінде Ми Го Мискатоник университетіне оралып, Жердегі мақсатын орындауын күтеді.
Генри Акели
Генри Вентворт Акели – Вермонт фольклоршысы және Альберт Вильмарттың корреспонденті. Генри Акели танымал ғалым болды, мүмкін фольклорды зерттеу саласында. Оның әйелі 1901 жылы жалғыз ұлы, Джордж Гудено Акели дүниеге келгеннен кейін қайтыс болды. Зейнетке шыққаннан кейін Акели ата-бабаларының үйіне, Вермонт тауларының етегіндегі екі қабатты ферма үйіне, Қара таудың баурайына оралды. 1928 жылдың қыркүйегінде оны профессор Вильмарт барлап көрді, ол аймақтың ерекше аңыздарын зерттеп жатқан еді. Ұзақ өтпей Акели тау басындағы үйінен түсініксіз жоғалып кетті, бірақ Вильмарт оның Югготтың қасты саңырауқұлақтарының құтырғандықтарының құрбаны болғанына сенді. С.Т. Джоши Акели кейпінде жасырынып жүрген жаратылыстың шын мәнінде Ньярлатхотеп екенін айтты, себебі Ми-го фонограф жазбасында айтылған сөздерде: «Ньярлатхотепке, қуатты елшіге, барлық нәрсе айтылуы керек. Ол адамның сырт келбетін, балауыз масканы және жасыратын киімді киіп, жеті күннің әлемінен келіп, келекелеу үшін түседі» делінген. Ол «бұл Акелидің беті мен қолымен жасырынып жүрген Ньярлатхотепке нақты сілтеме болып көрінеді, бірақ егер солай болса, онда Ньярлатхотеп осы уақытта денесімен саңырауқұлақтардың бірі екенін білдіреді, әсіресе егер, болжам бойынша, Ньярлатхотеп Альберт Вильмарт естіген екі шулы дауыстың бірі болса» деп жазады. Джоши бұл мәселенің қиын екенін атап өтеді, өйткені «егер Ньярлатхотеп (сыншылар оны «кейпін өзгертуші» деп атаса), онда неге ол Akeley ретінде қайта қалыптасудың орнына Akeley-дің беті мен қолын киюі керек?» «Қараңғылықтағы сыбырлаушы» романының жалғасында «Элизабет Акели ісі бойынша құжаттар» (1982) Ричард А. Лупофф Акели кітапта айтылғандай Ми-гоның құрбаны болған жоқ, керісінше оларға өз еркімен қосылған деген ойды зерттейді. Лупофф сондай-ақ Акелидің Жұлдызды Даналық шіркеуінің Вермонт секторының пасторы Әбденного Акелидің және Әбденногоның қызметшісі Сара Филлипстің заңсыз ұлы болғанын ұсынады.
Джордж Гуденог Акели
Джордж Акели «Қараңғылықтағы шыбыраушы» туындысында Генри Вентворт Акелидің ұлы ретінде еске алынады. «Қараңғылықтағы шыбыраушы» бойынша, Джордж әкесі зейнетке шыққаннан кейін Сан-Диегоға (Калифорния) көшіп кеткен. 1976 жылғы Фриц Лейбердің «The Terror From the Depths» әңгімесінде 1937 жылы профессор Альберт Вильмарт Сан-Диегодағы Акелидің үйіне кеңес алу үшін барғаны айтылады. Ричард А. Лупоффтың 1982 жылғы «Елизавета Акели ісі бойынша құжаттар» туындысы, «Қараңғылықтағы шыбыраушы» романының жалғасы, Акелидің евангелист Эйми Макферсоннан шабыт алып, «Рухани жарық бауырластығы» деп аталатын секта құрғанын және оның басшысы, Нұрлы Әке ретінде қызмет еткенін сипаттайды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның немересі Элизабет Акели оның орнына келді. 1928 жылы Лавкрафт Артур Гуденоф есімді адаммен Вермонт штатының ауылдық аймақтарына саяхат жасады. Саяхаты барысында ол Лавкрафт ертегісіндегі трагикалық кейіпкерімен есімімен керемет ұқсас жергілікті шаруамен кездесті: Берт Г. Акли.
Жоқ
Ми Го немесе Сыртқылармен одақтас, жергілікті шаруаның, Браун есімді адамның жоғалып кетуімен және Ми Го лагерінің қауіпсіздігімен байланысты, көпшілікке беймәлім адам. Ол Вилмарт Браттлбороға келген кезде оған көмектесіп, Акелидің үйіне жеткізді. Кейін, Вилмарт қашқанда Нойес диванда ұйықтап жатқаны көрінеді және естіледі. Лоренс Кингтің 2018 жылғы "Haunted Hills" романында Нойес Ми Го "сыбырлаушысының" зұлымдық жоспарына көмектесуші де, кедергі келтіруші де болып қайта оралады.
Шабыт
"Қараңғылықтағы сыбыс" повесінде баяндаушы Альберт Уилмарт Вермонт төбелерінде адам емес жаратылыстар бар дегенге сенетіндерді "Артур Махеннің керемет қорқыныш әдебиеттерінен танымал болған, жасырын 'кішкентай халықтар' туралы фантастикалық әңгімелерді нақты өмірге көшіруге тырысқан романтиктер" деп еске алады. Лавкрафт зерттеушісі Роберт М. Прайс бұл сөз Лавкрафттың туындысы Махеннің 1895 жылғы "Қара мөр романына" қарыз екенін мойындау екенін айтады. Ол былай деп жазады: "Мен Махеннің туындысын жаңадан жазуға, жаңа нұсқасын жасауға дейін барар едім. Екі жағдайда да профессор, антиквар, өз хоббиісімен айналысып, көпшілікке сенімсіз көрінетін ырым-сиқырға байланысты қауіпті экспедицияға, есімдері құпия төбелермен белгілі аймаққа барады. Ол ерекше оюлы қара тасқа тартылады, ол осы құпия төбелерде жасырылған ежелгі, адамнан бұрынғы тайпаның қалдығы сияқты. Лавкрафт Махеннің профессоры Грегтің рөлін профессор Уилмарт пен ғалым Акели арасында бөліседі. Ақыр соңында, профессор емес, Акели ежелгі тайпаның құрсауына түседі. Уилмарт Махеннің Лэлли қызындай оқиғаны баяндау үшін қалады. Прайс екі повестегі параллель эпизодтарды көрсетеді: Махен: "Егер таулардың қарапайым және қорқынышты тайпасы әлі де тірі болса не болар еді?" – дейді. Лавкрафт "күндізгі таулардың арасында жасырынып жатқан құбыжықтар" туралы айтады. Махен "өзендегі жуудың жанында, қамыстың арасында ерекше пішіндер жинала бастады" десе, Лавкрафт "ісінген өзендерде жүзіп жүрген нәрселер туралы ерекше әңгімелер" айтады. Прайс Махеннің "жер бетінен есімдері жоқ болған" адамдар туралы айтуы Лавкрафтты адамдарды жер бетінен әкеп кеткенін көзге елестетуге итермеледі деп болжайды. Прайс пен Лин Картер сияқты сыншылар атап өткендей, "Қараңғылықтағы сыбыс" Роберт У. Чемберстің "Сары король" кітабындағы есімдер мен түсініктерге сілтеме жасайды, олардың кейбіреулері бұрын Амброз Бирстен алынған. Кларк Эштон Смитқа жазған хатында Лавкрафт: "Чемберске «Каркозаның тұрғыны» және «Шопан Хайта» әсер еткен болуы керек, олар оның жастық шағында жарық көрген. Бірақ ол Биерстен де жақсы, қорқынышты қорқыныш атмосферасын жасай білді – есте сақтау қабілетін тым күшті пайдалануға тартындыратын, шашыраңқы ес". Повестің басында Уилмарт айтқан Вермонттағы су тасқыны, оның осы іске қызығушылығын тудырған, нағыз табиғи апат болды. Адам миын ыдыста (көру, есту және сөйлеуге мүмкіндік беретін механикалық құрылғылармен) тірі ұстап, денеге қолайсыз жағдайларда саяхаттау идеясы Ж.Д. Бернальдің "Әлем, тән және шайтан" кітабынан туындаған болуы мүмкін. Бұл кітап 1929 жылы, Лавкрафт өзінің повесін жазғаннан бір жыл бұрын жарық көрді.
I would go so far as to make essentially a rewriting, a new version of Machen's. In both cases we have a professor, an antiquarian, following his avocational interests in what most would dismiss as superstition on a dangerous expedition into a strange region of ominous domed hills. He is lured by a curiously engraved black stone which seems a survival from an elder prehuman race now hidden in those mysterious hills. Lovecraft splits the role of Machen's Professor Gregg between Professor Wilmarth and the scholarly recluse Akeley. [I]t is Akeley, not the Professor, who eventually disappears into the clutches of the elder race. Wilmarth remains behind to tell the tale, like Machen's Miss Lally. Price points out parallel passages in the two stories: Where Machen asks, "What if the obscure and horrible race of the hills still survived ?" Lovecraft hints at "a hidden race of monstrous beings which lurked somewhere among the remoter hills". Where Machen mentions "strange shapes gathering fast amidst the reeds, beside the wash in the river," Lovecraft tells of "certain odd stories of things found floating in some of the swollen rivers." Price suggests that Machen's reference to accounts of people "who vanished strangely from the earth" prompted Lovecraft to imagine people being literally spirited off the Earth. As noted by critics like Price and Lin Carter, The Whisperer in Darkness also makes reference to names and concepts in Robert W. Chambers's The King in Yellow, some of which had previously been borrowed from Ambrose Bierce. In a letter to Clark Ashton Smith, Lovecraft wrote that "Chambers must have been impressed with 'An Inhabitant of Carcosa' & 'Haita the Shepherd', which were first published during his youth. But he even improves on Bierce in creating a shuddering background of horror—a vague, disquieting memory which makes one reluctant to use the faculty of recollection too vigorously." The Vermont floods mentioned at the start of the story by Wilmarth, initiating his interest in the case, were a real natural disaster. The idea of keeping a human brain alive in a jar (with mechanical attachments allowing sight, hearing, and speech) to enable travel in areas inhospitable to the body might have been inspired by the book The World, the Flesh, and the Devil by J. D. Bernal, which describes and suggests the feasibility of a similar device. The book was published in 1929, just a year before Lovecraft wrote his story.
Маңыздылығы
Лавкрафтқа тән оккульттік емес қорқыныштың классикалық мысалы болумен қатар, жанр негізінен арбаулар, вампирлер, гоблиндер және осы сияқты дәстүрлі әңгімелерден тұратын дәуірде, "Шыбырлағыш" – оқшауланған ми туралы қазіргі кезде жиі кездесетін түсініктердің әдебиеттегі ең ерте көріністерінің бірі (бірақ бұл жағдайдағы шетелдік ми кейінгі фильмдердегідей мөлдір емес). Әңгімеде кейбір табиғаттан тыс сипаттамалар сақталып қалған, мысалы, шетелдік саңырауқұлақтардың көзге көрінетін және физикалық тұрғыдан сезілетін болса да, фототүсірілімге түспейтіні, оның орнына жануардың жоқтығын көрсететін фон суретін беретіні (оптика заңдары бойынша бұл мүмкін емес, бірақ мұндай қасиет көбінесе вампирлерге жатады), алайда, мұның себебі жануарлардың саңырауқұлақ тәрізді және шетелдік құрылысымен байланысты болуы мүмкін, ол белгілі физикалық организмдерден өзгеше жұмыс істейді. Олардың электрондарының тербеліс жиілігі әр түрлі болғандықтан, олардың суретін жазу үшін химиктің жаңа әдістемесін жасауы қажет.
Қабылдау
1932 жылдың қаңтарында "Сырлы әңгімелер" журналына жазған хатында Дональд Вандрей "Қараңғылықтағы сыбырлаушыны", сондай-ақ Дэвид Х. Келлердің "Өлім тұқымдары" және Кларк Эштон Смиттің әңгімелерін жоғары бағалады. Роберт Вайнберг осы әңгіменің соңы "болжамды" екенін айтты. Дегенмен, Вайнберг "Қараңғылықтағы сыбырлаушының" "керемет атмосферасын" мақтап, оның "фантастикалық қорқыныштың классикасына айналуы үшін жаңалықтың қажеті болмаған тамаша көңіл-күйді" құрағанын атап өтті.
Бейімделулер
Альберто Бреччиа 1979 жылы он бес беттік бейімделуін суреттеді. Оқиға комикс түрінде бейімделді және Х.П. Лавкрафттың «Ктхулу: Қараңғыдағы сыбырлаушы» атты алғашқы үш санында Марк Эллис пен Терри Коллинздің сценарийімен, 1991–1992 жылдары Даррил Бэнкс пен Дон Хек салған суреттермен кеңейтілді. «Некрономикон» антологиялық фильмінің үшінші бөлігі оқиғадан еркін бейімделген. Х.П. Лавкрафт тарихи қоғамы 1930 жылдардағы қорқынышты фильм сияқты түсірілген фильмді жасады, ол 2011 жылы Сиэтл халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. «Call of Cthulhu» ролик ойынының авторы Сэнди Петерсен фильмді аяқтау үшін қаржылай көмек берді. Натаниел Нельсон (жазушы, дизайнер, бағдарламашы), Куинси Боуэн (суретші) және Марк Спарлинг (композитор, дыбыс режиссері) 2014 жылы «The Public Domain Jam» үшін видео ойынына бейімдеді. 2017 жылы Кейтлин Р. Кирнан 2015 жылы өтетін және «New Horizons» зондының Плутоннан өтуін қамтитын «Арман елі агенттері» атты жалғау повестін жариялады. 2018 жылы Лоуренс Кинг өзінің Мискатоник университеті трилогиясының бөлігі ретінде 2018 жылы өтетін «Haunted Hills» атты жалғау романын жариялады. Бұл роман Ми Гоның Югготқа қайту жоспары мен оны тоқтатуға жасалған әрекеттерді кеңейтеді. 2019 жылдың желтоқсанында BBC Radio 4 «The Whisperer in Darkness» оқиғасының бейімделуін «The Lovecraft Investigations» аясында, Суффолк облысындағы қазіргі заманғы криминалдық подкаст түрінде, 2018 жылғы «Чарльз Декстер Уордтың ісі» бейімделуінің жалғасы ретінде эфирге шығарды. Бейімделу британдық фольклордың неопаганизм, нөмір станциялары және Рендлшем орманындағы оқиға сияқты элементтерін қамтиды. 2020 жылдың мамырында Х.П. Лавкрафт тарихи қоғамы өздерінің «Dark Adventure Radio Theatre» сериясының бөлігі ретінде оқиғаның аудио бейімделуін шығарды. 2023 жылдың 31 қазанында «Ravioli Fitness» атты YouTube арнасы оқиғаға негізделген «The Whisperer In Darkness (2023)» атты қысқа фильмді шығарды. Фильмде доктор Вильмарт рөлінде Сэмюэл Николас ойнады.
Негізгі
Қорытынды нұсқа.