Кіріспе

Медениндегі қала, Тунис.

Хумт Сук ( ), сөздерінше "Базар маңы" деген мағына береді, Тунис еліндегі Джерба аралының қаласы және оның бас қаласы. Бұл танымал туристік орын, ол дәстүрлі базарларымен және Аглабид бекінісімен әйгілі. Ол шамамен Ажимнан және Рим жолымен Эль-Кантарадан орналасқан. Сонымен қатар, бұл 75 904 тұрғыны бар қалалық әкімшілік орталық. 2005 жылғы мәлімет бойынша қаланың халқы 44 555 адамды құрайды. Қала Герба немесе Гирба деп аталған ежелгі рим қаласының орнында өркендеген, және екі рим императоры – Требониан Галл мен оның ұлы Волузианның туған жері болған.

Тарих

Қазіргі қала Герба немесе Гирба деп аталатын ежелгі рим қаласының орнында дамыды, ол аралмен бір аталы болған. 1881 жылғы 28 шілдеде француз әскері қалаға кірді және 1890 жылға дейін гарнизон болып қала берді, содан кейін басқару азаматтық француз билігіне өтті. 1956 жылы Тунис тәуелсіздік алғаннан кейін ол Джербаның астанасы атанды.

География

Хумт-Сук Джербаның солтүстік жағалауындағы жазықта орналасқан. Француз үкімдігі кезінде қазылған, 767 метр тереңдіктегі Бир-Эруми деп аталатын артезиандық құдық бар. Қала бірнеше аудандарға бөлінген; ең ірі үш ауданы – Таурит, Бумелль және Хара Эль К’уилл Бира, олардың ішінде Фату, Туаран, Хумет Эльжуамаа және Бинибанду сияқты шағын аудандар бар. Бұл үш аудан қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан. Қаланың климаты қоңыржай, жартылай шөлейтті, жазда теңізден жел соғады.

Сәулет

Қала орталығының тығыздығына байланысты оның сәулеттік ерекшелігі кейде аралдың қалған бөлігінен өзгеше болуы мүмкін. Әсіресе, типтік менцель айқын түрде ерекшеленуі мүмкін; сонымен қатар, ауласы жоқ жаңа сәулеттік стиль кейбір қазіргі заманғы үйлерде кездесуі мүмкін. Басым түстер қабырғалар үшін жарқын ақ, ал есіктер мен терезелер үшін аспан көгі болып табылады. Қалада аркалармен байланысқан бірнеше шағын көшелер бар, сондай-ақ Ербаа сияқты немесе жақында салынған Орталық базар сияқты бірнеше жабық базарлар бар. Қаладағы бірнеше ғасырлық фондуктар көбінесе бір стильде салынған; олардың бірінші қабатында дүкендер орналасқан, әдетте шаршы ауласы және ауыр құлыппен жабдықталған есігі болады. Кейде тауар сақталатын жерге шатыр терезесі қоса салынады. Мал, көлік құралдары мен жабдық аулада сақталады. Бір баспалдақпен көтерілген бірінші қабатта бағаналар мен аркалармен тірелген галерея орналасқан; бұл көбінесе бірнеше бөлмелерге немесе қоймаларға кіретін жер болып табылады. Мұндай ғимараттардың көптеген түрлерін қала орталығында кездестіруге болады, олар қонақүйлер мен жастарға арналған хостелдерге айналдырылған, ал кейбіреулері тіпті туристік сауда орталықтарына айналды. Бұрын құмды болған жағалау аймағы қазірде қарқынды түрде қалалық аймаққа айналуда.

Діни ғимараттар

Мұсылман еліне лайықты, қалада мешіттер көп, және олардың сәулеті әртүрлі. Олардың арасында аралға тән стильде салынғандары бар, соның ішінде Малики мәзхабы бойынша салынған Джемаэль-Горба (әдеби мағынасында – «шетелден келген мешіт») бар. Ханафи мәзхабының Джемаэль-Трук (түрік мешіті) 18 ғасырға дейін салынған және Османдық стильдегі минаретпен жабдықталған. Сондай-ақ, 1674 жылы салынған Сиди Брахим Эль Джемниде бірнеше күмбезбен шатыры және әулие мазары бар зауия бар. Бұл үш мешіт тарихи ескерткіштер ретінде тіркелген. Қоғамдық кітапхананың жанында орналасқан Сиди Буакказин ғасырлар бойы салынған жасыл плиткалардан тұрғызылған, және әулие мазары бар зауия да бар. «Лелла Гмира» деп аталатын бұл жерге көбінесе бала тумауға қиналатын әйелдер келіп, бата алу және, мүмкін, бала көру үмітімен жуынып, шам жағады. Қаладан сәл алыс, Ажимге қарайтын жолда Ибади мәзхабының Сиди Бузидін көруге болады. Сиди Салем мен Сиди Юсеф әуежайға жаңа тас жолда орналасқан, ал Джемаэль Эджид Мелитаға қарайтын жолда көрінеді. Джама Эль-Шейх, Джема Эль-Басси және Джема Эль-Геллал Хоумт Суқтың оңтүстік-шығысындағы бір ауданда орналасқан. Қаланың көптеген мешіттері туралы әңгімелер бар. Олардың бірі – Джама Эль-Труктан алыс емес жерде орналасқан Сиди Зитуниде тағы бір әулиенің мазары және Халықтық өнер мен дәстүрлер мұражайы орналасқан. Аңыз бойынша, мешітте тек кешкі уақытта ғана пайда болатын джинндер мекендейді. Сондықтан жербиялықтар мешіттен күн батқаннан кейін ғана шығады. Тағы бір әңгіме Джема Эль-Геллалға қатысты: 18 ғасырда бір құмыршы бірнеше ай бойы жасаған құмыраларын арбаға тиеп, базарға апарыпты. Жолда арбасы аударылып, құмыралардың бәрі жерге төгіліп кетіпті. Бірақ құмыршы қолдан келгенін сақтап алып, барлық құмыраларының зақымсыз екеніне таңғалыпты. Оларды сатқаннан кейін, оқиғаға Құдайдың араласқанын көріп, ол апат болған жерде мешіт салуға шешім қабылдапты. 19 ғасырда құрылысы басталған және Абу Мессеуарға тапсырылған Джама Таджид Мидунға қарайтын жолда орналасқан. Мессеуар ұлының көмегімен жұмысты аяқтаған. Хара Эль-К’бира және Хара Сгира аудандарында бірнеше кішкентай синагог бар, соңғысында шамамен 100 яһуди тұрады. Сонымен қатар, қала орталығында католик шіркеуі, ал порттың жанында, аралдағы ең алғашқы қонақ үйлердің бірі – Лоттос қонақ үйінің жанында грек православ шіркеуі орналасқан.

Борж-Эль-К'бир бекінісі

Борж-Эль-К'бир – 1432 жылы сұлтан Әбу Фәрис Абд әл-Азиз әл-Мутаваккил тұсында жағалауда салынған қамал және бекініс. Ол Осман сұлтаны Сүлеймен Ұлы билік құрған кезде, 1560 және 1567 жылдар аралығында елеулі түрде толықтырылғандықтан Борж-Эль-Гази Мустафа деп те аталады. Бұрын қамалдың ішкі қабырғаларының біріне мөрленген мәрмәрден жасалған ескерткіш мүсін қазір Тунистегі Бардо ұлттық мұражайында орналасқан. Құрылыстың ішінде қазба жұмыстары жүргізіліп, оның тарихының көп бөлігі ашылды; табылған кейбір артефактілер қазір форттың бөлмелерінің бірінде көрініс тапқан. Қабырғалардың жоғарғы жағынан порттың панорамалық көрінісін тамашалауға болады; сонымен қатар осы жерден 9 метрлік обелискіні көруге болады, ол 1560 жылы шілдеде Испания, Неаполь, Сицилия, Ломбардия, Германия, Франция және Мальта рыцарларынан тұратын коалицияға қарсы жеңіске жеткеннен кейін жазаға тартқан Драгуттың жауларының сүйектерінен салынған "Қалпы мұнарасы" деп аталатын Борджер Роустың орнын көрсетеді. Мұнара конус пішіндес, оның табанының диаметрі 34 фут (шамамен 10 метр). 1848 жылы астананың бұйрығымен бұзылып алынды. Бүгінде сүйектері қаланың христиан зиратында жерленген. Мұнараның орнына салынған обелиск Франция билігі тұсында салынған. Форттың тіке қарсысында, ескі қалалық аурухананың артында, римдік дәуірге дейін сонатын, жаңбыр суын жинауға арналған цистерна бар.

Басқа да ескерткіш ғимараттар

Басқа ерекше ғимараттардың арасында тауар сақтауға арналған фондоуктерді атауға болады. Жауынгерлер күмбезі (Губбат Эль Муджахдин), Джема Эттрук маңында орналасқан, темірден жасалған кішкентай шаршы құрылыс. Ол Хоумт Сук тұрғындарының үш құрметті қабірін қорғайды және зауия ретінде қарастырылады. Мұнда бірнеше ғасырдан бері қолданылып келе жатқан және бірнеше рет жөнделген Хаммам Эль Баруни түрік моншасы да бар, ол әлі де пайдаланылуда. Ескі нан пісіру орындары, тоқу шеберханалары (Джербада ерекше сәулетімен) жартылай күмбездерімен және грек стиліндегі үшбұрышты фронтондарымен, сондай-ақ арпа, сорго және бұршақ дақылдарын суару үшін пайдаланылған ескі құдықтар (үлкен қанаттарымен) да ерекше сәулетке ие. Эрраба базар, жартылай күмбезбен жабылған лабиринт тәрізді сауда орталығы, шеберлер – тігіншілер, аяқ киім жасаушылар, зергерлерді біріктірген. Базардың есіктері түн құлпына түскенде, көптеген дүкендер сенбі күндері жабылатын, себебі онда көптеген еврей саудагерлері мен шеберлер жерленген. Қазіргі уақытта бұл базар туристердің арасында өте танымал. 2004 жылы порт пен Борж Эль К’бир аймағы арасында салынған ашық аспан астындағы үлкен театр, жыл сайынғы «Улисс» фестивалі сияқты маңызды мәдени шараларды қабылдайды. Хоумт Сукта бастауыш және орта мектептер (оның ішінде бірнеше колледждер мен лицейлер) бар, сондай-ақ француз протектораты кезінде салынған ерекше ғимараттағы пошта бөлімі, бірнеше банк, мемлекеттік аурухана және бірнеше жеке клиника, дәріханалар, туристік бюро және кәсіби одақтардың бастамалары да бар. Француз протектораты кезінде салынған бірнеше шағын қонақ үйлер де кездеседі.

Демография

Хумт-Сук – Джерба аралының ең көп халқы бар қаласы; ол арал тұрғындарының үштен бірінен астамын қамтиды. Хумт-Сук және оның төңірегіндегі аудандардың халқы тығыз қоныстанған: 1956 жылы шамамен 474 адам бір шаршы километрге шаққан, ал арал бойынша орташа көрсеткіш 127 адам, ал Тунис қалған бөлігінде 27 адамды құрады. Мальталықтар, мұсылмандар, итальяндықтар, француздар, араб берберлері, гректер, яһудилер және христиандар (католиктер мен грек православтылары) Хоумт-Сукта ұзақ жылдар бойы бейбіт бірлікте өмір сүрді. 1950 жылдардан бастап, негізінен Францияға бағытталған көші-қон толқыны халық санын айтарлықтай азайтты, әсіресе Хоумт-Суктың еуропалық және яһуди тұрғындарының саны кеміді. Бірнеше мың яһуди бұрын тек яһудилердің мекені болған және қазір де тығыз халқы бар Хара Эль К’вилл Бира ауданында шоғырланды. Еврей отбасылары кеткеннен кейін Тунис оңтүстігінен келген көптеген мұсылман отбасылары осы ауданда қоныстанды, әсіресе тәуелсіздік алғаннан кейін. Хумт-Сук қаласының Хумт-Эджумаа деп аталатын ауданында көбінесе Бени-Хедашеден келген отбасылар тұрады. Олармен бірге түрлі дәстүрлерді, соның ішінде діни мерекелерді тойлау салтын әкелді. Хумт-эль-Сук мұсылман халқының көп бөлігі – маликилік сүннилер.

Мәдениет

Түрлі этностардың (әсіресе, сефард яһудилері мен қара африкалықтардың) және әртүрлі діни сенімдердің қатар өмір сүруі осы аймақтың мәдениеттері мен дәстүрлерінің байлығына және әртүрлілігіне үлкен үлес қосты. Джерба аралы – мәдениеттер мен дәстүрлердің нағыз мозаикасы, тіпті оның тұрғындарының акценті де елді мекендерге қарай өзгеше болады, сондықтан Хумт-Сук акценті басқа елді мекендерден ерекшеленеді.

Мұражайлар

Хоумт-Сук қаласында Джерба тарихының панорамасын ұсынатын өнер мұражайы орналасқан. 18-ші ғасырдың соңында Сиди Зитуни мен Сиди Амурдың құрметіне салынған ескі зауияда, "Шетелден келген мешіттен" шалқары орналасқан бұл мұражайда аралдың фольклоры, дәстүрлері мен экономикасы туралы ақпараттарды – әшекей бұйымдар, түрлі түсті шыны, қыш ыдыстар, тоқыма станоктары, әртүрлі әлеуметтік топтардың дәстүрлі киімдері, ас үй құрал-жабдықтары, қыш жасау шеберханасы және барлей, сорго, зейтүн майы немесе кептірілген ет сияқты азық-түлік сақтауға арналған құмыралар таба аласыз. Бұл қыш құмыралардың түрлі атаулары бар (сефри, хабия, тасс немесе зир), ал олардың ашылуы сақталатын өнімдерге байланысты.

Киім-кешек

Джерба тұрғындары, әсіресе әйелдер, жергілікті жерлерге байланысты өзгеше болуы мүмкін дәстүрлі киімдер киеді. Хумт-Сук әйелдері, Геллала әйелдерінен айырмашылығы, әдетте бас киім кимейді, себебі дәстүрлі бас киім олар үшін маңызды аксессуар болып табылады. Хумт-Сук әйелдері көбінесе кестесіз ақ көйлек киеді. Дегенмен, аралдың басқа жерлерінде шапанның түрлі атаулары мен түстері болады: мысалы, Геллала немесе Мидун тұрғындары көк түсті, кішкентай шаршылы шапан тағады, ал Махбубин немесе Мелита тұрғындары қызыл және сары түсті кестелі ақ шапан тағады; олар фута немесе хрем деп аталады. Хумт-Сук яһудилері, ер және әйелдер, мұсылман тұрғындарына ұқсас дәстүрлі киімдер киеді, бірақ оларды шалбардың төменгі жағындағы қара жолақ – серуал арби арқылы тануға болады. Үйде Хумт-Сук әйелдері көбінесе мақтадан немесе табиғи жібектен жасалған, көп түсті хули киеді, ал қазіргі қоғамда синтетикалық талшықтан жасалғандары да жиі кездеседі. Оның астынан хассара немесе хаббая деп аталатын кестелі жеңдер киіледі. Хумт-Сук ер адамдарының киімі де аралдың басқа жерлеріндегі жербиендердің киімінен ерекшеленеді.

Дәстүрлер

Қаланың көптеген салты мен мәдени дәстүрлері басқа елді мекендерден өзгеше. Оларға үйлену тойы, сүндеттеу, діни мерекелер және тағы да басқалары жатады. Дәстүр бойынша, жаңа жылда Хоумт-Сук балалары үйден-үйге барып, әдеттегі әндер орындайды (мысалы, «khachia, khachiiti, waatini khachiiti»), кейде Гурделлиф және Алжия деп аталатын кейіпкерлерге айналып, ән мен биден тұратын қойылым қойып, ақша, кептірілген жеміс немесе тәттілер сыйлық ретінде алады. Аид әл-Фитрдің үш күні, сондай-ақ Арфа Кадхабиа, Арфа Эс немесе Арфа вальль Кебира деп те аталады, балалар көбірек еркіндікке ие болады: олар әдетте ата-аналарынан ақшалай сыйлық алады және базарға барады, көбінесе топта ойыншықтар мен үйге, әсіресе ас үйге қажетті заттар сатып алады. Жаңа жылда Хоумт-Сук отбасылары бүгінгі күнге дейін үйленген қыздарына үлкен тағам жібереді, көбінесе мереке кезінде сойылған қойдың немесе бұзаудың құрғақ еті ("kaddid"), қайнатылған жұмыртқа, нұт және бұршақ қосады. Осындай тағамды алған әйел сыйға ақша береді.

Экономика

Туризм жергілікті тұрғындарға белгілі бір дәрежеде әл-ауқат әкелді. Қалада көптеген мейрамханалар мен сувенирлік дүкендер бар, олар күн сайын түрлі адамдарды тартады, көбінесе Еуропадан келген туристерді. Хоумт-Сук экономикасы негізінен саудаға негізделген. Хоумт-Сук өзінің базарларымен мәшһүр, ол көршілес аймақтардың тұрғындары мен туристерді қызықтырады. Мал, балық, жеміс-көкөніс, шөп-дәрі, дәмдеуіштер, алтын шеберлері, антикварлар, темір сатушылар және т.б. сататын бірнеше мамандандырылған базарлар бар. Аралдағы әрбір маңызды елді мекеннің өзіндік базар күні бар, мысалы, Мидун үшін жұма күні, ал Геллала үшін жексенбі күні. Хоумт-Сук та екі күні бар: дүйсенбі және бейсенбі. Тунис қолөнер өнеркәсібі көптеген шеберлерді жұмыспен қамтиды. Қаладағы қолөнер түрлері әртүрлі болғанымен, жүнмен байланыстылары ең танымал. 1560 жылы Джерба шайқасынан аман қалғандардың бірі Шарль Моншикур қайта жазған кітабында былай деді: «Тұрғындар жұқа матадан өте әдемі баракандар (жамылғылар) тоқиды және жібекті, әдеттегі кілемнен де ұзын етіп безейді». Аралда 1000 жылдан бері тоқыма өндірісі дамып, 19 ғасырда Солтүстік Африкадағы жүн тоқымасының маңызды орталықтарының біріне айналды. Тоқыма өнеркәсібінің бәсекесіне қарамастан, Хоумт-Сук үшін маңызды сала болып қала береді. Жүн өнеркәсібі көптеген отбасыларды жұмыспен қамтиды, ал өндіріс процесі теңіз суында жуудан, күнде кептіруден, содан кейін жүн тартудан, иіруден, бояудан және тоқымадан басталады, сосын сатуға түседі. Бұл әйелдер үшін де маңызды табыс көзі, бірақ жүн тарту және иіру зауыттары дәстүрлі түрде әйелдердің, ал бояу, тоқу және сату – ерлердің жұмысы. Кілем тоқу – дәстүрлі әйелдер кәсібі, ол туризмнің өсуімен бірге дамыды. Бұрын тек еврей шеберлері жасаған зергерлік бұйымдар (әсіресе түрлі түсті қатты тастармен әшекейленгендері) қазір жас мұсылман шеберлері жасап жатыр. Тері өңдеу, әсіресе аяқ киім және түйе терісінен жасалған сөмкелер жасау, сондай-ақ себет тоқу туризмнің жаңа нарығының арқасында дамыды. Хоумт-Сук та балық аулауға бағытталған бір порты бар. Портта сегізаяқ балық аулауға қолданылатын көптеген терракота құмыралары бар, ол Хоумт-Сук тағамының деликатесі болып саналады. Портта қозғалтқыштармен қамтамасыз ету және Тунис пен Сфакс арасындағы ауыр жүктер мен жолаушылар тасымалын ұйымдастыру да жүзеге асырылады. 1964 жылы Хоумт-Сукта 297 қайық және 746 «теңізші» болған. Ауланған балық жаңа күйінде сатылады, бірақ аузаф деп аталатын шағын балық сияқты кейбір түрлері жергілікті ас ішімдіктерде маңызды рөл атқарады. Балықты сақтау үшін портқа балық консервілеу зауыты салынды. Балық аулаудан басқа, порт қазіргі уақытта көшіп-қонушы құстардың панасы болып табылатын аралға экскурсиялар үшін де пайдаланылады, әсіресе қызғылт фламинголар және дельфиндерді қала жағалауынан көруге болады. Хоумт-Сук дәстүрлерінің бірі – балықты аукцион арқылы сату және дауыс берушінің жариялауы. Балықшылар балықты тізбекке тізіп, ең төменгі баға туралы хабардар болғаннан кейін дауыс берушіге тапсырады. Дауыс беруші биік орындықта отырып, аукционды жүргізеді. Аралдың туризмге күшті тәуелділігіне байланысты, 2015 жылғы Суссадағы шабуылдан кейін қиындықтар туындады, ол аралға және Туниске туризмнің күрт төмендеуіне әкелді. Тунис курорттарына туризм қалпына келгенімен, арал да 2019-2020 жылдардағы COVID-19 пандемиясынан зардап шекті, ол туризм индустриясына үлкен зиян келтірді.